FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BÁRDHË (i, e) mb. 1. Që ka ngjyrë si të borës, të qumështit, të pambukut etj., për shkak se i kthen të gjitha rrezet e dritës; kund. i zi. Ngjyrë (bojë) e bardhë. Letër (mjegull, shkumë) e bardhë. Djathë i bardhë. Re të bardha. Rroba (këpucë) të bardha. Këmishë (bluzë, fustan) e bardhë. Lesh (mëndafsh) i bardhë. Pe i bardhë. Kalë i bardhë. Dele (dhi, pulë) e bardhë. Pëllumb i bardhë. Gëlqere (çimento) e bardhë. Mermer i bardhë. Kripë e bardhë. Sheqer i bardhë. Flamur i bardhë. E bardhë si bora. I bardhë qumësht. Baltë e bardhë. Dheu i zi bën bukën e bardhë. (fj. u.). Delja e zezë, tambli i bardhë. (fj. u.). Dhia e zezë e bën qumështin të bardhë. (fj. u.). Bukë të bardhë me faqe të zezë ha sa të duash, se s'të ka njeri ndezë. (fj. u.). Nën hi të bardhë, rri thëngjilli i kuq. (fj. u.). Letra e bardhë leroset më shpejt. (fj. u.). E bardhë është edhe bora, po t’i than duart. (fj. u.).
2. Që ka ngjyrë të afërt me atë të borës a të qumështit, që ka ngjyrë të hapët; i bardhemë, i bilurtë. Lëkurë e bardhë. Duar të bardha. Sy të bardhë. Bukë e bardhë. Verë e bardhë. Dru i bardhë. Tokë e bardhë. Metale të bardha. Qelqurina të bardha. Mjaltë i bardhë. Pluhur i bardhë. Gizë e bardhë. Flokë të bardhë. Vijat e bardha. Gjak i bardhë (fiziol.). Rruazat e bardha të gjakut (anat.). Mëlçia e bardhë (anat.). Gurë të bardhë (shah.). Zhivë e bardhë (kim.). Ar i bardhë pambuku.
3. Që e ka ngjyrën e lëkurës të çelur (si tipar i një race të njerëzve). Raca e bardhë. Njerëzit e bardhë.
4. Që ndrit me një dritë të hapët në ngjyrë të qumështit; i qartë, me dritë. Net të bardha. Mëngjes (agim) i bardhë. Dritë e bardhë. Ndriçim (shkëlqim) i bardhë.
5. fig. Që sjell mbarësi e lumturi; që sjell gëzim, që sjell veç të mira; fatlum, fatbardhë, i mbarë; kund. fatzi. Ditë (orë) e bardhë. Java e bardhë (fet.). Vite të bardha. Pleqëri e bardhë. Fat i bardhë. Shtëpi (derë) e bardhë. Ardhtë e bardhë! (ur.). Qofsh i bardhë! (ur.). E donte në ditë të bardhë e në ditë të zezë. Ikën ditët e bardha.
6. fig. I pastër nga shpirti, që nuk ka vese e djallëzi; që e ka ndërgjegjen të pastër, i mirë, i pastër, i panjollosur; që e bën a e jep diçka me gjithë zemër, bujar, i painteres, shpirtmirë; shpirt njeriu. Jetë e bardhë. Me shpirt të bardhë. Ka zemër të bardhë. Me zemër të bardhë! (ur.). Me faqe të bardhë! (ur.). Bëj zemër të bardhë për ditë të zezë! - I bardhë qofsh gjithnjë! (ur.). Nderi e burrnia janë faqja e bardhë. (fj. u.).
7. Që nuk është plotësuar me shkrim; i pashkruar, i paplotësuar. Letër e bardhë. Faqe e bardhë. Çek i bardhë.
8. I panjohur, i pastudiuar; i pazbuluar, i pashkelur. Njollë e bardhë vend i pashkelur; zonë pa të dhëna në hartë; çështje e pastudiuar në një fushë të dijes.
9. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta për disa bimë, kafshë etj., që e kanë tërësisht a pjesërisht ngjyrën të çelët si ajo e borës ose të bardheme. Ariu i bardhë (zool.). Bredhi i bardhë (bot.). Breshka e bardhë (zool.). Çafka e bardhë (zool.). Fasulja e bardhë (bot.). Ferra e bardhë (bot.). Fiku i bardhë (bot.). Frashri i bardhë (bot.). Gjembi i bardhë (bot.). Kërpudha e bardhë (bot.). Korbi i bardhë (zool.). Krimbi i bardhë (zool.). Kulpra e bardhë (e egër) (bot.). Lakra e bardhë (bot.). Lepuri i bardhë (zool.). Mëllenja e bardhë (zool.). Mështekna e bardhë (bot.). Milingona e bardhë (zool.). Misri i bardhë (bot.). Miza e bardhë (zool.). Myku i bardhë (bot.). Nena e bardhë (bot.). Pisha e bardhë (bot.). Plepi i bardhë (bot.). Rrushi i bardhë (bot.). Sinapi i bardhë (bot.). Tërfili i bardhë (bot.). Trëndafili i bardhë (bot.). Ulliri i bardhë (bot.). Veshtulla e bardhë (bot.). Zambaku i bardhë (bot.).
10. Që janë të pastra ashtu si dalin nga burimi dhe që rrjedhin në vija të zbuluara. Ujëra të bardha.
11. euf. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta të disa sëmundjeve ngjitëse e të rënda. Kolla e bardhë (mjek.). Grykët e bardha (mjek.). Lia e bardhë (mjek.). Murtaja e bardhë (mjek.).
✱Sin.: i bardhemë, i zbardhëllemë, i zbërdhulët, i lëbardhë, thinjosh, qumështor, bardhan, bardhok, i hapur, i çelur, i bilurtë, fatlum, fatbardhë, i mbarë, i mirë, i pastër, i panjollosur, i panjollë, i çiltër, i drejtë, bujar, shpirtmirë, zemërbardhë, i panjohur, i pastudiuar, i pazbuluar, i pashkelur.
♦ U bë *baltë e bardhë (dikush). Nuk ia bën të bardhë (dikujt) e qorton vazhdimisht, nuk i thotë një fjalë të mirë; ia mbledh (ia shtrëngon) rripat (rripin); ia vë (ia fut) (të dyja) këmbët në një këpucë. E bën të zezën të bardhë (dikush) e zbukuron shumë diçka të keqe, e paraqet një gjë të keqe në të kundërtën e saj; kund. e bën të bardhën të zezë (dikush). Ra *miza e bardhë. Më dolën qimet e bardha (*thinjat). Kur të dalë *ujku i bardhë. *Ditë e bardhë. Me *doreza të bardha libr. Ç’të të dojë e bardha *zemër (zemra). *Faqja e bardhë. Me *faqe të bardhë edhe ur. *Hijet e bardha euf. etnogr. Paç *faqen e bardhë! ur. Ka *shpirt (zemër) të bardhë (dikush). E ka shpirtin të bardhë (ka shpirt të bardhë) (dikush) është shpirtmirë, është zemërbardhë; e ka zemrën të bardhë (ka zemër të bardhë); kund. e ka shpirtin të zi (ka shpirt të zi). E ka zemrën të bardhë (ka zemër të bardhë) (dikush) është zemërbardhë, është shpirtmirë; e ka shpirtin të bardhë (ka shpirt të bardhë); kund. e ka zemrën të zezë (ka zemër të zezë). *Mishi i bardhë libr. Ngriti *flamurin e bardhë (dikush) libr. I qepur me *pe të bardhë. S’ka parë një *ditë të bardhë (dikush). Kur të shohësh *dhelpër të bardhë. Ardhsh i bardhë! urim. përdoret kur përcillet miku. Me *zemër (me shpirt) të bardhë.

BÁRDH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. etnogr. Thupër e zhvoshkur që ngulet në një livadh në fillim të pranverës për të shënuar kufirin e kullotës.
2. Kafshë shtëpiake e bardhë (dhi, dele, lopë, pelë, mushkë etj.). E moli bardhën.
3. Cipë që zë dhalli. Bardha e dhallit.
4. vjet. Kapuç i bardhë me lëkurë deleje.

BÁRDH/Ë,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) 1. Ngjyrë e bardhë; bojë e bardhë; kund. e zezë. E bardhë e ndritshme. E bardhë në të verdhë. Lyej me të bardhë. Ndryshon si e bardha nga e zeza. E zeza s’mund të shitet për të bardhë. (fj. u.).
2. vet. sh. Rroba të bardha; të linjtat. Vishet me të bardha. Lau të bardhat.
3. vet. sh. Ujëra në ngjyrë të bardheme që dalin para pjelljes së kafshëve ose për shkak të pezmatimit të organeve seksuale të grave.
4. vet. sh., bised. Të lashtat. Korrëm të bardhat.
5. vet. sh., bised. Bulmeti.
6. vet. sh. Orenditë prej druri që nuk lyhen me bojë ose që nuk shkëlqehen me fërkim.
7. anat., bised. Cipa e bardhë jo e tejdukshme që mbështjell kokërdhokun e syrit. E bardha e syrit.
8. Lëndë me përmbajtje të madhe albumine që rrethon të verdhën e vezës. E bardha e vezës.
9. vet. nj., mjek. Cipë e bardhë që zë syrin dhe që pengon shikimin. Ka zënë të bardhë syri.
10. vet. sh., euf. Qenie fantastike të cilat përfytyroheshin si vajza që rronin në mal e nën tokë dhe bënin të këqija kur zemëroheshin. - Do të të gjejnë të bardhat!
11. fig. Vepër e mirë, punë që pëlqehet; kund. e zezë. Ndaj të bardhën nga e zeza. Tej së zezës është e bardha. (fj. u.).
12. euf. Kokainë.
♦ (U zunë) për të bardhat e laraskës u zunë për diçka fare të kotë, u grindën kot; (u zunë) për pesë para spec; (u zunë) për bishtin e dhelprës; e lagu s’e lagu (bishtin dhelpra); (u zunë) për një kokërr hudhër; (u zunë) për mustaqet e Çelos; (u zunë) për mjekrën e qoses; (u zunë) për një lëkurë lepuri. E bën të bardhën *të zezë (dikush). Të ha (të qëron) të bardhën e syrit (dikush) është shumë i zoti; është shumë trim; të merr gjak në vetull; të lan në shpatull; të thyen arrën në dorë. E sheh (e shikon) me të bardhën e syrit (dikë) e sheh me inat, me urrejtje; nuk e sheh dot me sy; e ka zët; nuk do t’ia shohë sytë.

BÁRDH/Ë,~I (i) m. sh. ~Ë, ~ËT (të) 1. Njeri i racës së bardhë etj. Mbizotërimi i të bardhëve.
2. shah. Gur i bardhë në shah. Luaj me të bardhët.
3. Çok në bilardo ose në karambol.

BÁRDHË,~T (të) as. 1. Krem i bardhë që përdoret për të lyer fytyrën ose në teatër për grim. Të bardhë e të kuq. Vë të bardhë. Lyhej me të bardhë. Fshiu të bardhët. Totia shiti gomarë, për të kuq e për të bardhë. (folk.). Shiti Toleja një dhi për të bardhë e për mazi. (fj. u.).
2. Bardhësi. Të bardhët e borës.
3. Pjesë e bardhë e diçkaje. Të bardhët e syrit e bardha e syrit. Të bardhët e vezës e bardha e vezës.

BÁRDHË ndajf. Me ngjyrë të bardhë; në të bardhë; si në të bardhë. U bë bardhë në fytyrë. Lyej bardhë. E mban shtëpinë bardhë.
♦ Bardhë e kuq shumë mirë me shëndet, ka shëndet të plotë; shëndoshë e mirë; kokrra e mollës. As bardhë e as zi në mënyrë të heshtur, pa folur për diçka; as mirë e as keq, as kështu e as ashtu; fol o gur, fol o mur! mospërf.; çele gur gojën! iron. I sheh (gjërat) bardhë e zi (dikush) i sheh gjërat në mënyrë të thjeshtuar, ose vetëm mirë ose vetëm keq; është gjithnjë i skajshëm në gjykime e në vlerësime.

BÁRDH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. përk. Vajzë e vogël dhe e qeshur. - Bardhja e nënës!
2. Dhi a dele e bardhë.