FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

RRÚG/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Brez ose rrip toke i rrahur a i shtruar për të kaluar njerëzit, kafshët dhe mjetet; vija në ajër ose në det, nëpër të cilën kalojnë mjetet e fluturimit a të lundrimit; udhë. Rrugë e ngushtë (e gjerë, e drejtë, e mirë). Rrugë e madhe xhade. Rrugë kryesore (anësore). Rrugë e hekurt hekurudhë. Rrugë malore (pyjore, fushore). Rrugë kombëtare. Rrugë këmbësore (për këmbësorë). Rrugë automobilistike. Rrugë ajrore (detare, lumore). Rrugë qorre (pa dalje). Rrugë me kalldrëm. Bërryli i rrugës. Në kryqëzim të rrugëve. Pastrues i rrugëve. Hapën (çelën) një rrugë. Shkoj rrugës. I lidhën me rrugë të gjitha zonat. Rrugë e pa rrugë në vende të rrahura e të parrahura për të kaluar, nëpër çdo vend nga mund të kalohet.
2. Rrip toke në një qendër të banuar, zakonisht i shtruar me asfalt, me ndërtesa në të dyja anët dhe që mban një emër; tërësia e ndërtesave që ndodhen në të dyja anët e këtij kalimi. Rruga “Naim Frashëri”. Banoj në rrugën “Skënderbeu”. Familjet e rrugës sonë.
3. vet. sh. Vendi jashtë banesës ose qendrës së punës. Fëmijë rrugësh rrugaç. Vajzë (grua) rrugësh vajzë (grua) e përdalë. Qen rrugësh qen endacak. Fjalë rrugësh thashetheme, fjalë e pahijshme. Doli në rrugë doli jashtë. Bredh (shëtit) rrugëve.
4. Hapësirë e lirë për të kaluar përpara; vendi, shtegu nga mund të kalojmë e të ecim më tutje; kalim. Rrugë e lirë. Rrugë kalimi. Mbyllen (zihen) rrugët. Hapet rruga. I lë (i hap, i bëj) rrugë.
5. Korridor në çdo kat të ndërtesave; secila nga mesoret ndërmjet radhëve të karrigeve në një sallë etj., rruginë. Rrugët midis karrigeve. Rrugët e sallës së kinemasë.
6. Largesa që duhet të përshkojmë për të shkuar nga një vend në një tjetër. Rrugë e gjatë (e shkurtër). Rruga nga Durrësi në Prishtinë. Bëmë një copë rrugë. E bëri rrugën me biçikletë.
7. Koha që duhet për të shkuar në një vend tjetër. Një orë rrugë. Mban dy ditë rrugë deri atje. Sa mban kjo rrugë? Sa rrugë kemi bërë?
8. Udhëtimi për të shkuar në një vend tjetër. Rrugë e largët. Rruga e mërgimit (e kurbetit). Llogarit shpenzimet e rrugës. U ndalëm disa herë gjatë rrugës. Në rrugë e sipër. Nisem për rrugë. Marr (zë, nis) rrugën nis udhëtimin. Bëj rrugë me makinë udhëtoj me makinë. Vihem në rrugë (për rrugë) nis udhëtimin. Mbetem në rrugë (në gjysmë të rrugës) nuk përfundoj udhëtimin. Vij nga rruga. E zuri nata në rrugë. E kemi rrugën bashkë. Rruga e mbarë! urim për t'i shkuar mbarë dikujt një udhëtim i gjatë.
9. Drejtimi i lëvizjes për të shkuar deri në një vend. Ndërroi rrugën. Rrugën e gjeti lehtë. E dinte rrugën me sy mbyllur. Humbas (ngatërroj) rrugën. I heq (i prij) rrugën dikujt përçoj, drejtoj, udhëheq.
10. fig. Drejtimi në të cilin zhvillohet një dukuri, një ngjarje a një proces, ecuria që ndjek zhvillimi i diçkaje; vija që ndjek dikush drejt një qëllimi. Rruga e jetës (e zhvillimit). E vuri në rrugë të drejtë (të mbarë). Mori rrugë të drejtë (të gabuar) puna. Eci në rrugë të njohura (të panjohura, të pashkelura).
11. fig. Mundësia e lirë për të ecur përpara, për t'u zhvilluar a për të shkuar më tej; mundësia e lirë për të shprehur ndjenjat, mendimet. I hapi (i çeli) rrugën për t’u shprehur. I mbylli (i zuri) rrugën e fjalës. I la rrugë. E ka rrugën të lirë (të hapur, të mbyllur, të zënë).
12. fig. Mënyra, metoda që ndiqet a që duhet ndjekur për të zgjidhur diçka a për të arritur diçka; mënyra e zakonshme a e rregullt e zgjidhjes së çështjeve; zgjidhje. Rruga e zgjidhjes së problemit. Me (në) rrugë shtetërore (shoqërore, zyrtare, ligjore, administrative, diplomatike. I jap rrugë diçkaje e zgjidh; vendos se ç'duhet bërë, si duhet vepruar; i jap zgjidhje. Zgjedh rrugën më të përshtatshme. Përdor të gjitha rrugët. Me rrugë të tërthortë.
13. fig. Mënyra e sjelljes ose e veprimeve të dikujt. Ecën në rrugë të drejtë vepron ose sillet me çiltëri, siç e kërkon e drejta. E solli (e vuri) në rrugë të mbarë e ndihmoi të veprojë a të sillet mirë, siç duhet.
14. fig. Periudha e përshkuar nga dikush a nga diçka deri në një pikë; ngjarjet, veprimet dhe zhvillimi deri në një kohë. Rruga e historisë. Rruga e popullit shqiptar.
15. bised. Vajtje e ardhje nga pika e nisjes gjer në pikën e arritjes zakonisht me kafshë barre, me qerre a me automjete për të bartur diçka, udhëtimi deri në një vend e kthimi përsëri në pikën e nisjes. Bëri dy rrugë. Ka mbajtur tri rrugë çimento. Bëri një rrugë bosh (pa ngarkesë).
16. anat., vet. sh. Gyp i zbrazët, nëpër të cilin kalon ushqimi, gjaku, ajri etj. Rrugët e tretjes. Rrugët e frymëmarrjes.
✱Sin.: derven, shteg, drejtim, hulli, vijë, ravë, vijë, binar.
♦ U bë rrugë (udhë) (për diçka) është përsëritur aq shumë diçka, sa nuk ka më asnjë pengesë që të ndodhë prapë, paskëtaj mund të përsëritet, u bë e zakonshme, nuk e ndal askush e asgjë, thuajse pranohet. E bëra rrugën *baltë. T’u bëftë rruga (udha) *dritë! ur. T’u bëftë rruga *sapun! mallk. Më bëhet rruga *ujë. Bën rrugë (udhë) (diçka) përhapet më tej; gjen përkrahje, gjen mbështetje. E bëri rrugë (udhë) (dikush) e bëri zakon diçka, e përsëriti aq sa e teproi; e quan të natyrshme. I bëj (i lëshoj, i hap) rrugë (udhë) (dikujt) tërhiqem përpara dikujt, e lë grindjen a kundërshtimin me të, mënjanohem, e lë të dalë e tija; e lë të lirë të veprojë si të dojë; lëshoj brezin (i pari)₂. Ia bëri pa rrugë (dikujt) ia hodhi padrejtësisht, ia punoi pa të drejtë; ia drodhi, nuk veproi ndershmërisht; ia bëri me hile. Ia bëri rrugën (udhën) *burg (dikujt). S’më bën rruga *shteg (për diku). Ma bëri rrugën *ujë (dikush). Më bie rruga_I (udha_I) (diku) kaloj rastësisht diku, dal atje jo qëllimisht, ashtu më qëlloi që të shkoj andej; andej kalonte rruga që kisha nisur. Më bie rruga_II (udha _II) (diku) ndodhem rastësisht në një vend, s’kisha menduar të shkoja atje, duke ndjekur rrugën ajo më solli diku; rastis diku. Çaj rrugën përparoj vetë në jetë a në punë, duke kapërcyer çdo vështirësi a pengesë. Çaj rrugën (udhën) (i pari) nis i pari një punë të vështirë dhe e bëj më të lehtë për të tjerët më pas; eci i pari në një drejtim të ri; çaj (hap) shtigje. Çel (hap) rrugë të reja shih çel (hap) shtigje të reja. Doli nga rruga (rruge) (nga udha, udhe) (dikush) iu shmang rrugës së drejtë, i kaloi kufijtë, e shkeli rregullin e zakonshëm e të lejueshëm; sillet a vepron në mënyrë të shtrembër dhe keq, nuk ecën më në rrugë të mbarë; u prish; doli nga hullia; ka dalë nga binarët; e kaloi (e kapërceu) kufirin. Si ta dojë rruga shih si të jetë e udhës. Eci në rrugën (e dikujt) shih ndjek rrugën (e dikujt). E gjen rrugën (udhën) (dikush) nis të hyjë në drejtimin e duhur, e kupton a e di tashti se si duhet të veprojë. Si e gjete rrugën! shak. ku ke qenë deri tani, si s’ke ardhur më shpesh (i thuhet një njeriu të dashur, kur mbërrin për të bujtur a për vizitë pas shumë kohësh te dikush); kund. nuk e lë rrugën (udhën) të mbijë bar (dikush) iron. Nuk e kam gjetur në rrugë (në udhë) (dikë a diçka) e kam rritur dikë me mundime e është imi; e kam arritur diçka me përpjekje e me djersë, s’më ka ardhur vetë. Ia hapi rrugën (dikujt a diçkaje) e la të veprojë a të ndodhë lirisht, nuk e pengon; i la fushë të lirë; i hapi (i çeli) shtegun; kund. ia mbylli rrugën. Harroi rrugën (udhën) (dikush) iron. 1. Nuk di nga të ikë nga hutimi, nga frika etj. 2. Nuk më vjen më në shtëpi, ka një kohë të gjatë pa ardhur. E hodhi (e nxori) në rrugë (të madhe) (në mes të rrugës, në mes të katër rrugëve) (dikë) shih e hodhi (e nxori) në udhë (të madhe) (në mes të udhës, në mes të katër udhëve) (dikë). S’më hiqet nga rruga (nga udha) (dikush a diçka) më del gjithnjë si pengesë, nuk më lë të qetë a të lirë të veproj; më ngatërron vazhdimisht. Humb (humbet) rrugën (udhën) në oborr (dikush) tall. është hutaq i madh, ngatërrohet shpejt edhe në rrethana të njohura; është fare i paaftë, s’është i zoti për asnjë punë. Ka hyrë në rrugë (në udhë) të drejtë (të mbarë). 1. (dikush). Po vepron drejt, po sillet mirë, ashtu si duhet; e mban drejt timonin; kund. ka hyrë në rrugë (në udhë) të shtrembër. 2. (diçka). Po shkon drejt zgjidhjes që duhet, ecën mirë, shkon mbarë; kund. ka hyrë në rrugë (në udhë) të shtrembër. Hyri në rrugë (në udhë) të gjerë (dikush a diçka) kapërceu pengesat dhe mund të përparojë më lirisht. Ka hyrë në rrugë (në udhë) pa krye. 1. (dikush). Ia ka hyrë një pune, por nuk di si do t’i vejë filli, filloi diçka, së cilës nuk i di fundin ose nuk mund t’ia dalë mbanë. 2. (diçka). Nuk po shkon drejt zgjidhjes, është ngatërruar keq, s’i dihet fundi; ka hyrë në rrugë (në udhë) të shtrembër. Ka hyrë në rrugë (në udhë) të shtrembër. 1. (dikush). Po vepron e po sillet keq, po gabon vazhdimisht; mori rrugë (udhë) të keqe (të shtrembër); kund. ka hyrë në rrugë (në udhë) të drejtë (të mbarë). 2. (diçka). Nuk po shkon drejt zgjidhjes që duhet; nuk do të përfundojë ose do të përfundojë keq; ka hyrë në rrugë (në udhë) pa krye; mori rrugë (udhë) të keqe (të shtrembër); kund. ka hyrë në rrugë (në udhë) të drejtë (të mbarë). Është në rrugë (në udhë) të drejtë (të mbarë). 1. (dikush). Po vepron e po sillet ashtu si duhet; po punon mirë, po bën atë që duhet. 2. (diçka). Po shkon drejt zgjidhjes që duhet, pritet të përfundojë mirë; është në vijë. Është në rrugë (në udhë) e sipër (diçka) po punohet për të, po ecën; po kryhet, po përfundon, po shkon drejt zgjidhjes. I jap rrugë (udhë) (diçkaje) e zgjidh ose e vë drejt zgjidhjes; e lë të eci a të zhvillohet lirisht; i jap fill; i jap majë; e nxjerr në majë (diçka). I dha rrugët (udhët) (dikujt) e dëboi, e përzuri dhe nuk interesohet më për të; e la pa asnjë ndihmë e përkrahje; i dha duart. E ka rrugën (udhën) *të hapur (dikush). Ktheu (ndërroi) rrugë (udhë) (dikush) ndryshoi qëndrim e sjellje (zakonisht për të mirë); u përmirësua, hoqi dorë nga sjellja e keqe a nga paudhësitë, i la mbrapshtitë; nisi të mbajë qëndrim më të mirë kundrejt dikujt a për diçka. E la në *gjysmë të rrugës. La *kockat rrugëve (udhëve) (dikush). E la në *mes të rrugës (në mes të udhës) (diçka). E la (e nxori) në mes të *rrugës (të katër rrugëve) (të udhës, të katër udhëve) (dikë). I la rrugë (*udhë) (diçkaje). E la në rrugë (në udhë) (diçka) nuk e çoi deri në fund, nuk e ndoqi derisa të përfundonte, e la pa e përfunduar, e la përgjysmë. E la në rrugë (në udhë) të madhe (në mes të katër rrugëve) (në mes të katër udhëve) (dikë) e braktisi, nuk i jep më asnjë ndihmë a përkrahje. I lë rrugë (udhë) të lirë (dikujt a diçkaje) e lejoj dikë a diçka që të kalojë, nuk e pengoj; lejoj që të zhvillohet lirisht diçka. Mori rrugë (udhë) (diçka) nisi të zhvillohet, të përhapet, të bëjë përpara a të zgjidhet; erdhi në gjendje që të ecë mbarë; filloi; mori hulli të mbarë. Mori rrugët (udhët) (dikush). 1. La shtëpinë dhe u nis për të gjetur vend jetese e pune ku të rastisë; u arratis e s’dihet se ku ka shkuar; humbi pa gjurmë. 2. Iku kuturu, pa drejtim, nuk pa nga shkoi; iku nga një hall; iku i mërzitur, i inatosur a i dëshpëruar; (iku) nga sytë këmbët. 3. U shthur, u prish nga edukata e sillet keq, bredh rrugëve e bën rrugaçëri; mori rrugë (udhë) të keqe (të shtrembër). Mori rrugë (udhë) të keqe (të shtrembër) (dikush) nisi të shthuret, u prish nga edukata e nisi të sillet a të veprojë keq, bredh rrugëve e bën rrugaçëri; mori rrugët₃; ka hyrë në rrugë (në udhë) të shtrembër. Mat rrugët (udhët) (dikush) tall. endet, bredh pa punë poshtë e përpjetë, sorollatet kot. Mbeti rrugëve (*udhëve) (dikush). Mbeti në rrugë (në *udhë) (në mes të rrugës) (në mes të udhës) (diçka). Mbeti në rrugë (të madhe) (në mes të rrugës, në mes të katër rrugëve) (dikush) shih mbeti në udhë (të madhe) (në mes të udhës, në mes të katër udhëve) (dikush). Ia mbylli rrugën (udhën) (dikujt a diçkaje) e pengoi të ecë përpara dikë a diçka, ia hoqi çdo mundësi për të përparuar, i vuri pengesa të pakapërcyeshme; i zuri rrugën (udhën); ia mbylli shtegun; kund. ia hapi rrugën (udhën). Ndjek rrugën (udhën) (e dikujt) bëj si dikush, vazhdoj si ai; vijoj të punoj sipas shembullit e përvojës së tij; eci në rrugën (e dikujt); i shkon (i vete) pas ujërave (dikujt). Ngatërron rrugën (dikush) nuk bën atë punë që duhet bërë a nuk thotë ato fjalë që duhen thënë në një rast të caktuar; flet tjetër për tjetër ose nuk i drejtohet atij që duhet, por dikujt tjetër. E nxori në rrugë (dikë) e shpëtoi nga rreziqet a e nxori nga një gjendje e vështirë; e nxori në va. Ma pastroi rrugën (udhën) (dikush) më hoqi çdo pengesë ose rrezik që më kishte dalë në punën time; ma bëri më të lehtë të përparoj a të arrij diçka; ma bëri rrugën (udhën) ujë. I pres rrugën (udhën) (diçkaje) marr masa që më parë që të mos ndodhë a të mos zhvillohet më; e pengoj, e ndaloj; i mbyll shtegun; i mbyll derën (dyert). *Qen (zagar) rrugësh (sokaku, zorrësh) përb. Rrugë (udhë) pa krye gjendje së cilës nuk i dihet si do t’i vejë filli, diçka së cilës nuk i dihet fundi; diçka pa rrugëdalje; rrugë (udhë) e verbër (qorre). Rrugë (udhë) e mesme libr. zgjidhje që përpiqet të jetë në mes të dy anëve të kundërta, pa anuar as nga njëra e as nga tjetra; mënyrë veprimi që synon të shmanget nga të kundërtat ose t’i pajtojë ato. Një rrugë (një udhë) e dy punë mund të zgjidhen njëkohësisht disa punë, mund të bëhet njëherazi diçka krahas me një tjetër. Rrugë (udhë) e parrahur (e pashkelur) punë a drejtim që nuk e njohim, që s’e kemi provuar tjetër herë; punë e re; kund. rrugë (udhë) e rrahur (e shkelur). Rruga (*Udha) e Qumështit astr. Rrugë (udhë) e rrahur (e shkelur) punë a veprim që është bërë edhe më parë e që njihet mirë, që nuk kryhet për herë të parë; shtigje të rrahura (të shkelura); kund. rrugë (udhë) e parrahur (e pashkelur). Rrugë e pa rrugë nëpër vende të shkelura e të pashkelura; pa e pasur të qartë se ku vete e ç’dua të bëj, kuturu; udhë e pa udhë; shteg më shteg. Në rrugë (në udhë) e sipër. 1. Shkarazi e shpejt e shpejt, pa u ndalur në hollësi për diçka, kalimthi. 2. Që është duke ardhur, që pritet të vijë shpejt. Rrugë (*udhë) e shtruar. Me rrugë të tërthortë me mënyra jo të rregullta a jo të drejta, jo si duhet e si bëjnë gjithë të tjerët; tërthorazi; me hile, dredhazi. Rrugë (udhë) e verbër (qorre) punë a veprim që nuk sjell ndonjë përfundim ose zgjidhje të pritur; drejtim që nuk të nxjerr gjëkundi; gjendje pa rrugëdalje; rrugë (udhë) pa krye. E sjell në rrugë (udhë) të drejtë (të mbarë). 1. (dikë). E bëj të jetë ashtu si duhet, të sillet mirë, të veprojë me pjekuri; e ndreq, e edukoj; e vë në rrugë (në udhë) të mbarë; e vë (e fut) në hulli. 2. (diçka). Nis ta zgjidh, krijoj kushte e mundësi për ta zgjidhur; e vë në rrugë (në udhë) të mbarë; e vë (e fut) në hulli; e vë në vijë. Ia shkurtoj rrugën (*udhën) (dikujt). Të pafsha në rrugë (në udhë) të madhe! mallk. të pafsha të braktisur, pa ndihmë e pa përkrahje, keq e mos më keq!, rënç në mjerim! Sheh rrugën (udhën) e vet (dikush) nuk përzihet në punët e të tjerëve, merret me atë punë që i takon; është indiferent ndaj të tjerëve. Shtroj rrugën (udhën) (për dikë a për diçka) i jap mundësi dikujt për të bërë diçka, ia sheshoj pengesat e ia heq vështirësitë; heq çdo pengesë e krijoj kushte të përshtatshme që diçka të bëhet lirisht e më lehtë; i sheshoj udhën (dikujt). I tregoj rrugën (udhën) (dikujt) mospërf. 1. E mësoj dikë si të dalë nga një gjendje e vështirë, si të ndreqet etj., i them si duhet të veprojë për të zgjidhur diçka. 2. I jap përgjigjen e merituar dikujt; i tregoj vendin. 3. E dëboj dikë, e ndjek, e përzë; ia jap këpucët (opingat) në dorë. E vë në rrugë (në *udhë) të mbarë (dikë a diçka). U vu në rrugë (në *udhë) të mbarë (dikush). Erdhi në rrugë (në *udhë) të mbarë (dikush). I vjen në rrugë (dikujt) pranon atë që kërkon dikush, bën ashtu si do e si i pëlqen dikujt, ia bën qejfin; i vjen në hulli. I zuri rrugën (udhën) (dikujt) e pengon, nuk e lë të bëjë përpara; ia mbylli rrugën (udhën).