FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABRÁSHK/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Parus montanus) Zog i vogël e i shkathët këngëtar, me pendë ngjyrë gri, me pendë të zeza mbi kokë, me bisht të shkurtër dhe të drejtë, që jeton në tufa në zona malore dhe në pyje halore; trishtil i malit, trishtil kokëzi, zog mali, cicërima malore.
✱Sin.: trishtil, bishtdylmer.

AKÉP/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Loxops coccineus) Zog shumë vogël i ishujve Havaj, me peshë deri në dhjetë gram, me pendë me larmi ngjyrash, me krahët në ngjyrë të kuqe të ndezur kah e portokallta, me bisht në ngjyrë të kafenjtë.

AMAZÓN/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Psittacidae) Zog i familjes së papagajve që jetojnë në Amerikën Qendrore dhe atë Jugore, me ngjyrë të gjelbër dhe blu, të verdhë ose të kuqe, që shquhen për zgjuarsinë dhe për aftësinë për të imituar zërin e njeriut.

ANHÍNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Anhinga anhinga) Zog peshkngrënës, me qafë të gjatë e me sqep të mprehtë, që jeton në vise kënetore tropikale e subtropikale; zog gjarpër, qafëgjarpër, shigjetëz, gjeldeti ujor.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje anhingash: Anhinga afrikane (lat. Anhinga rufa) anhingë e madhe me pupla të zeza, ndonjëherë edhe me vija të bardha në të kafenjtë të çelët që duken si të valëzuara, me qafë të gjatë, me sqep të mprehtë me majë dhe të përkulur në formën e shkronjës S, që jeton në hapësira të gjera liqenore e kënetore. Anhinga lindore (lat. Anhinga melanogaster) anhingë me qafë të gjatë dhe të hollë, me sqep me majë të drejtë, me bisht të gjatë me dymbëdhjetë pendë të forta, që zë peshk me trupin të zhytur në ujë, që zvarritet në tokë kur përpiqet të ecë.
✱Sin.: qafëgjarpër, peshkngrënës, shigjetëz, shigjetëz.

ARAMÍ,~A_I f. sh. ~E, ~ET (lat. Emberiza citrinella) zool. Zog këngëtar i përhimë me kokë, gushë e bark të verdhë, me sqep të trashë, që ushqehet me fara, manaferra, insekte dhe me larvat e tyre, që jeton në shkurre fushash e livadhesh, shpesh në tufa, dhe që ndërton fole me barëra e myshk në shkurre, në të cilën lëshon një deri gjashtë vezë; cerla verdhashe. Arami fushe. Tufë aramish. Fole aramish. Kënga e aramisë. Arami e bukur.
✱Sin.: harabel, trumcak, kanarinë, kryeartëz, gardalinë.

ARKEOPTERÍKS,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Arcaeopteryx lithographica) Zog fosil, ndër më të vjetrit e zbuluar deri sot, që dëshmon një formë kalimtare midis zvarranikëve (dinozaurëve mishngrënës) dhe zogjve, me formë e madhësi të ngjashme me laraskën, me gjatësi rreth 30 cm, me peshë 300-500 gr e me sqep të gjatë.

ASHTHÓLLË [lexo: ASHT-HÓLLË] mb. Kockëhollë, që i ka kockat e holla; kund. ashttrashë. Trup ashthollë. Ashthollë si zog.

AÚZ,~I m. sh. ~Ë, ~ËT I vogli i gomaricës, zog gomari. Lodron si auz. Auz i ligsht.
✱Sin.: kërriç, pulisht, visk.

BABAXHÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. Zog nate grabitqar me pupla të verdha në të kuqe e me njolla të hirta.

BAKÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT arb., zool. Zog i ri, zog pule i vogël, ende i papendosur; cërre.

BÁLEZ,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. Baldosë. Hyri baleza në arë e na bëri zarar.
2. Zog i zi me balë të bardhë në kokë. Baleza është më e vogël se rosa.

BALLËLÚLËS mb. Ballëverdhë. Zog ballëlulës.

BALLËVÉRDH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. Zog me trup shumë të vogël me krahë të verdhë, që e ka ballin të kuq me pika të verdha dhe që nuk shtegton në dimër.

BALSAMÚAR (i, e) mb. 1. Që është lyer me balsam a me ndonjë lëndë tjetër për të mos u prishur (për trupin e një të vdekuri, të një kafshe a të një shpendi). Kafshë të balsamuara. Zog i balsamuar. Një i vdekur i balsamuar. Kishte qenë i balsamuar.
2. Që ka erë të mirë e dehëse. Erë (aromë) e balsamuar.

BARÓSK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. Zog i larmë me trup sa të mëllenjës.

BEN/G,~GU_I m. sh. ~GJE, ~GJE zool. (lat. Oriolus oriolus; Coracias oriolus) Zog shtegtar sa një harabel, me pupla në ngjyrë të verdhë të ndritur, me krahë të zinj e me sqep të kuq, që ushqehet me fiq; fikës. Tufë bengjesh. Femra e bengut.
✱Sin.: afça, fikës, planos.

BEZÚN,~E mb. Që nuk ka pupla, i papendosur. Zog bezun.

BEZÚN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. Zogu i pëllumbit.
2. Zog pa pupla, që s’i kanë dalë pendët.

BICÚLL,~I m. sh. ~A, ~AT krahin. 1. zool. (lat. Pipistrellus pipistrellus) Lakuriqës.
2. Zog të cilit nuk i kanë dalë ende puplat, lapurak.

BILBÍL,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Erithacus luscinia; Luscinia megarhynchos; Sylvia luscinia) Zog i vogël shtegtar me pupla të përhime në bark dhe të murrme te krahët, që njihet si këngëtari më i mirë ndër gjithë zogjtë. Zë bilbili. Kënga e bilbilit. Foleja e bilbilit. Fabula e bilbilit dhe e thëllëzës. Këndon si bilbil. O bilbil ta bëra benë, / Në ta gjetsha dot folenë.... (folk.). Nga një thellësirë, ta dëgjova zërin, / Ti ishe bilbil, më dole thëllëzë. (folk.). Fëmija është bilbili i shtëpisë. (fj. u.). Nuk këndon bilbili kur i vë galën (sorrën) pranë (në kuvli). (fj. u.). Bilbili te kafazi nuk këndon nga qejfi, po nga marazi. (fj. u.). Nuk vishet korbi me pendët e bilbilit. (fj. u.). Kur hyn sorra në trëndafil, i duket vetja bilbil. (fj. u.).
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të këtij zogu. Bilbil kallmishtash (i kallmishtave) (lat. Acrocephalus arundinaceus) një nga zogjtë këngëtarë më të përhapur, që dallohet nga bilbili i zakonshëm për nga gjatësia e trupit dhe mënyra si këndon. Bilbil kënete (i kënetave) (lat. Cettia cetti) zog i vogël këngëtar i viseve me klimë të butë a të ngrohtë. Bilbil uji (i ujit) (lat. Alcedo atthis) shpend me këmbë pa membranë, që kridhet në ujëra të cekëta dhe ecën në fund të tyre për të gjuajtur; bilbil peshkatar.
3. Mjet i vogël me një pip, të cilit i fryjmë për të nxjerrë fërshëllimë. Bilbil druri. Bilbili i gjyqtarit të lojës (i policit, i rojës). Bilbil fëmijësh. Fërshëllima e bilbilit. Lugë me bilbil. I ra (i fryu) bilbilit. - Bjeri bilbilit të mblidhen!
4. fig., poet. Trim; luftëtar. Nëpër shekuj krahëndritur / Trembëdhjetë bilbilat vijnë. (folk.).
♦ U bë bilbil (dikush) u ndreq, u bë si duhet, sillet mirë (për njerëz që nuk kanë qenë të rregullt); u bë lule; u bë nuse. Kur të bëhet laraska bilbil kurrë, asnjëherë; kur të bëhet grerëza bletë; kur të këndojë sorra si bilbili. Bilbil gjyzari figurë e përrallave popullore: bilbil me zë shumë të bukur, që paraqitet sikur bën çudira; fig. këngëtar me zë të bukur. (Është) bilbil nga goja (dikush) flet lirshëm e bukur, është i zoti i gojës; e ka gojën bilbil. Bilbil në kafaz njeri i mirë e i zoti, që i ka të gjitha për të jetuar, por nuk ka liri; është pa liri e pa shpresë. E ka gojën bilbil (dikush) shih është bilbil nga goja (dikush). I ka veshët bilbil (dikush) dëgjon shumë mirë, është i mprehtë nga veshët; i ka veshët pipëz. Më këndojnë bilbilat iron. kam shumë halle a telashe e nuk di ç’të bëj; më zien (më mizëron) koka; më këndojnë dyzet gjela (mbi kokë).