FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DHE,~U m. sh. ~RA, ~RAT 1. Shtresa e sipërme e kores së Tokës në tërësinë e saj a në një pjesë të caktuar. Gjallesat mbi dhe. Në të gjitha anët (nga të gjitha anët) e dheut. Shkarjet (shembjet) e dheut. Mineralet nën dhe.
2. Lëndë e fortë a e shkrifët që përbën koren e Tokës; tokë. Dhe i bardhë (i kuq, i zi, i verdhë, i hirtë). Dhe i ngjeshur (i shkrifët, i fortë, i rrahur, i hedhur). Grumbull (pirg) dheu. Digë dheu. Punime dheu. Heq (mbledh) dheun. Mih dheun. Nxjerr nga dheu. Mbuloj me dhe. Ngjyrë (bojë) dheu ngjyrë e murrme, me të përhimë.
3. nj. Trualli ku jetojnë njerëzit, kafshët etj., vendi ku rrimë a ku lëvizim, sipërfaqja e tokës. Ra në dhe. Ulem (shtrihem) në dhe. U bë njësh me dheun. Del mbi dhe. Fshij nga faqja e dheut dikë a diçka. Mbështet (vë) këmbën (gjurin, dorën) mbi dhe.
4. bised. Copë toke që e punojmë dhe e mbjellim, tokë, arë. Dhe i lëruar. Një pendë dhe. Ai dhe e mbante gjallë.
5. Pjesa e ngurtë e rruzullit tokësor përkundër ujit që e kufizon ose me atmosferën, tokë; stere. Anija preku në dhe. Shkel në dhe. I zunë këmbët dhe. Pas shumë ditësh lundrimi panë dhe me sy. Balona preku dheun.
6. gjeol. Shtresë tokësore me ndërtim e përbërje të caktuar; tokë. Dhe ranor (kënetor, gëlqeror, i kripur, gurishtor). Përbërësit e dheut. Analiza e dheut. Studimi i dheut.
7. nj., bised. Planeti ynë, rruzulli tokësor; Toka, bota. Lëmshi i dheut. Kërthiza (qendra) e dheut. S’ka në dhe si ai (si ajo). E mori vesh i gjithë dheu. S’e gjen në të gjithë dheun dikë a diçka s’i gjendet shoku a shoqja.
8. bised. Hapësirë tokësore ku banon një popull a komb, vend, tokë; atdhe. Dheu arbëror. Dheu ynë. Dhe i largët. Shkojnë në dhera të huaja.
9. nj., përmb., bised. Tërësia e njerëzve që jetojnë në një vend; populli. U mblodh gjithë dheu. U ngrit në këmbë tërë dheu.
10. Lëndë që përdoret për të bërë kryesisht enë. Enë dheu. Tavë dheu.
11. euf. Gjarpri, tokësi, dhetokësi. I zuri dheu lopët.
12. zool. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta për gjallesa të ndryshme. Mizë dheu milingonë. Kërp dheu urith. Mollë dheu (lat. Helianthus tuberosus) rrepë.
✱Sin.: tokë, truall, vend, arë, stere, botë, baltë, atdhe, popull.
♦ Në *anë të dheut. U bë *beja e dheut (dikush). U bë dhe (dikush) u tmerrua, ngriu nga frika; e humbi krejt; u zbeh, u irnos; u bë baltë në fytyrë; i ra çehrja e vdekjes (dikujt); iu zbardh buza (dikujt). Është bërë dhe (dikush) mospërf. ka kohë që ka vdekur; e bëri sheshin breg; ia ka mbuluar varrin bari (dikujt); iu shua (iu harrua, i humbi) emri (dikujt) shpërf.; i ka mbirë bari një pëllëmbë (dikujt). U bë *këngë dheu (dikush). Bën *hije mbi dhe (dikush) keq.*E Bukura e Dheut folk. *I Bukuri i Dheut folk.*Burri i dheut. *Çerep e vegsh të një dheu keq. Doli (mbiu) nga dheu (dikush a diçka) u duk papritur, u shfaq befas; doli në shesh kur nuk pritej. Që në *djep e gjer në dhe. Me *faqe në dhe (përdhe). E fshiu (e zhduku) nga *faqja e dheut (dikë a diçka). E futi (e vuri, e shtiu) në dhe (për së gjalli, të gjallë) (dikë) shih e futi (e vuri) të gjallë në dhe (në varr) (dikë). E fut shtatë pashë në dhe (diçka) e zhduk krejt, e fsheh diku thellë aq sa të mos e shohë, të mos e dijë e të mos e kujtojë njeri. Të futem (të hyj) shtatë pashë në dhe kam shumë turp, s’di ku të futem nga turpi, të zhdukem nga sytë e të gjithëve. S’e gjen në të gjithë dheun (dikë a diçka) është shumë i mirë, i zoti, i bukur etj.; s’ka (s’e ka një) të dytë (dikush); s’i gjendet një i dytë (dikujt); nuk i gjendet shoku (dikujt); s’e ka shokun (dikush). Hëngri dhe (dikush) përçm. vdiq; ngordhi; hëngri baltë; kafshoi (zuri, hëngri) gjuhë. Të ngrëntë (të përpiftë) dheu! mallk. vdeksh!, të shtifshin në varr! Ha dheun me dhëmbë (dikush) s’di ç’të bëjë nga zemërimi, është tërbuar nga inati, shkrofëtin; ha (bren) hekurin (me dhëmbë); ha veten me dhëmbë; ha dheun me thonj. Të ha (ta rrëmon) dheun nën këmbë (dikush) ta punon keq fshehurazi, përpiqet të të dëmtojë pa e kuptuar, nën rrogoz a pas kurrizit. Ha *gurë e dhe. I ha shpina dhe (dikujt) është vrarë a ka vdekur; ka rënë i vdekur përtokë. Iu hap dheu nën këmbë (dikujt) vdiq menjëherë e në mënyrë të keqe, u zhduk pa nam e pa nishan. E hap dheun me *thonj. Më hedh (më ngre) dheu përpjetë kam një hall të madh që më mundon, jam shumë i shqetësuar, nuk mund të rri asnjë çast i qetë, nuk gjej dot qetësi; s’më mban dheu; nuk më mban vendi; më ngre vendi. Hyri në dhe (dikush). 1. Vdiq, mbaroi; u varros. 2. Nuk e duronte dot turpin që e zuri, s’dinte ku të futej e të zhdukej nga turpi. I qoftë dheu *i lehtë! ur. Kafshoi dheun (dikush) keq. vdiq; shkoi me të shumtët. Sa të ketë *qiell e dhe (e tokë). Në të katër *anët e dheut (e botës). Nga të katër *anët e dheut (e botës). U martua me dheun e zi (dikush) vdiq në moshë të re, nuk arriti të martohet, nuk krijoi dot familje. Mori dheun. 1. (diçka). U përhap, e morën vesh të gjithë; doli e u përhap gjithandej, e shohin a e dinë të gjithë; mori botën; mori ferrën; ka dalë në pazar; bëri bujë. 2. (dikush). Iku pa e ditur se ku, u arratis larg, mërgoi në vende të humbura; mori botën (dheun) ndër (në) sy; vajti te perëndon dielli; vajti (shkoi) prapa diellit; vajti te molla e kuqe. Mori dheun (botën) ndër (në) *sy (dikush). S’e mban dheu (toka). 1. (dikë). E ndien veten ngushtë, është në hall të madh, është shumë i shqetësuar, s’rri dot i qetë; e hedh (e ngre) dheu përpjetë; nuk e mban vendi; e ngre vendi. 2. (diçka). Është shumë e rëndë, nuk durohet, nuk përballohet; s’e mban qielli. E nxjerr nga dheu (diçka) bëj çdo përpjekje, bëj ç’është e mundur dhe e gjej diçka; arrij diçka që duket e pamundur. *Pesha e dheut. E përpiu dheu (dikë a diçka) u zhduk pa lënë gjurmë; s’i mbeti farë mbi tokë, u shfaros krejt; humbi pa gjurmë. Përvëloi (dogji) dheun (dikush) vdiq në moshë të re, ngjalli dhembje e pikëllim të madh te të gjithë. Punon nën dhe (dikush) keq. sillet a vepron tinëz, nuk del hapur; vepron fshehurazi e me hile, është fsheharak; punon nën rrogoz; punon nën gunë; punon prapa krahëve. As në *qiell e as në dhe (as në tokë). I rëndon dheut (dikush) përb. është e kotë që jeton, më mirë të mos ishte gjallë (për një njeri të keq ose që është dembel e s’bën asgjë). Rraha (çava) dheun kërkova gjithandej, nuk lashë vend pa kërkuar, i rashë në çdo skaj; rraha vendin; rraha jetën. Të pafsha shtatë pashë nën dhe! mallk. vdeksh!, të pafsha në varr!; u zhduksh pa nishan! I tregon vetëm dheut (dikush) shih e ka gojën si arka e plakës (dikush). S’e tret dheu. 1. (dikë). Ka vdekur me një merak të madh e duket sikur nuk do të tretet në dhe. 2. (diçka). Nuk humb kurrë, nuk harrohet kurrë. 3. (dikë) si mallk. Vuajttë edhe përtej varrit për paudhësitë që ka bërë! E vuri barkun në dhe (dikush) përb. u përul a u nënshtrua me turp; u përgjunj; ranë gjunjë; iu bë baltë (dikujt). I vuri *shpatullat dheut (dikush) euf. S’i zënë këmbët dhe (dikujt). 1. Nuk qëndron në një vend të caktuar, lëviz shumë; kërkon andej-këtej me ngut e pa u ndalur; është në hall të madh e nuk ka qetësi sa të kryejë një punë; s’i zënë këmbët vend; s’ka vend e trevë (dikush); ku mbillet s’korret (dikush); ku mbjell nuk korr (dikush). 2. Vrapon shumë shpejt, fluturon; u bë erë (dikush); shkel në erë (dikush); u bë veri (dikush); ia mbathi me të katra (dikush).

DHE_I lidh. 1. Përdoret për të lidhur dy elemente të të njëjtit lloj brenda një fjalie ose dy fjali të të njëjtit lloj në aspektin gramatikor; e. Burra dhe gra. Të rinj dhe të reja. Zonja dhe zotërinj. Ditë dhe natë. Është i ndershëm dhe fjalëpaktë. Punojnë dhe mësojnë. U ngrit shpejt dhe u nis për rrugë.
2. Shpreh kuptim përforcues kur përsëritet para fjalëve të të njëjtit lloj, para një grupi fjalësh të të njëjtit lloj a para fjalive që gjithashtu kryejnë të njëjtin funksion gramatikor, të cilat tregojnë kryesisht sende, dukuri a veprime që numërohen; edhe. Dhe i aftë, dhe i palodhur. Dhe për të sotmen, dhe për të nesërmen. Dhe për dimër, dhe për verë. Dhe punon, dhe mëson. I mori të gjithë me vete — dhe fëmijët, dhe prindërit, dhe shokët. Dhe qeros, dhe fodull.
3. Gjithashtu, po ashtu, ashtu edhe, edhe. Si ai dhe ti. Si i ati dhe i biri. Sipas vendit dhe kuvendi. (fj. u.).
4. Përdoret për të kundërvënë dy elemente të të njëjtit lloj brenda një fjalie a për të përqasur dy fjali gjithashtu të të njëjtit lloj; e, edhe. Duhet punë dhe jo fjalë. Duhej të shkonte me shokët dhe jo të rrinte.
5. Shpreh përsëritje, vijimësi a përforcim kur përdoret për të lidhur dy fjalë të ndryshme kuptimisht, por që kryejnë të njëjtin funksion gramatikor ose dy trajta të së njëjtës fjalë. Mirë dhe më mirë. Vetëm dhe vetëm. Keq dhe mos më keq. Foli dhe foli sa u lodh. Kur zë dhe mburret, s'durohet.
6. Përdoret për të lidhur trajtat e njëjta të një foljeje (njëra e shoqëruar me pjesëz mohuese) kur veprimi a gjendja shprehen si jo të sigurt, jo të prerë etj. Dhe e bën, dhe s’e bën. Dhe e thotë, dhe s’e thotë. Dhe është, dhe s’është. Dhe vjen, dhe s’vjen.
7. Përdoret në fillim të një fjalie që plotëson a që sqaron një mendim të shprehur nga një fjali tjetër para saj. Dhe atje nuk u mësua. □ E lan, e ushqen, ia bën të gjitha gati. Dhe pastaj ka gojë e flet. □ Ia thua të gjitha me mirëbesim. Dhe pastaj të tradhton. □ E shoqëron gjithë ditën. Dhe harron të të thotë faleminderit.
8. si ndajf. Në një shkallë më të lartë, më shumë, edhe, ca. Dhe më të mëdha. Dhe më i fortë (më i mirë...). Dhe më bukur (më shumë, më keq...).
9. Edhe pse..., megjithëse..., edhe kur...; edhe. Dhe të lodhur katër sy shohin prapë më mirë se dy (fj.u.).
✱Sin.: e, edhe, gjithashtu, ca.

DHE_II pj. 1. Përdoret për të theksuar a për të përforcuar kuptimin e një fjale, të një togfjalëshi a të një fjalie. Dhe mos mendo se ka të drejtë. Shikoje, dhe ta shikosh mirë. Dhe ai do të vijë me ju.
2. Përdoret për të rritur fuqinë shprehëse të një fjale, të një grupi fjalësh a të një fjalie. Dhe pranvera erdhi. Dhe një jetë e re hyri në shtëpi. Dhe ai e pa mirë në sy.