FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

GJÁT/Ë (i, e) mb. 1. Që ka shtrirje të madhe në hapësirë në përmasën e gjatësisë; që zgjatet shumë nga njëri skaj në tjetrin; me gjatësi më të madhe nga sa duhet a nga sa është e zakonshme ose në krahasim me një tjetër; kund. i shkurtër. Rrugë e gjatë. Fije të gjatë. Me këmbë të gjata. Flokë të gjatë. Këmishë me mëngë të gjata. Valë të gjata (elektr.) valë me hapin e lëkundjes më të madh se 3000 metra. Ecën me hapa të gjatë. I pres drutë të gjata. I rri i gjatë fundi. Është bërë i gjatë. Burrë i gjatë. Bëhet më i gjatë zgjatet.
2. Që shtrihet në një madhësi të caktuar në përmasën e gjatësisë; që ka trup të lartë. Katër metra i gjatë. Një kilometër i gjatë. Sa i gjatë është?
3. Që është me shtat të lartë; kund. i shkurtër. Njeri i gjatë. Plep (lis) i gjatë.
4. Që zgjat shumë kohë, më shumë se zakonisht ose më shumë se një tjetër; që shtrihet shumë në kohë a që kërkon një periudhë kohe pak a shumë të madhe; kund. i shkurtër. Dimër i gjatë. Kohë e gjatë. Pushim i gjatë. Me afat të gjatë. Udhëtim i gjatë. Me jetë të gjatë! (fj. u.). Gjithë ditën e gjatë gjatë gjithë ditës. Gjithë natën e gjatë gjatë gjithë natës. Film me metrazh të gjatë.
5. Që ka vëllim të madh (për shkrime e për vepra letrare); i hollësishëm, jo i ngjeshur. Tregim i gjatë. Artikull i gjatë. Bisedë e gjatë.
6. gjuh. Që zgjatet më tepër kur shqiptohet, që ka gjatësi më të madhe në shqiptim; kund. i shkurtër. Zanore e gjatë. Rrokje e gjatë. Diftong i gjatë.
✱Sin.: i stërgjatë, picigjatë, i largët, gjatosh, gjatush, gjatarush, i zgjatur, i lartë, shtatgjatë, trupgjatë, shtatlartë, shtyllak, i hollësishëm.
♦ S’i bën drutë të gjata (dikush) shih i pret drutë të shkurtra (dikush). S’e bëri të gjatë (dikush) veproi shpejt a menjëherë, e vendosi dhe nisi ta bëjë diçka; i ra shkurt, nuk e zgjati; s’e bëri gjatë. S’ia bëri të gjatë (dikujt) nuk duroi a nuk priti shumë për t’i thënë a për t’i bërë diçka, s’ia zgjati; ia tha diçka copë e prerë; ia preu shkurt. *Gjuhët e gjata janë lodhur tall. E ka dorën të gjatë (i ka duart të gjata) (dikush) keq. 1. shih ka dorë_1,2 (dikush). 2. Është i fuqishëm a ka përkrahje për t’u bërë keq të tjerëve; i ka mundësitë të arrijë atë që do, nuk e pengon asgjë; kund. i ka duart të shkurtra. E ka fytin të gjatë (dikush) ha shumë, s’lë gjë pa ngrënë, është grykës i madh; është i pangopshëm; ha me dy gryka. Nuk e ka të gjatë. 1. (dikush). Nuk do të rrojë edhe shumë, po i afrohet vdekja; do të vdesë së shpejti (për një të sëmurë rëndë a për një plak të thyer që është afër vdekjes); nuk e shpie (nuk e shtyn) më gjatë; nuk vete gjatë₂; është në grahmat e fundit. 2. (dikush). Nuk do të jetë edhe shumë kohë në atë pozitë a në atë punë që ka, do të largohet a do të bjerë shpejt; nuk vete gjatë₃. 3. (diçka). Nuk do të vazhdojë shumë, e ka fundin të shpejtë, nuk duron a nuk qëndron më shumë. E ka gjuhën (llapën) të gjatë (një pëllëmbë, një pash) (dikush) keq.1. Është llafazan i madh, flet shumë; thotë gjëra që s’duhet t’i thotë, flet mbarë e prapë; përflet të tjerët, merret me thashetheme; ka llapë të madhe bised.; s’i pushon goja (dikujt); e ka gojën çorap; e ka gojën kamare; e ka gojën shpellë. 2. Nuk mban dot gjë të fshehtë, i tregon të gjitha; e ka gjuhën lopatë tall.; e ka sqepin të gjatë; s’i vë fre gojës (gjuhës); s’i mban goja arra (dikujt). E ka hundën të gjatë (dikush) është mendjemadh, është fodull; shet mend; e mban hundën lart; e mban hundën përpjetë. E ka sqepin të gjatë (dikush) iron. flet shumë, me vend e pa vend; nuk i rrihet pa folur për çdo gjë e për këdo; e ka gjuhën të gjatë. I ka thonjtë të gjatë (dikush) keq. vjedh; e ka ves vjedhjen, vijon të vjedhë; grabit e rrëmben ç’të dojë; është me thonj; e ka dorën të gjatë (i ka duart të gjata); ka dorë. S’e ka vrapin të gjatë (dikush) nuk ka fuqi a aftësi që të vijojë një punë ose të përballojë një detyrë për një kohë të gjatë; nuk vete larg.

GJÁTË ndajf. 1. Shumë kohë; nga është rruga më e gjatë; andej nga del më larg; kund. shkurt. I ra (i doli) gjatë. Këndej del më gjatë.
2. Për një kohë të gjatë; shumë; kund. pak. Nuk ndenji gjatë. Shkoi gjatë kërkoi shumë kohë, u zgjat shumë. Nuk e çoi më gjatë nuk e zgjati më shumë. Nuk e shpie (s’e çon) më gjatë do të vdesë së shpejti (për një të sëmurë rëndë a për një njeri në moshë të shkuar).
3. Me hollësi a jo në mënyrë të ngjeshur; më shumë; hollësisht; kund. shkurt. Shkruan gjatë. Nuk e di më gjatë nuk di më tepër se kaq; nuk e di më me hollësi.
4. Më shumë, më tepër; më tej (në shkallën krahasore, zakonisht me mohim). Nuk foli më gjatë. Nuk e di më gjatë nuk e di më tej. Nuk e çoi më gjatë nuk e zgjati më shumë. Nuk shkohet më gjatë kështu nuk mund të vazhdohet më tej kështu.
✱Sin.: larg, shumë, hollësisht.
♦ S’e bëri gjatë (dikush) shih s’e bëri të gjatë (dikush). I bie gjatë (diçkaje) flet shumë e tërthorazi për diçka, e zgjat shumë; kund. i bie shkurt. Gjatë e gjerë shih gjerë e gjatë. Sa gjatë e gjerë në të gjithë gjatësinë e gjerësinë e diçkaje, gjithë sipërfaqen e saj; shtrirë diku me tërë trupin (kur bie dikush rëndë); sa gjerë e gjatë. *Gjerë e gjatë. Sa *gjerë e gjatë. Nuk e shpie (nuk e shtyn) më gjatë (dikush). 1. shih nuk e ka të gjatë₁ (dikush). 2. Nuk dëshiron ta ngacmojë a ta thellojë një punë më tej, do ta lërë me kaq; nuk do ta vazhdojë a nuk do ta ndjekë më tutje; nuk vete gjatë₁; nuk e çon (nuk e shtyn) më tutje. E tori gjatë (diçka) e zgjati shumë, duke thënë edhe hollësira pa qenë e nevojshme, e teproi (për biseda, tregime etj.); e zgjati shumë një punë a diçka tjetër, e shtyu, e vonoi; e bëri tërkuzë; e bëri litar; i tjerr fjalët (dikush); e dredh (e përdredh) fjalën (dikush); e sjell gajtan *Trashë e gjatë. Nuk vete gjatë (dikush). 1. E ndërpret fjalën, bisedën, grindjen etj., nuk e zgjat më, e lë; nuk e shpie (nuk e shtyn) më gjatë. 2. Do të vdesë së shpejti, është në prag të vdekjes, nuk ka shumë jetë; nuk e ka të gjatë₁; nuk e shpie (nuk e shtyn) më gjatë. 3. Nuk ka të ardhme, nuk do të ketë përparime a suksese të tjera, do të ngecë në vend; do të ikë nga një vend a nga një detyrë së shpejti, do të bjerë nga pozita; nuk e ka të gjatë₂.

GJÁTË parafj. 1. Së bashku me një emër a me një përemër në rasën rrjedhore tregon drejtimin e lëvizjes së diçkaje në gjatësi pranë një vendi; buzë. Gjatë shëtitores. Gjatë bregut. Gjatë kufirit.
2. Së bashku me një emër a me një përemër në rasën rrjedhore tregon kohën brenda caqeve të së cilës kryhet një veprim. Gjatë verës. Gjatë kësaj kohe. Gjatë provave.
✱Sin.: anës, ndër, përgjatë, nëpër.

GJÁT/Ë,~I (i)_I m. sh. ~Ë, ~ ËT (të) Njeri shtatlartë. Të gjatët rrinë në fund. Dy të shkurtër dhe një i gjatë në mes. I gjati është shërbëtori i të shkurtrit (shak.).

GJÁT/Ë,~I (i)_II m. euf. Gjarpër. Helmi i të gjatit.

GJÁT/Ë,~I (i)_III m. Gjumë i vdekjes, gjumë i madh, i madhi; gjumë i përjetshëm. E gjeti i gjati.