FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

VÉT/E,~JA përem. 1. Përdoret për të treguar zakonisht njeriun (më rrallë kafshën a sendin), që në të njëjtën kohë e kryen dhe e pëson një veprim; unë, ti, ai (ajo) ose ne, ju, ata (ato) e jo një tjetër a të tjerë; thelbi i njeriut si individ, i ndryshëm nga të tjerët; vetvetja. Është i zoti i vetes. Laj veten. S’i dhimbset vetja. I pëlqente vetja. Si e ndien veten? si ndihesh? E ndiej veten mirë (keq). Nuk e jep veten. Ta shohim veten si në pasqyrë. Mate veten pa të matur bota! (fj. u.).
2. Përdoret me parafjalë me kuptimin e përemrave vetorë të çdo vete e të çdo numri dhe i përgjigjet kryefjalës në fjali. Për vete e bëri (e ka) për të mirën ose për të keqen e vet e bëri (e ka). Kërkon shumë nga vetja. Mori veten më qafë. Flet me vete. Tha me vete. E mori (e solli) me vete. E pleqëroi me vete. Punon për vete. E mbajti për vete. Kujdesej vetëm për vete. E mori pas vetes. E mori me vete. Secili më vete secili veçan, veç e veç; i ndarë; i pavarur nga të tjerët, i mëvetësishëm. Unë për vete,... unë... unë vetë..., nga ana ime...
✱Sin.: person, njeri, individ, vetvete.
♦ U bë (doli) më vete (dikush) u veçua, u nda nga familja a prej të tjerëve. U bëra (jam) për të vrarë veten u dëshpërova shumë, u pikëllova aq sa s’më dhimbet jeta, u hidhërova jashtë mase; u bëra (jam) për të pirë helmin. Bëhem zot *i vetes. E bëri të flasë me vete (dikë) e mundoi tej mase, e sfiliti; e stërlodhi; i nxori qumështin e nënës (dikujt); i nxori shkumë (nga goja) (dikujt); e bëri gjysmë njeriu. *Bën fshat më vete (dikush). Nuk i bën *hije (as) vetes (dikush). I bën *qejfin vetes (dikush) keq. I bën *vend vetes (dikush). S’e bëj veten nuk e shfaq me shenja të jashtme një ndjenjë a një mendim, nuk tregohem, nuk zbulohem; përmbahem, nuk bëj gjeste a lëvizje që shpërfaqin gjendjen time shpirtërore; e mbaj veten; nuk e jap veten. Më bëri për vete (dikush) më tërhoqi dikush, më bëri ta dua a ta dashuroj; më fitoi (më rrëmbeu, më grabiti) zemrën; më hëngri zemrën; më mori zemrën. E kam bërë me vete (pas vetes) (dikë) më beson, më përkrah e më ndjek dikush, nuk më tradhton, është me mua; e kam bërë dikë që të veprojë sipas qëllimeve a sipas interesave të mi; e kam me vete. E bëri (e ka) për vete! (dikush) bëri një veprim (zakonisht jo të mirë), nga i cili në fund të fundit do të ketë pasoja ai vetë; ç’bëri gjeti. Ra në vete (dikush) shih ra në mendje (dikush). I bie vetes *prapa (dikush). *U çel ndër vete (dikush). Ta çon (ta shkon) ujin nën vete (dikush) shih ta çon (ta shkon) ujin nën rrogoz (dikush). Dal nga vetja nuk përmbahem më, nuk e zotëroj më veten nga zemërimi e shpërthej; nuk e kontrolloj (dot) veten; kund. e mbledh veten. Më ka dalë vetja *qejfit. S’ia di *hallin vetes (dikush) iron. Më digjet *rrogozi (hasra) nën vete. Digjem ndër vete vuaj përbrenda nga një shqetësim, brehem në vetvete pa e shfaqur. S’e deshi veten (dikush) nuk dinte ku të futej nga turpi, ka bërë diçka të rëndë a ka rënë në një gjendje të vështirë dhe e ndien veten shumë keq, thuajse e urren veten për atë që ka bërë a që ka thënë; s’e deshi të gjallët. Gënjen veten (dikush) mbahet me shpresa të kota edhe pse e di të vërtetën, ka iluzione; kujton se do të bëhet si do ai. E gjej veten libr. e kuptoj se ç’mund të bëj; nis t’i përdor mirë prirjet e mia, filloj t’i shfaq në shkallën më të lartë aftësitë që kam; bie në një punë që përshtatet më mirë me aftësitë e mia dhe ku jap më shumë. S’i gjej *majë vetes. Më hahen *mendtë (ndër vete). Ha veten me dhëmbë. 1. Vuaj shumë për një gabim a për një budallallëk, më bren inati me vetveten; jam penduar thellë, por nuk kam më asnjë mundësi për ta ndrequr të keqen; e kam inat a sikur e urrej veten për diçka që s’duhej ta bëja; ha (veten) nën lëkurë. 2. Përmblidhem e i futem me inat një pune për ta kryer patjetër, mundohem shumë e sfilitem, nuk mendoj që nuk e bëj dot; jam në një gjendje shumë të vështirë a para një pune të rëndë, nuk di nga t’ia mbaj, por nuk dorëzohem dhe përpiqem me të gjitha forcat të gjej rrugëdalje. Ha veten nën *lëkurë (dikush). I ka hyrë vetja në *qejf (dikujt). Është *kokë (krye) më vete (dikush). Është *konak më vete (dikush). Është *lagje më vete (dikush). Nuk është në vete (dikush) mendon, sillet e vepron në mënyrë jo normale, bën marrëzira, bën si budalla a si i çmendur; nuk e kontrollon (dot) veten; s’është në të; nuk e ka kokën (mendjen) në vend; i kanë shkarë trutë (dikujt); i ka rënë në tru të vogël (dikujt); humbi mendjen; e humbi toruan; nuk është në fiqir; nuk është në taketuke thjeshtligj. Nuk e jap veten. 1. Nuk thyhem para vështirësive, nuk lëshohem, nuk dorëzohem; e mbaj veten; nuk e lëshoj veten; s’e bëj veten. 2. Nuk e tregoj shqetësimin a tronditjen; nuk e shfaq frikën, humbjen a turpin për shkaqe të ndryshme e para të tjerëve, mbahem sikur nuk ka ndodhur gjë, përmbahem; e mbaj veten; s’e bëj veten. Ka *djallin me vete (dikush) keq. S’e ka në *dorë veten (dikush). Ia ka *mendtë vetes (dikush). E kam me vete (dikë) jam i sigurt se më përkrah e më ndjek dikush, nuk më tradhton, është bërë me mua; e kam nën urdhër, nuk më kundërshton, më nënshtrohet; e kam bërë me vete (pas vetes). Paç veten më *qafë! *Kaptinë më vete (dikush) thjeshtligj. Kokë (krye) më vete. Nuk e kontrollon (dot) veten (dikush) nuk është në gjendje të përmbahet, nuk di çfarë bën a çfarë thotë nga zemërimi; nuk është në vete; doli nga vetja. Kushedi ç’i *duket vetja! (dikujt) iron. Laj veten shfajësohem; justifikohem për një gabim a për një faj, them se nuk e kam bërë unë ose gjej rrethana lehtësuese për t’u shfajësuar. Nuk i la *vend vetes (dikush). E lëshoi veten (dikush) nuk u qëndroi dot vështirësive a fatkeqësive, nuk e përballoi dot një të keqe, u dha, u dorëzua; e dha veten; kund. e mori veten₃. E mori *pajë (me vete) (diçka) keq. Kam marrë *mëri veten. E mori veten (dikush). 1. U çlodh; iu kthyen energjitë, u fuqizua; e mblodhi veten₁; mblodhi kockat; erdhi në fije. 2. U shërua nga një sëmundje dhe është bërë më mirë nga shëndetit, është mëkëmbur; iu kthye shëndeti; erdhi në vete; erdhi në fije; e mblodhi veten; çoi kokën (kokë). 3. (dikush a diçka). Erdhi në një gjendje të mirë dikush, është në gjendje të përmbahet a t’u bëjë ballë vështirësive; e kapërceu rënien shpirtërore; u bë më mirë diçka, doli nga një gjendje e vështirë a e keqe; erdhi në vete; e mblodhi veten (dikush); çoi kokën (kokë); zuri zemrën (dikush); erdhi në fije; kund. e lëshoi veten (dikush). 4. (dikush). Doli nga varfëria, vuri pak pasuri; u mëkëmb; nuk vuan më për bukën e gojës; e njomi zorrën₂ thjeshtligj.; çoi kokën (kokë). E mori veten në *dorë (dikush). E mbaj veten. 1. Mbahem mirë, vishem e ushqehem mirë; kujdesem si duhet për veten. 2. Jam i matur e i kujdesshëm me të tjerët, sillem butë; jam i përmbajtur e nuk krijoj probleme. 3. Jam kryelartë, nuk e lë veten të më marrin të tjerët nëpër këmbë; keq. mburrem e krekosem; nuk bie poshtë. 4. Nuk e tregoj frikën, turpin, zemërimin, një mendim a një të fshehtë etj. para të tjerëve, përmbahem; nuk e jap veten; s’e bëj veten. E mbledh veten. 1. Çlodhem; më kthehen energjitë, fuqizohem; e marr veten₁; mbledh kockat; vij në vete. 2. Qetësohem e shtrohem si duhet; nis ta zotëroj veten e të përmbahem; e marr veten në dorë; vij në vete; vij në të; e përmbaj veten; i mbledh lotët; i shtrëngoj rrathët; më vjen gjaku në vend; bëhem esëll; kund. dal nga vetja. Mih (prashit) para vetes (dikush) shikon punën e vet; nuk ndërhyn në punët e të tjerëve; është i tërhequr. E ndiej (e shoh) veten *ngushtë. E ndiej (shoh) veten *pisk. E përmbaj veten përmbahem që të mos bëj diçka që nuk duhet ta bëj a të them diçka që nuk duhet ta them, jam në gjendje ta zotëroj veten, të qetësohem e të mos veproj keq; e marr veten në dorë; e mbledh veten₂. E pickoi *gjarpri (nën vete) (dikë). I qit *marre vetes (dikush). E sjell në vete (dikë). 1. E qetësoj dikë, ia heq frikën; ia sjell gjakun në vend (dikujt); ia sjell zemrën (shpirtin) në vend (dikujt). 2. E bëj dikë të përmbahet, të mendojë drejt e të sillet mirë, të kuptojë e të veprojë si duhet; e vë në udhë të mbarë. E shoh veten në *pasqyrë. *Shok (shoqe) ka veten (dikush a diçka). I tërheq (i heq) *kërraba nga vetja (dikujt). E ka vënë nën vete. 1. (dikë). E ka vënë dikë nën kontroll a nën urdhra, e ka shtruar sa nuk guxon të kundërshtojë a të mos bindet; e urdhëron si të dojë; i ka hipur në qafë (në zverk) (dikujt); i ka hipur në shpinë (në kurriz) (dikujt); e vuri përfund.). 2. (diçka). E mposhti, e nënshtroi dhe e zotëron. 3. (dikë). Ia kaloi dikujt, u bë më i zoti se ai në diçka; e mundi, fitoi mbi të, e mposhti; e vuri përfund. 4. (diçka). E vuri punën a diçka tjetër përpara; e ka në dorë zgjidhjen e një halli a të një shqetësimi; ecën përpara, përparon. Erdhi në vete (dikush). 1. Rifitoi vetëdijen pas të fikëtit, u përmend; rifilloi ta ndiejë veten të qetë, u qetësua (pas një shqetësimi të madh, pas një fatkeqësie etj.); e mori veten; e mblodhi veten; erdhi në fije; erdhi në të. 2. Bëri kthesë për mirë, u përmblodh, u ndreq; nisi të mendojë drejt e të sillet si duhet; erdhi në rrugë të mbarë; i ra mendjes pas; i vuri gishtin kokës; erdhi në mend; erdhi në të; i shkriu gjaku (dikujt); u bë esëll. Vrafsh veten! mallk. i thuhet me qortim dikujt që i kemi dalë nga borxhi, me kuptimin: mirë të të bëhet, se fajin e ke vetë!; bëj ç’të duash vetë, mos prit ndihmë nga të tjerët!; sytë të nxjerrësh! Nuk e ka vrarë veten (dikush) nuk është munduar e nuk është lodhur shumë në punë, e ka ruajtur veten; nuk e ka vrarë kockën; ka këputur

VÉT/E,~JA_I f. Njeri i veçantë, person. Njeriu veten s’mund ta zërë në veprime kundër vetes. Ka peshuar veten me ar dikush ka harxhuar shumë. Këtë e kam nga vetja ime.
✱Sin.: njeri, person, individ.

VÉT/E,~JA_II f. sh. ~E, ~ET euf. Gjëndrat seksuale të mashkullit, vendi ku janë herdhet, vendi i hollë, vendi i keq; herdhet. I dhemb vetja. I ra në vete. I ra vetja u rrënxua. U këput ndër vete u rrënxua.

VÉTE jovep., ~VÁJTA, ~VÁJTUR 1. jokal. Lëviz në një drejtim të caktuar, shkoj nga një vend zakonisht më i afërt në një tjetër më të largët; drejtohem diku për një qëllim të caktuar, shkoj diku (më këmbë ose me një mjet udhëtimi). Vete në shkollë. Vajti në fshat. Vete për gjah. Vajta për darkë. Vete më këmbë. Vete me makinë (me tren, me aeroplan). Venë e vijnë emigrantët. Kishte vajtur me kohë. Kush vete në mulli, doemos do të përmiellet. (fj.u.).
2. jokal. Arrij në një vend a në pikën e fundit të udhëtimit; mbërrij, sosem. Vajti shëndoshë. Vete shpejt treni. Vajti pas dy orësh. Letra vajti dorë më dorë. Nuk vete dot brenda ditës.
3. jokal., vet. v. III Ka një drejtim të caktuar, lëviz në një drejtim të caktuar, shtrihet, kalon diku. Lumenjtë venë nga Lindja në Perëndim të Shqipërisë. Për ku vete kjo udhë?
4. jokal., vet. v. III Arrin a shkon deri në një largësi të caktuar, përhapet, kalon (për zërin, për një lajm etj.). Vajti lajmi deri në qytet. Vajti fjala se…
5. fig., jokal., vet. v. III Vijon e zgjatet brenda një kohe të caktuar; vjen një kohë a një çast i caktuar; shkon, kalon; qëndron, duron për një kohë në kushte të caktuara. Vajti një vit. Vajti kohë që presim. Sa vajti ora? Vajti dreka. Vajti vera. Vajti dita. Mishi nuk vete më shumë se dy ditë.
6. jokal., vet. v. III Rrjedh diçka, del prej diku, shkon. I vajtën lotët çurg. I vete gjaku curril. Vete tym nga oxhaku. I vajti gjak nga hundët.
7. fig., jokal., vet. v. III Arrin në një pikë a në një shkallë, shkon. Sa vajti përqindja? Sa vajti numri? Sa të vete rroga?
8. fig., bised., jokal. Kam përfundime të caktuara në shkollë, në një punë, në një detyrë etj.; jam në një gjendje a në kushte të caktuara; shkoj. Si vete me mësime? Si vete me punë? Si vete me shëndet?
9. fig., bised., jokal. Kaloj nga një gjendje në një tjetër, shkoj. Po vete mirë e më mirë.
10. fig., bised., jokal., vet. v. III Kryhet, bëhet a zhvillohet diçka në një mënyrë të caktuar; ecën diçka, përparon; shkon. Puna vajti mirë (mbarë, sahat, ters). Çështja po vete drejt zgjidhjes. Gjërat vajtën më mirë nga ç'e prisnim. U vajti mbarë gjuetia. Të vaftë mbarë! ur.
11. jokal. Shkoj diku rregullisht ose përgjithnjë për një punë; marr një detyrë a një shërbim të caktuar, marr pjesë diku. Vete me bagëti (në arë). Vajti ushtar. Vajti në universitet. Vajti në kurs. Vajti për specializim. Vajti për të banuar në fshat. Vajti te burri (bised.) u martua.
12. bised., jokal. Mbush një moshë të caktuar, jam në një moshë të caktuar, bëhem. Vajti tridhjetë vjet.
13. bised., jokal., vet. v. III Punon, funksionon (për një mekanizëm, për një makineri etj.). Ora (makina) vete mirë. Radioja s'më ka vajtur mirë.
14. jokal. Jam në marrëdhënie të caktuara me dikë; shoqërohem me dikë, rri me të; shkoj. Vete mirë (keq) me dikë. Më thuaj me kë vete të të them se kush je! (fj. u.).
15. fig., jokal., vet. v. III Më bie për shtat diçka, më përshtatet, më shkon; shkon. Nuk të vete kjo ngjyrë. Nuk vete rakia pas buke. Kjo s’vete fare.
16. fig. bised., jokal., vet. v. III Ka vlerë, vlen; shkon. Kjo para nuk vete më. Atij i vete fjala e dëgjojnë. Nuk të venë tek ai këto gënjeshtra.
17. fig. bised., jokal., vet. v. III Harxhohet diçka, shpenzohet. U venin shumë para për dasmë.
18. jokal. Shkon; kushton, shitet. Vajti bosh. Vajti dëm. Sa vajti qiraja?
19. bised., jokal., vet. v. III Ka të bëjë a lidhet me dikë a me diçka, bëhet, bie, qëllon. Biseda vete për...
20. fig., bised., jokal., në kr. thj. Nuk jeton më, nuk është, iku, vdiq; mbaroi. Vajti edhe ai njeri. Vajti e mjera pa e parë djalin.
21. Përdoret në togje foljore kur flasim me keqardhje a me zemërim për diçka të papritur e të padëshirueshme. Ku vajti e na gjeti këtu! Ku vete e i del përpara tashti!
22. Përdoret në togje foljore me kuptimin “nis, filloj, bëj”. Vajti të dilte, por e ndalën. Vete e kap për krahu.
23. Përdoret si folje gjysmëndihmëse bashkë me një folje tjetër për të treguar se veprimi vijon pa ndërprerje e rritet shkallë-shkallë. Sa vete e bëhet më i mirë (më i bukur).
✱Sin.: shkoj, arrij, mbërrij, sos, vjen, rrjedh, ecën, ikën.
♦ Ashtu më vajti *filli. Sa s’ka ku të vejë (ku të shkojë) më (sa s’ka më) shumë, në shkallën më të lartë; sa s’mban më. *Shkoi e vajti (diçka). *Shkon e vjen (diçka). Nuk *u pa nga vajti (dikush) keq. S’më vajti as në një *anë. Më vajti (më shkoi) në *bark (diçka). Vajti në atë *botë dhe u kthye (dikush). I vete *brus (dikujt). Vajti (shkoi) prapa *diellit (dikush). I vete (i shkon) *dhjamë (dikujt). Si do t’i vejë *filli (dikujt a diçkaje). Vajti në *fis (dikush) keq. Më vete (më shkon, më ecën) *fjollë (diçka). I vete (i shkon) pas *fyellit (dikujt). S’më vete (s’më bën) *goja. Nuk vete *gjatë (dikush). I vajti (i doli) *huq (dikujt). I vajti *koka (kryet) (dikujt). I vajti kryet (*koka) (dikujt). Më vajti pas (prapa) *kurrizit. Të vajttë *mbarë! ur. Më vete (më shkon) *mendja. Vete (shkoj) me *mendjen (se)... Më vajti (më erdhi) në *mendje. I vajti në *mykë (për diçka). I vete (i shkon) pas *oreksit (dikush a diçka). I vete (i shkon) pas (*prapa) (dikujt). I venë *pesë e pesë (dikujt) thjeshtligj. I vete (i shkon) *prapa (pas) (dikujt). I vajti *rradakja (dikujt) thjeshtligj. Vete (shkon) *rrokullimë (diçka). Vete (ecën) *sahat (diçka). I ka vajtur (i ka shkuar) *syri (te dikush). Vafsh *shëndoshë (ti)! Vajti me *të shumtët (dikush) iron. I vajti (i hyri) *thellë (dikujt) thjeshtligj. vulg. I vete (i shkon) pas *ujërave (dikujt) Të vejë e të vijë! shih të bëhet ç’të bëhet!

VÉT/Ë,~A_I f. kryes. sh. ~A, ~AT Njerëz, frymë. Tryezë për katër veta. Familje prej dhjetë vetash. Shumë veta. Disa veta.
✱Sin.: gjinde, njeri, frymë, gojë, rob, banor, shpirt.

VÉT/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT gjuh. Kategori gramatikore e foljes, që tregon lidhjen ndërmjet veprimit e folësit (d.m.th. tregon se kush e kryen a e pëson veprimin) dhe që shprehet gjatë zgjedhimit me anën e trajtave të foljes e me anë të përemrave vetorë. Veta e parë (e dytë, e tretë). Vetat e foljes. Zgjedhoj foljen sipas vetave.

VÉTË përem. 1. Përdoret zakonisht pranë një emri e një përemri vetor (të shënuar a të nënkuptuar) ose në vend të tij dhe tregon se dikush e bën një veprim ose e përjeton diçka drejtpërdrejt, unë (ti, ai, ne...) dhe jo tjetërkush. E pa vetë. E kanë ndërtuar vetë. E lashë vetë. Të rroni vetë (ur.)! kur ngushëllojmë dikë për vdekjen e një të afërmi. Vetë e di ç'kam hequr. Edhe ata vetë duhet të marrin pjesë.
2. Përdoret për të treguar se bëhet fjalë për një njeri a për një send të caktuar, për ta dalluar atë nga të tjerët, me kuptimin “pikërisht ai ose ajo, askush tjetër përveç atij a asaj; pikërisht edhe ai ose ajo”. E dëgjova nga vetë goja e tij. Ajo vetë më tha. Ata vetë nuk e dinë. E zgjidh vetë jeta. E tregon vetë puna. Të vijë ai vetë! Vetë shkruan, vetë vulos (vetë zot, vetë shkop). Kush i bën varrin shokut, bie vet brenda. (fj. u.).
3. Përdoret për të treguar se një veprim a një gjendje shkon ose shtrihet deri te një njeri a send i caktuar, me kuptimin “gjithashtu, edhe”. As unë vetë nuk e prisja. Punojnë vetë drejtpërdrejt në prodhim.
✱Sin.: vetëm, vetiu, vetvetiu; vullnetarisht.
♦ Sikur e ka bërë vetë (një fëmijë) i ngjan shumë njërit prind; sikur e ka qitur nga hunda. *Dora vetë. *Feja vetë! Flet *puna vetë. E gjen *e mira vetë (dikë). *Lidh e zgjidh (vetë) (dikush). E kam *merak vetë (diçka) iron. Të rrosh vetë! shaka. i thuhet gjoja si ngushëllim dikujt, të cilit i ka humbur ose i është prishur diçka jo aq e shtrenjtë. Vetë i bie *çiftelisë e vetë këndon (dikush) iron. Vetë *flet e vetë dëgjon (dikush). Vetë *kadi e vetë myfti (dikush). Vetë ia merr e vetë ia pret (dikush) vepron ose flet siç i thotë mendja, nuk dëgjon a nuk përfill njeri tjetër. Vetë *para e vetë pas. Vetë pret e vetë qep (dikush) vendos vetë për gjithçka; është vetë zot e vetë shkop. Vetë *shëndoshë! iron Vetë shkruan e vetë vulos (dikush) bën si do vetë, nuk pyet për njeri, mendon e vepron me kokën e vet; e quan veten të plotfuqishëm; ka (në dorë) edhe gurin edhe arrën; vetë kadi e vetë myfti. Vetë thërret e vetë dëgjon (dikush) shih vetë ia merr e vetë ia pret (dikush). Vetë *vali e vetë kadi (myfti) (dikush). Vetë *zot e vetë shkop (dikush).

VÉTË ndajf. 1. Pa ndihmën e askujt, pa ndërhyrjen e të tjerëve, me forcat e veta. E bëj vetë këtë punë. Gatuan vetë. Erdhi vetë. I qepte rrobat vetë. I plotëson të gjitha nevojat vetë. Ia doli mbanë vetë.
2. Me dëshirën e vet; vullnetarisht. Doli vullnetar vetë. U rreshtua në radhët e luftëtarëve vetë.
3. Në mënyrë automatike. Mbin vetë. Plaga u mbyll vetë. Dera u hap vetë. Ngarkohet (shkarkohet) vetë.