FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

KRÝE, KRÉU m. sh. KRÉRË, KRÉRËT 1. Koka e një njeriu, e një kafshe a e çdo qenieje të gjallë. Ka kreun e madh. I dhemb kreu. Erdhi me plagë në krye.
2. Koka si qendra e të menduarit dhe e të arsyetuarit. Mban kreun lart. Nuk i hyn në krye nuk e kupton dot. Me krye në torbë me risk a me rrezik të madh.
3. Kokë, si njësi numërimi. Dhjetë krerë bagëti. Bëhemi pesë krerë (në familje).
4. Fillimi ose balli i diçkaje; kund. fund. Kreu i shtratit (i kolonës, i rreshtit, i trenit, i vagonit).
5. Udhëheqës, drejtues a kryetar i një institucioni, i një partie a i një organizate etj. Kreu i partisë (i shoqatës, i qeverisë, i gjykatës, i ekzekutivit).
6. fig. Vendi më i nderuar, më i respektuar dhe më me përgjegjësi. Në krye të sofrës (të vendit). Në krye të qeverisë (të detyrës).
7. Fillimi i një kohe; kund. fund. Në krye të javës (të vitit).
8. Secili nga kapitujt a pjesët kryesore me disa faqe në të cilat ndahet lënda e një libri, e një monografie a e një studimi. Kreu i parë (i dytë).
✱Sin.: kokë, krye, kryet, kaptinë, balli, fillimi, kryetari, udhëheqësi, kapitull.
♦ E bën bishtin krye (dikush) shih e bën qimen tra (dikush). Është bërë *këmbë e krye (diçka). Bën krye (kokë) nga *bishti (dikush). Bën me krye (me *kokë) të vet (dikush). E bëj *majë e krye (dikë). Më ra *bjeshka në krye. Më ka rënë *bora në krye. I bie *malit me krye (me kokë) (dikush). I bie *murit me krye (me kokë) (dikush). I ra mbi krye (mbi *kokë) (dikujt). Pa *bisht e pa krye. Çan *pishën me krye (me kokë) (dikush). Çoi krye (*kokë) (dikush). Ia dal në krye (diçkaje) arrij ta përballoj një vështirësi a ta përfundoj një punë; e kryej; e mbaroj; ia dal mbanë; i dal në fund; dal në anë; i bëj ballë; e zë lepurin me lak; dal në faqe. *Fund e krye (e majë). Nga *fundi në krye. Në *fund e në krye (e në majë). Ia futi në krye (në *kokë) (diçka). Nuk më futet (nuk më hyn) në krye (në *kokë) (diçka). I hipi (i kërceu) në krye (në *kokë) (dikujt). I hyri në krye (në *kokë) (diçka). Ka hyrë në *rrugë (në udhë) pa krye. Është krye (*kokë) më vete. (Është) *mizë pa krye (pa kokë) (dikush). I jap krye (dikujt a diçkaje) e nxit, e ushqej me besim, e shtyj për më tej. Me sa ka në krye (në *kokë). E kam (e mbaj) mbi krye (mbi *kokë) e lart (e sipër) (dikë). Nuk i ka mendtë në krye (në *kokë) (dikush). E kam në *qafë e në krye (dikë). *Këmbë e krye (në kokë). Pa krye (pa *kokë) e pa bisht. Nga kreu në fund shih nga fundi në krye. Me krye në hi në gjendje të pikëlluar e të mjerë, në gjendje të vajtueshme; në pikë të hallit. Krye më krye shih kokë më kokë. Me krye (me *kokë) në torbë (në thes, në trastë). Me krye (me *kokë) ulur. Në krye të vendit (të vatrës) në vendin më të nderuar; mbi të gjithë, i parë. S’lidhet as për *bishti e as për krye (dikush). Më mbiu në krye (në *kokë) (diçka). Për *mendtë e kresë (e kokës). Ngre krye (kokë). 1. Çohem në luftë për të hedhur poshtë sundimin, bëj kryengritje. 2. Dal kundër dikujt, kundërshtoj hapur, nuk pranoj t’i nënshtrohem. 3. (diçka) Shfaqet përsëri, fillon përsëri të dalë, shpërthen. 4. shih ngre kokë (krye₂). Si *miza pa krye (pa kokë). E ngul (e ngulit) në krye (në *kokë) (diçka) shih e ngul (e ngulit) në mendje (diçka). Nuk nxjerr gjë në krye (dikush) nuk arrin të përfundojë diçka, nuk është i aftë të mbarojë një punë; s’bëhet dot gjë; s’ia thotë; nuk nxjerr në shesh; nuk nxjerr gjë në dritë; nuk nxjerr në breg. Nxjerr krye (kokë) (dikush a diçka) fillon të duket, nis të shfaqet; përpiqet të dallohet përsëri; ngre krye; nxjerr veshët. E nxjerr në krye (diçka) është i zoti, është i aftë; e çon deri në fund diçka, mbaron punë; e nxjerr mbanë; ia del mbanë; e nxjerr (e qit) në dritë; e nxjerr në majë. T’i presësh një krye i del tjetra (dikujt) përçm. shih është krye (kokë) më vete (dikush). I rri *çengel mbi krye (dikujt). I rri (i qëndroj) mbi (nën) krye (mbi/në kokë) (dikujt a diçkaje) i vë kujdes, e këqyr vazhdimisht; nuk i ndahem, e ndjek me vëmendje e përkujdesem pandërprerë për të; i rri përsipër (sipër). *Rrugë (udhë) pa krye. Të shtie (të fut) me krye në zjarr (dikush) shih ta ha kokën (kryet) (dikush). Udhë (*rrugë) pa krye. Vë duart në krye (në *kokë). I vë krye (një bisede, një çështjeje etj.) vendos, mbyll, përfundoj diçka; i vë kapak (diçkaje). Më erdhi në krye (në *kokë) (diçka).

KRÝE, KRÝEJA f. sh. KRÉRË, KRÉRËT Kokë.
✱Sin.: kokë, kryet, kapitull, fillimi, kryetari, udhëheqësi.

KRÝE,~T as. sh. KRÉRË, KRÉRËT 1. Koka e një njeriu a e një kafshe. Plagosi kryet.
2. Koka si qendër e të menduarit. Më dhemb kryet.
3. Fillimi a burimi i një rrjedhe. Kryet e lumit.
4. fig. Vendi më i nderuar dhe më i respektuar. Në kryet e vendit.
5. Kryetari, udhëheqësi, drejtuesi i një institucioni, i një ndërmarrjeje, i një organizate a partie etj.; përgjegjësi kryesor; shefi; udhëheqësia. Kryet e partisë (e familjes, e ndërmarrjes, e institucionit, e shtetit, e delegacionit, e një projekti).
6. Fillimi i një kohe a periudhe. Në kryet të muajit.
✱Sin.: kokë, kre, ball, shef, udhëheqës, kryetar, fillim.
♦ Më avullon kryet (*koka). I ka bërë kryet (*kokën) (dikujt). Më çau kryet (*kokën) (dikush). Nuk çan kryet (*kokën) (dikush). Nuk çan kryet (*kokën) (dikush). S’di ku ta futë kryet (*kokën). S’i dhemb kryet (*koka) (për asgjë). I fërkon kryet (*kokën) (dikujt). Të fluturon (të ikën) kryet (*koka). Ia ftohu kryet (*kokën) (dikujt). Ka futur kryet ndër *gërshërë (dikush). Ia hëngri kryet (*kokën) me të mirë. Hëngri kryet e vet (dikush) keq. e kërkoi vetë të keqen; nuk e kuptoi të keqen dhe nuk e shmangu, sikur e donte vetë; ngriti këmbën e nguli gozhdën. I iku (i shkoi kryet) (*koka) (dikujt). Jap kryet (*kokën) (për dikë a për diçka). E ka kryet (kokën) *bosh (dikush). E ka kryet *çekiç (dikush). E ka kryet (kokën) *plot (dikush). S’kam ku të përplas (ku të përpjek) kryet (*kokën). Ia këputi kryet (*kokën) (dikujt a diçkaje). Me kryet në gërshërë me rrezik të madh për jetën. Kryet (*kokën) këtu e këmbët atje. Me kryet (me *kokën) lart. Me kryet (me *kokën) poshtë. Kryet e punës njeriu kryesor, drejtuesi, dikush a diçka që duhet të jetë në rend të parë a nga varet gjithçka. Me kryet në qiell me mendjemadhësi; me hundën përpjetë. Në kryet tënd! ur. shih në kokën tënde! ur. E kthyen kryet (kokën) nga lëviz *qafa (dikush). Kthej kryet (*kokën) prapa. Ia lau kryet (*kokën) (dikujt). Lë kryet (*kokën) (për dikë a për diçka). Ia lidh kryet (diçkaje) e përfundoj, i jap fund; e vendos më në fund, e mbyll; i vë kapak (kapakun). S’e lodh kryet (*kokën) (për diçka). T’i marrësh (t’i këputësh, t’i rrëmbesh) kryet (*kokën) (dikujt). E mori kryet nën sqetull (dikush) iku i mërzitur a i turpëruar, u largua kokulur për diçka; mori bishtin ndër shalë përçm. Nuk i mbushet kryet (*koka) (dikujt). Mos më nxeh kryet! bised. mos më mërzit shumë!; mos më çaj kokën. Ia përdrodhi kryet (*kokën) (dikujt). Përpjek (përplas) kryet (*kokën). Pres kryet (*kokën) (për diçka). (Sikur) i ka prerë kryet (*kokën) (dikujt). T’i presësh (t’i këputësh) kryet (*kokën) (dikujt). E qiti (e nxori) kryet (*kokën) (dikush). E solli (e pruri) kryet (*kokën) (dikush). E shtiu kryet në *kular (dikush) edhe moh. Ia shtypi kryet (*kokën) (dikujt). Theu kryet (*kokën) (dikush). Uli kryet (*kokën) (dikush). Vari kryet (*kokën). Të thyen kryet (*kokën) (dikush). I vajti kryet (*koka) (dikujt). Zë kryet *(kokën) me dorë. Zë kryet e vendit (dikush a diçka) është më i miri, është në shkallën më të lartë (nga cilësia, nga aftësitë, nga rëndësia që ka etj.).