FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

PRE/S_I vep., ~VA, ~RË 1. kal. Heq një pjesë nga e tëra me një përdorëse a mjet të mprehtë (me thikë, me gërshërë, me sëpatë etj.). Ia preu kokën pulës (qengjit). Me ia pre kryet i dalin shtatë. (fj. u.).
2. kal. Ndaj diçka në pjesë, e bëj pjesë-pjesë me një vegël të tillë. Ia prenë degët e thata. Pres bukën (mollën, pjeprin, mishin). Pres dru bëj dru në pyll. Preu shiritin (kur përurohet një vepër) inauguroi, përuroi.
3. kal. Shkurtoj, heq, krasit, korr, kosit, rrafshoj etj. diçka me një përdorëse a mjet të mprehtë. Preu flokët i shkurtoi ose i hoqi fare. Pres thonjtë. E preu mollën se u tha. Ia prenë këmbën (gishtin). Ia prenë kokën. I preu kërthizën. Prenë vreshtin e krasitën.
4. kal. Çaj së gjati një pjesë të trupit me thikë, me brisk, me sëpatë, me sharrë etj., plagos me një mjet të tillë. Preu gishtin (dorën, këmbën). E ka prerë thellë.
5. bised., kal. Ther me thikë a me një vegël tjetër të mprehtë. Preu një dele (një dash, një pulë).
6. kal. Vras në masë, ther shumë vetë; shfaros me shumicë, grij. E prenë bletën e mbytën bletën për t’i marrë mjaltin. Ia preu lia pulat. E preftë murtaja (kolera, e zeza, mortja)! (mallk.).
7. jokal., vet. v. III Është i mprehtë, mund të ndajë lehtë një pjesë nga e tëra, të çajë diçka etj. (për thikën, gërshërën, sëpatën etj.). Thika (sëpata) nuk priste mirë. Sharra priste shumë.
8. kal. E çaj me diçka të mprehtë. E preu me dhëmbë.
9. kal., vet. v. III Hyn në mish dhe e çan si me thikë; futet diku dhe e çan. I preu gishtin një gjethe (një rrasë e hollë, një xham). M’i preu spangoja duart. E ka prerë litari.
10. kal. Ndaj me gërshërë një copë stofi, basme etj. në pjesë sipas përmasave të trupit kur qep një kostum, një fustan etj.; qep një petk të ri. Pres një kostum (një pallto, një fustan, një këmishë). Di të presë e të qepë.
11. kal. Caktoj a shënoj me përpikëri kufijtë e diçkaje, i vë shenjë kufiri. Pres me vija.
12. kal. E ndaj a e bëj diçka sipas një forme, një kallëpi etj. Prenë themelet e ndërtesës. Presin tulla (tjegulla).
13. kal. Ndaj me diçka, e bëj në pjesë. E preu me një vijë. E preu arën më katërsh me hendek. E pret pak në cepa.
14. kal., vet. v. III E takon dhe e ndan më dysh, më tresh etj. Lumi e pret fushën me dysh. Vija AB pret vijën CD (gjeom.).
15. kal. Prodhoj e nxjerr në qarkullim një monedhë të re (zakonisht të metaltë). Këtë monedhë e kanë prerë ardianët.
16. kal. Marr një biletë, një faturë etj. kundrejt një pagese; marr një dokument për një porosi a për diçka tjetër. Premë bileta për teatër (për koncert). Preu faturën.
17. kal. Kapërcej rrugën kryq përpara dikujt; i dal përpara dikujt në rrugë dhe e pengoj të shkojë më tej; i zë udhën, e ndaloj ose i ndërroj drejtimin; kthej. Na preu rrugën një makinë (një ari, një drenushë).
18. edhe bised., jokal. Kaloj drejt e mes për mes një hapësire nga bie më shkurt; i bie, shkoj; kthej; bie. Prenë djathtas (majtas). E preu timonin majtas (djathtas). Pret shkurt (gjatë) rruga andej. Rruga e gjatë pret shkurtër. (fj. u.).
19. fig., kal. Them diçka shpejt dhe në mënyrë të vendosur; i përgjigjem menjëherë e shkurt për të mos e lënë dikë të flasë a të vijojë më tej. Ia preu shkurt (ashpër). Ma preu më tha fjalën e fundit, më tha mendimin e tij të pandryshueshëm.
20. fig., bised., kal. Caktoj diçka përfundimisht (një çmim, një dënim, një afat etj.); vendos, e ndaj mendjen. Nuk ia preu çmimin (pazarin). Prenë ditën e dasmës. E prenë të niseshin bashkë.
21. fig., kal., vet. v. III (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. kallëzore) Më than, më ngrin; më hyn deri në palcë. Më preu era. Na preu të ftohtët (acari, dimri). Të pret veriu (thëllimi).
22. fig., jokal., vet. v. III (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore) Më dhemb shumë, më ther, më sëmbon (një pjesë e trupit). Më pret barku. Më pret në shpatull.
23. fig., kal. Ndaloj diçka që kam nisur, e lë, ndërpres punën e dikujt a të diçkaje; nuk e lë të vijojë tutje, e ndal, ndërpres. E preu duhanin (rakinë) e la, nuk e pi më. E kishin prerë nga shkolla. I prenë punimet. E preu bisedën (punën, lojën). I prenë shakatë. Na e prenë ndihmën. U prenë ujin (dritën). Ia preu sisën foshnjës. Ia preu fjalën (në mes) nuk e la të fliste më; e ndërpreu kur fliste. I prenë marrëdhëniet.
24. fig., kal. (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. kallëzore). E dobësoj a e pakësoj diçka; ia ul ose ia ndal forcën, vrullin etj.; shkurtoj, këput. Ia preu vrullin (hovin). Ma preu fuqinë. Ia preu oreksin. M’i preu këmbët (gjunjët, krahët, duart). Na preu e përpjeta na lodhi shumë, na këputi. Ai bar ta pret kollën.
25. kal. I shtie supës diçka zakonisht të thartë për ta përgatitur lëngun sipas një mënyre të veçantë; i hedh qumështit, hirrës etj. tharm ose diçka tjetër për ta mpiksur; mpiks. E preu qumështin djathë (gjizë). E preu supën me limon (me vezë). Preu pekmezin.
26. fig., kal. Nuk e mbaj fjalën a besën që i kam dhënë dikujt; e tradhtoj dikë, i dal i pabesë, e lë në baltë. E preu në besë nuk ia mbajti besën e dhënë. E preu në fjalë nuk e mbajti fjalën, e gënjeu.
27. fig., bised., jokal. Kap, kuptoj; mendoj, e marr me mend. Siç ma pret mua. Ashtu ma preu. Aq ia pret atij. Nuk ia pret fare. Nuk ia pret mendja.
28. fig., bised., kal. (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. kallëzore) Kam shumë nevojë për dikë a dëshirë për diçka, këputem për të; s’duroj dot pa të, e dua shumë; kam nevojë të ngutshme për të bërë diçka, mezi duroj, s’më durohet. E preu për gjumë i flihet shumë. Më preu për bukë (për të ngrënë) më hahet shumë. E preu uria. Nuk më preu për atë njeri nuk kam mall për atë njeri, aq më bën për të.
29. kal. Ia marr këngës pas këngëtarit të parë me zë plotësues, ia kthej me zë të dytë. Njëri ia merr e tjetri ia pret. Ia priste bukur.
✱Sin.: çaj, cungoj, cungulloj, shkurtoj, heq, marr, korr, ther, grij, rrëndoj, emetoj, shkoj, bie, kthej, ndaloj, ndërpres, caktoj, vendos, ngrij, këput, mpiks, mbaroj, çokanis, shkafanjis, krasis, kosit, rrafshoj, rriskoj, plagos, shkëmes, copëtoj, qep, rrok, vras, shfaros, shënoj, prodhoj, qarkulloj, blej, kapërcej, shkoj, dhemb, lë, dobësoj, ngurr, pakësoj, shkëpus, thartoj, tharmëtoj, tharmoj, hikrroj, kap, sharroj.
♦ Aq ia pret (ia arrin) *mendja (dikujt) mospërf. *Aq ia pret (dikujt) keq. Mat e pret pa *metër (dikush). Mat shtatë *herë e pret një herë (dikush). Nuk më preu *barku (për dikë a për diçka) iron. E preu (e hëngri) në *besë (dikë). Ia pres bishtin (dikujt). Ia preu me *brisk (dikujt). Ia preu me *cakorre (dikujt). Pres *ditën (e dasmës) etnogr. I pret *ditën (dikujt). Ia preu *ditën (dikujt). Më preu *duart (dikush a diçka). Ia preu *fërtomën (dikujt) krahin. S’ia pret (s’ia kap) *fiqiri (dikujt). Prenë *fjalën etnogr. I ka prerë një *gërshërë. Ia preu *gëzofin (dikujt). E preu *gojën (dikush). I pret *goja (brisk) (dikujt). Pres *gozhdë (thumba). I pret *gjuha (brisk) (dikujt). E preu (e shkurtoi) *gjuhën (dikush). Ia preu me *hanxhar (dikujt). Pret (tjerr) *hollë (dikush). Ia pret *hovin (dikujt). I pret *jatagani (djathtas e majtas) (dikujt). Ia preu *jetën (fillin e jetës) (dikujt). S’ia pret *kaptina (dikujt). bised. M’u prenë *këmbët. S’i kam prerë *kërthizën (dikujt). Pres *kokën (kryet) (për diçka). T’i presësh (t’i këputësh) *kokën (kryet) (dikujt). (Sikur) i ka prerë *kokën (kryet) (dikujt). S’ia pret *koka (dikujt). Të preftë (të shoftë, të ngrëntë) *kolera! mallk. Më preu (më shkurtoi) *krahët (dikush a diçka). Pret e nuk krasit (pret pa krasitur) (dikush) është shumë mendjelehtë; është i nxituar e nuk vë re se ç’po bën; nuk mendon e nuk gjykon thellë; është i lehtë nga mendja; i ka mendtë në majë të thanës; fluturon në hava; aq i arrijnë litarët (dikujt) tall. Pres kryet (*kokën) (për diçka). (Sikur) i ka prerë kryet (*kokën) (dikujt). T’i presësh (t’i këputësh) kryet (*kokën) (dikujt). S’ia pret *kungulli (dikujt) bised. Ia preu *lakun (dikujt). I kam prerë (i kam humbur) *lidhjet (me dikë) libr. Ia preu (ia hoqi, ia këputi) *litarin (dikujt). S’ia pret *luga lugën (dikujt). S’ia pret *llaçka (dikujt) krahin. S’më pret (s’më ha) *malli (për dikë a për diçka) iron. Të bën atë që s’ta pret *mendja (dikush). Ma pret (ma ha, ma merr) *mendja. S’ia pret (s’ia kap, s’ia rrok) *mendja (dikujt). Të preftë (të shpëlaftë) *mortja! mallk. Të preftë (të fshiftë) *murtaja! mallk. Ia preu *mustaqet (dikujt). I pret edhe *myka (dikujt). S’ia pret njeri *qimen (dikujt). Ia pres *oreksin (dikujt). Ia preu *orën (dikujt). Të preftë *ora! mallk. E pres *pazarin (me dikë). S’ia pret *poçi (dikujt) bised. Nuk më pret *puna. Pres *qafën (për diçka). Ia preu *qefinin (dikujt). Pret e qep (dikush) ç’thotë ai bëhet, fjala e tij vete në vend; i shkon fjalës deri në fund, ai vendos; vetë shkruan e vetë vulos; vetë zot e vetë shkop; vetë kadi e vetë myfti; vetë vali e vetë kadi (myfti); ka (në dorë) edhe gurin edhe arrën. S’ia pret *rradakja (dikujt) bised. Ia pres *rrënjët (diçkaje). I pres *rrugën (udhën) (diçkaje). Ia preu me *sëpatë (dikujt). Ia preu *sisën (dikujt). Të pret me *sy (dikush). Ia preu *shkurt (dikujt). M’i preu *shpresat (dikush). M’i preu *shpresat (dikush). Na preu *tartakuti. S’ia pret *truri (dikujt). S’ia pret *tutka (dikujt) krahin. Ia preu me *thikë (dikujt). Ia preu *thonjtë (dikujt). I pres udhën (*rrugën) (diçkaje). Të preftë (të çaftë, të ngrëntë) *ujku! I pres *urat (me dikë). Ia preu *veshët (dikujt). Ia preu *vrapin (dikujt). Pret e vret (dikush) shih vret e pret (dikush). Të preftë *e zeza! mallk. *Vetë pret e vetë qep (dikush). *Vret e pret (dikush).

PRES_II vep., PRÍTA, PRÍTUR 1. kal., edhe jokal. Rri në një vend për një kohë derisa të vijë dikush, të ndodhë diçka, të mbarojë një punë etj. Pres autobusin (tragetin, trenin, taksinë). Pres të më vijë radha. E prita gjithë pasditen. Të pres në shtëpi (në orën nëntë). Pres me padurim. Pritmë pak, se erdha! Ke kohë që po pret? S’mund të pres më (më gjatë). Më fal, se të bëra të presësh! Pres të pushojë shiu. Priti sa priti, pastaj iku. Më dolën thinjat duke pritur. Ç’të hedhësh, do të presësh. (fj. u.). Te prite të pakën, prit edhe të shumën. (fj. u.).
2. kal., vet. v. III Është gati për dikë a për diçka, mund të përdoret, të fillohet etj.; kërkon, do punën a dorën tonë, është për t’u nisur, për t’u bërë etj. Po ju pret dreka. Një taksi po e priste përjashta. Vajti ora, aeroplani s’të pret. Ajo punë pret zgjidhje.
3. kal. Ruaj, përgjoj; gjej; rri gati për të vepruar. Pret rastin (çastin) e volitshëm. Pret fjalën e tij. Pret ditën (orën, kohën) kur... Pres njoftimin (përgjigjen përfundimtare).
4. kal. Besoj se do të vijë dikush ose se do të ndodhë diçka, e quaj të mundshme; e dëshiroj të vijë a të ndodhë; shpresoj të kem diçka; parashikoj, mendoj, kujtoj. Ajo pret fëmijë do të lindë së shpejti. Ata presin që unë të kthehem sot. Ai pret ndihmë nga ne. E goditi aty ku nuk e priste. S’e prisja këtë prej teje! E ç’pret prej tij?! Ç’prisja e ç’më doli! Diçka pret. Prisnin shumë nga jeta.
5. kal. Kam përpara diçka që do të ndodhë patjetër dhe përgatitem për të; jam përpara diçkaje që do të vijë. E presim festën e Pavarësisë me dëshirë të madhe. E prisja këtë.
6. edhe jokal. Bëj durim, duroj; lë të kalojë një kohë para se të bëj diçka, të marr një vendim etj. Do të presësh ca, se puna nuk zgjidhet menjëherë. Presim edhe pak para se të vendosim! Priti sa priti, pastaj u largua.
7. kal. E rrok me dorë ose me një gjë tjetër dikë a diçka që vjen drejt meje, e kap diçka që më hidhet. Priti topin. Prite, se e hodha! E priti në gjoks. E priti me një dorë.
8. kal. Pranoj dikë për vizitë; pranoj një shok, një mik a të ftuar në shtëpi; gëzohem kur më vjen dikush në shtëpi dhe e mbaj mirë, e gostit me të gjitha ç’kam. Është njeri që të pret është mikpritës. Shtëpi që pret miq. Të pret me buzë në gaz (me dashamirësi, krahëhapur). Pret e përcjell është shumë mikpritës; i vijnë shumë miq në shtëpi, ka shumë hyrje e dalje.
9. kal. Dal në mënyrë të organizuar në vendin ku do të arrijë dikush për ta përshëndetur a për t’i uruar mirëseardhjen. Populli i Prizrenit priti të ardhurit e shumtë për përvjetorin e Lidhjes.
10. kal. I gjendem pranë dikujt, rri afër për t’i ardhur në ndihmë. Fëmijën e priti mjeku gjinekolog.
11. kal. I dal përpara dikujt që niset drejt meje, i bëj pritë. E priti ballë për ballë.
12. kal. E pranoj dikë për të zhvilluar bisedime, e lejoj të hyjë në zyrë për një punë, për ndonjë kërkesë etj.; takohem me dikë; e lejoj dikë të vijë të më takojë e të flasë me mua. Priti delegacionin e Bashkimit Evropian.
13. kal. Shpreh qëndrimin a mendimin tim për dikë a për diçka; i përgjigjem aty për aty (me fjalë, me veprime etj.) duke shprehur mendimin e qëndrimin tim për diçka. E pritën mirë ardhjen e tij. Nuk i priti mirë vërejtjet.
14. si pj. Dale. Prit ta shoh! Prit se s’e mora vesh. Prit t’ia tregoj.
✱Sin.: ruaj, gjej, gjuaj, përgjoj, mendoj, pandeh, besoj, parashikoj, shpresoj, kujtoj, duroj, kap, rrok, pranoj, qas, kërkoj, dua, takoj, përshëndes.
♦ *Hidh e prit. Njëri ia *thotë e tjetri ia pret. Pa pritur e pa kujtuar befas, menjëherë. S’ia pret *luga lugën (dikujt). Pret e përcjell (dikush) është shumë mikpritës e bujar; i vijnë shumë miq në shtëpi, ka hyrje e dalje vazhdimisht, është derëçelë. *Vetë ia merr e vetë ia pret (dikush).