FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

HAP,~I m. sh. ~ A, ~AT 1. Një e hapur e njërës këmbë para, prapa ose anash dhe vendosja e saj në tokë, kur ecim, kur bëjmë një ushtrim ose kur kërcejmë. Hap i madh (i vogël, i plotë). Gjysmë hapi. Hap para! (hap prapa!). Hap me të djathtën (me të majtën). Disa hapa larg. Hapat e parë të fëmijës. Në çdo hap. Bëj ca hapa. Hedh (shtrij) hapin.

2. Largësia ndërmjet shputave të këmbëve gjatë kësaj lëvizjeje, që merret edhe si masë gjatësie. Numëroj hapat. Mat me hapa.

3. Mënyrë të ecuri; ecje; mënyrë ecjeje e ngadaltë e disa kafshëve. Hap i shpejtë (i ngadaltë, i lehtë). Me hap rreshtor; me hap ushtarak; me gjysmë hapi; Me hap të shtrirë. Nis hapin eci. Rregulloj hapin. Shpejtoj (ngadalësoj) hapin. Eci me hap. Ecin me një hap. Me hap të lirë (të rregullt).

4. Zhurma që dëgjohet kur ecën dikush një njeri a kafshë. Dëgjohen hapa. Nuk ndihet kur ecën. Ecën në majë të gishtave. Kuptohet nga zhurma e hapave të marshit. Po afrohet dikush me hap rreshtor. Hap i rëndë. Mbaj (ndal) hapin ndalem.

5. fig. Ecje përpara, përparim; fazë a etapë në rrugën e zhvillimit të diçkaje, në një punë a veprimtari. Hapi i parë (i fundit). Me hapa të shpejtë (viganë). Hap i ri në rrugën e fitores (drejt fitores). Me hapin e masave. Hedh (bën) hapin e parë (hapat e parë) sapo nis të veprojë.

6. fig. Mënyra si veprojmë a si sillemi në një rast të caktuar; veprime e përpjekje që bëjmë për të arritur diçka, përçapje. Hap i rëndësishëm (i sigurt, i drejtë). Hap i pamatur (i gabuar, i nxituar). Hap vendimtar. Hap me përgjegjësi.

7. tek. Largësia më e madhe e lëvizjes drejtvizore të një mekanizmi; madhësia e detaleve të makinave etj. Hapi i rrotave të dhëmbëzuara. Hapi i helikës.

✱Sin.: pupë, hapshalë, ecje, përparim, përçapje.

♦ E bën hapin *kilometër (dikush) libr. Bëj (hedh) hapin e parë. 1. Marr nismën për t’i dhënë mundësi dikujt që edhe ai të më ndjekë; filloj unë i pari të tregoj se diçka mund të ndreqet. 2. Nis me sukses diçka, e nis mbarë; kapërcej vështirësitë e fillimit; bëj hapat e parë. Bëj hapat e parë nis të bëj diçka, filloj një punë; nis të përparoj, kapërcej vështirësitë e fillimit dhe eci më tej; bëj (hedh) hapin e parë. Bëj hapa (një hap) përpara kam arritje në një punë, kam sukses në diçka; e çoj më tej diçka, përparoj; kund. bëj hapa (një hap) prapa. Bëj hapa (një hap) prapa kam rënë më poshtë nga ç’kam qenë, nuk kam sukses në një punë; shkoj prapa; kund. bëj hapa (një hap) përpara. Bën hapa (mbeti, qëndron, ngeci) në *vend (dikush a diçka). E bën *vrapin sa ka hapin (dikush). Eci në një hap (me dikë) kapërcej prapambetjen dhe përparoj së bashku me dikë; punoj e përparoj njësoj si ai; vihem në një radhë. Ecën me hapin e breshkës (dikush) ecën shumë ngadalë, ka ritme të ulëta në punë, përparon shumë pak. Ecën me hapin e kohës (dikush a diçka) punon a sillet ashtu si e kërkon koha; nuk mbetet prapa, përparon në përputhje me kohën; është bashkëkohor. Hedh hapin nis një veprimtari, ia hyj diçkaje; guxoj të filloj diçka; ndjek. Hedh hapin i pari marr i pari nismën për të bërë diçka, dal në krye dhe filloj diçka që të më ndjekin të tjerët, hidhem i pari në veprim. Kaq e ka hapin (çapin) (dikush) kaq ka fuqi a mundësi për të bërë diçka, kaq i aftë është, kaq mundet; kaq e ka frymën. Nuk ia ndaj hapin (dikujt) e ndjek kudo, i shkoj pas kudo, nuk i ndahem, nuk shkëputem prej tij; nuk mbetem prapa tij. E ndjek në çdo hap (në çdo çap). 1. (dikë). Shkoj kudo ku vete dikush, i vete pas kudo; e ndjek hap pas hapi; e ndjek hap për (më) hap; e ndjek gjurmë për gjurmë (gjurmë pas gjurme). 2. (dikë a diçka). E vëzhgoj vazhdimisht dikë si përparon në një punë, si sillet, çfarë bën, si përgatitet për diçka etj., e ndjek me vëmendje ose e kam kujdes në çdo ndryshim që bën; e vëzhgoj vazhdimisht e pa ndërprerje diçka si ndryshon shkallë-shkallë, si zhvillohet, çfarë ndodh etj.; e ndjek hap pas hapi; e ndjek hap për (më) hap; e ndjek gjurmë për gjurmë (gjurmë pas gjurme). E ndjek hap për (më) hap (dikë a diçka) shih e ndjek në çdo hap (në çdo çap) (dikë). E ndjek hap pas hapi (dikë a diçka). 1. Shkoj pas dikujt a diçkaje pa iu ndarë, i vihem pas, e ndjek këmba-këmbës; e ndjek në çdo hap (në çdo çap); e ndjek gjurmë për gjurmë (gjurmë pas gjurme). 2. E vëzhgoj vazhdimisht dikë si përparon në një punë, si sillet, çfarë bën, si përgatitet për diçka etj., e ndjek me vëmendje ose e kam kujdes në çdo ndryshim që bën; e vëzhgoj vazhdimisht e pa ndërprerje diçka si ndryshon shkallë-shkallë, si zhvillohet, çfarë ndodh etj.; e ndjek hap për (më) hap; e ndjek çap pas çapi; e ndjek gjurmë për gjurmë (gjurmë pas gjurme).

HAP vep., ~A, ~UR 1. kal. Lëviz duke e shtyrë a tërhequr, mënjanuar a ngritur një derë, një kanat etj. për të hyrë lirisht diku a për të dalë prej andej, për të vënë diçka brenda a për të marrë diçka prej andej ose për të lidhur mjedisin e brendshëm me të jashtmin; çel; kund. mbyll. Hap derën (portën). Hap librin (fletoren). Hap dritaren (dollapin). Hap tenxheren. Hap arkën (kutinë, valixhen, çantën). Hap xhamin e makinës. Hap me çelës.

2. kal. I heq tapën a mbështjelljen diçkaje të mbyllur ose të mbështjellë; kund. mbyll. Hap shishen (kanoçen). Hap mbështjellësen.

3. kal. Çel, zbërthej a shqit diçka të mbyllur, të mbërthyer ose të ngjitur; kund. mbyll. Hap pakon (zarfin). Hap zinxhirin e xhupit. Hap kopsat e bluzës.

4. kal. Shpalos diçka të palosur, të mbledhur a të mbyllur, çmbledh, shtrij e drejtoj diçka të përthyer kund. mbyll. Hap perdet. Hap çarçafët. Hap çadrën.

5. kal. Ndaj e largoj dy gjëra ose anët e puthitura a të afruara të diçkaje, shtyj mënjanë diçka; kund. mbyll. Hap librin (gazetën, fletoren). Hap gishtat. Hap dorën (këmbët, krahët). Hap gojën (buzët). Hap sytë. Hapi sqepin. Hap gërshërët. Hap trastën (thesin, çantën, bohçen). Hap thesin (qesen). Hap jakën.

6. kal. Përhap ose shpërndaj diçka të mbledhur a të grumbulluar. Hap prushin. Hap letrat. Hap misrin në diell. Hap tapetin.

7. kal. Shtrij hollë diçka. Hap petë.

8. kal. Shprish, lënur. Hap leshin (lirin). Hap flokët. Hap ushtarët në pozicion luftimi.

9. kal. Çel diçka duke çarë, duke shpuar a duke gërmuar, çaj. Hap një vrimë. Hap një dritare në mur. Hapi gropën (varrin). Hapi një pus.

10. kal. Zgjeroj diçka që ka qenë e ngushtë; kthej, i bëj punimin e parë (tokës). Hapi një hendek (një vijë uji, një kanal). Hapi tunelin (galerinë). Hapën rrugën. Hapën tokën (ugarin). Ia hapi plagën. (bised.) ia çau plagën me thikë.

11. kal. Ndërtoj, krijoj, themeloj a vë në shfrytëzim diçka, çel dhe bëj që të nisë nga puna, bëj që të fillojë veprimtarinë. Hap një rrugë të re (një kalim). Hapi portin. Hapën një shkollë. Hapën një vendburim. Hapi shtëpi të re. Hapën një ekspozitë (një muze). E hapi dyqanin shpejt.

12. kal. Heq diçka, një pengesë, që ka zënë një vend etj. Hap rrugën nga dëbora. Hap vendin për të kaluar.

13. fig., kal. Zbuloj diçka që ka qenë e mbuluar, liroj diçka që ka qenë e zënë. I hapi veshët.

14. kal. Vë në punë, në veprim a në funksion. Hapën kufirin. Hap shtegun.

15. fig., kal. E lë diçka të lirë, e lë të kalojë a të rrjedhë etj.; kund. mbyll. Hap dritën. Hap ujin (çezmën, musllukun). Hap ajrin (gazin).

16. fig., kal. Bëj që të nisë a të fillojë një veprimtari e re; nis i pari; shpall. Hap mbledhjen (kuvendin, seancën). Hap bisedën. Hap një diskutim (një debat). Hap festivalin (programin). Hapën luftë. Hap zjarr filloj të shtie me armë. Hap vallen nis i pari vallen. Hap listën jam i pari në listë. Hap lojën nis lojën; luaj i pari.

17. fig., kal. Krijoj mundësitë për të ecur përpara, mënjanoj vështirësitë për të arritur diçka, çel. Hap rrugë (horizonte) të reja.

18. kal. Krijoj një pozicion të ri, bëj që të lirohet diçka ose që të mos jetë më i zënë. Hap vende të reja pune. Hap një vend në organikë.

19. fig., kal. Nxjerr, sjell. Na hapi punë. Na hapi ngatërresa (telashe, vështirësi). Hap prespektiva.

20. fig., kal. Zbuloj diçka që s'ka dalë në shesh; paraqit. I hapën mosmarrëveshjet (grindjet).

21. fig., kal. Përhap, shpërndaj. Hap fjalën. Hap lajmin. Hap thashetheme. Ka hapur sikur...

22. kal. Shënoj kllapat a thonjëzat e fillimit. Hap kllapat (thonjëzat).

23. tek., kal., Ndaj diçka të lidhur, këput lidhjen në një vend; kund. mbyll. Hap qarkun.

24. jokal., vet. v. III Çel burbuqja, sythi etj., shpalosen petlat ose gjethet duke pjekur frytin; lëshon lule, lulëzon, çel. Hapën lulet. Hapën gjethet. Hapi trëndafili. Hapën pemët. Hapi molla (kumbulla). Hapën boçet e pambukut.

25. jokal., vet. v. III. Nis të zbardhë, agon (për dritën e ditës). Hapi drita. Hapi dita (agimi, mëngjesi). Pa hapur mirë (dita).

26. jokal., vet. v. III. Kthjellohet, pastrohet nga retë, çel. Hapi koha (moti). Hapi qielli.

27. fin., kal. Bëj marrëveshje me një bankë që kujdeset për paratë e mia dhe i shtoj ose i tërheq ato sipas nevojës. Hap një kredi. Hap një llogari. Hap një zë të veçantë.

✱Sin.: çel, shkyç, zbuloj, zbyll, zdryj, ngre, shkyç, filloj, shpall, zbuloj, zbërthej, shpalos, përhap, lulëzon, qëroj, nxjerr, krijoj, agon, kthjellohet.

♦ Hap (nxjerr) *avaze (dikush). I hap *barkun (dikujt). Më hapi *barkun (dikush a diçka). Hap (çel) *dyert. I hap *derën (dyert) (dikujt a diçkaje). E hapi (e çeli) *gojën (dikush). I hap (i çel) *gojën (dikujt). S’e hap *gojën (dikush). E ka hapur (shumë) *gojën (dikush). Hap *gojën e shikon qiellin (dikush). Të hapsha (të bëfsha) *gropën! mallk. I hapi (ia bëri) *gropën (dikujt). Hap *gjoksin (dikush). Hap (çel) një *hendek. I hapi kartat (*letrat) (dikush). Hap *krahët. I hapi *letrat (kartat) (dikush). E hapi *lojën (dikush). Më hapi *kokën (dikush). E hapi *kuletën (dikush). I hapëm *lakrat (me njëri-tjetrin). Hap *lulja lulen. Hap (çel) e s’mbyll (dikush) keq. e fillon një punë, por nuk e çon deri në fund, bën punë gjysmake; çel e s’mbyll; mbjell e nuk korr. Sa hap (sa çel) e mbyll *sytë. I hap *oreksin (dikujt). I hap *plagën (dikujt). I hap (i çel) *portën (portat) (dikujt a diçkaje). Më hapi *punë (dikush a diçka). Hapi *revanin (dikush) keq. Ia hapi *rrugën (dikujt a diçkaje). I hap (i bëj, i lëshoj) *rrugë (udhë) (dikujt). Hap (çel) *rrugë të reja. E hapi *sqepin (dikush) mospërf. Hap *sytë. I hap *sytë. I hap *syrin (dikujt). Hap *shampanjën libr. Hap (çel) *shtigje të reja. I hap (i çel) *shtegun (dikujt a diçkaje). E hap *tytën (dikush) bised. Hap *udhë. Nuk hap *udhë (dikush). I hap (i bëj, i lëshoj) *udhë (rrugë) (dikujt). E hap *vallen shumë (dikush). I hapi (ia bëri) *varrin (dikujt). Hapi *veshët (dikush). I hap *zemrën (dikujt). Më hapi *zorrët (dikush a diçka) keq.