FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AMONÍTE,~T f. sh. [AMONÍTË,~T m. sh.] zool. (lat. Ammionites) Cefalopodë grabitqarë të zhdukur miliona vjet më parë. Fosilet e amoniteve. Guaskat e amoniteve. Amonite të lashta me guaskë spirale.

ANAMORFÓZ/Ë,~A f., fiz. 1. Një projeksion ose vizatim i shtrembëruar që duket normal kur shikohet nga një pikë e caktuar ose me një pasqyrë ose me lente të përshtatshme.
2. bot. Zhvillimi i formave të prejardhura nga ato që janë zhdukur; shfytyrim jonormal gjatë zhvillimit të bimës.

ANTISÉPS/Ë,~A f. sh., mjek., farm. Përdorimi i antiseptikëve për të luftuar e për të zhdukur mikroorganizmat që shkaktojnë një sëmundje a që infektojnë një organizëm. Kreu një antisepsë të plotë. Mjet për një antisepsë. Rregullat e antisepsës. Lëndë që përdoret për antisepsë.

ASGJËSÚAR (i, e) mb. 1. Që është shkatërruar plotësisht, që është zhdukur pa kthim, që nuk mund të kthehet më në gjendjen e mëparshme. Krerë lopësh të asgjësuara. Mall i asgjësuar. Mish i asgjësuar. Tokë e asgjësuar.
2. Që është bërë i paqenë, i pavlefshëm. Dokument i asgjësuar. Nënshtetësi e asgjësuar. Plan i asgjësuar.
✱Sin.: i zhdukur, i shuar, i shfarosur, i shkatërruar, i zhbërë, i shpërbërë, i eliminuar.

AUSTRALOPITÉK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Australopithecus) Lloj shimpanzeje e gjinisë së zhdukur të hominidëve, i quajtur edhe majmuni jugor, që jetoi në Afrikë para rreth 4 milion vjetësh, ndërsa disa nga llojet e tij janë paraardhësit e parë të gjinisë njerëzore.

BAKARÍSUR (i, e) mb., fig., keq. I degdisur, i zhdukur, i tretur në dhe të largët; i shporrur. Fëmijë të bakarisur.

✱Sin.: i degdisur, i zhdukur, i tretur, i shporrur.

BAR,~I_II m. sh. ~NA, ~NAT 1. farm. Lëndë e përgatitur posaçërisht për mjekimin a për parandalimin e një sëmundjeje ose për shërimin e një plage, ilaç; bimë ose pjesë e një bime e përgatitur në një mënyrë të caktuar, që përdoret për mjekime. Bar qetësues (mjekues, nxitës). Bar i hidhur. Bar pluhur (me kokrra). Bar kundër gripit (kundër helmimit). Bar plakash mjekim popullor. Recetë barnash. Shishe me bar. Pi barin. I jap një bar. Bar djegieje mjekim popullor i bërë me vezë, me vaj e me lëng gëlqereje të kulluar, që përdoret për të lyer plagë të djegieve etj.
2. Lëndë kimike, zakonisht helmuese ose me erë të keqe, që përdoret për të zhdukur a për të larguar insektet dhe kafshët e dëmshme. Bar mole (lëkurësh) naftalinë. Bar pleshtash. Bar tartabiqesh. Bar morri. Bar miu (minjsh).
3. euf. Lëndë narkotike, marihuanë etj.
4. fig. Mjet a mënyrë që ndihmon për të kapërcyer një fatkeqësi, për të dalë nga një e keqe a vështirësi ose për të harruar një hidhërim etj. Kërkon barin. Ia gjeti barin. S'ka bar për këtë.
♦ Bar (ilaç) i hidhur diçka e vështirë a e pakëndshme, por e dobishme. Ia gjeti barin (ilaçin) (diçkaje) zbuloi mënyrën a rrugën se si ta zgjidhë një çështje a ta mbarojë një punë, tashti e di si të bëjë; gjeti zgjidhjen e përshtatshme për diçka; ia gjeti melhemin; ia gjeti çelësin; ia gjeti çaren. E hëngri barin e peshkut (dikush) keq. u gënjye, u mashtrua, e pësoi keq; e gjeti kokën e kandilit; e hëngri qafën e patës. Të dhënça barin e miut! mallk. vdeksh! S’të jep as barin e zgjebes (dikush) keq. është shumë dorështrënguar, s’të jep as gur të çash kokën. S’ka bar (ilaç) (për dikë a për diçka) nuk ka mjet a mënyrë për ta mbrojtur dikë; nuk mund të ndreqet a të përmirësohet; nuk ka mjet a mënyrë për ta zgjidhur diçka.

BDÁRUR (i, e) mb., vjet. I humbur, i bjerrë i zhdukur. Gjuhë e bdarur.

BINÁ,~JA f. sh. ~, ~TË bised. 1. Ndërtesë; themeli i një ndërtesë. Bina e madhe (dykatëshe). Bina anijeje. Bina metalike. E madhe sa një bina. Ngriti një bina. Hodhi binanë. Ndreqi binanë. Ikën gegët e më lanë, / Më ra përsipër dovleti, / Do të më shuajë binanë. (folk.). Binaja s’mbahet pa shtylla. (fj. u.). Binaja e madhe e ka rrezikun në të rrëzuar. (fj. u.).
2. fig., mospërf. Njeri a kafshë me trup të madh; send shumë i madh. Alamet binaje! More djalë, more bina, / Nusja merret me sevda. (folk.).
3. përmb., bised. Bijtë e bijat, të gjithë fëmijët, vegjëlia; pasardhësit e një njeriu. Baba pa bina.
✱Sin.: vogëli, vegjëli, vogëlim, foshnjëri, cullni, pasardhësi.
♦ Bina e madhe keq. njeri me trup shumë të trashë e me bark të fryrë; dikush që ha shumë; fuçi birre tall. S’i duket (s’i gjendet) binaja (dikujt a diçkaje) bised. është zhdukur fare, nuk e gjen më gjëkundi; u zhduk (humbi) pa lënë gjurmë (dikush a diçka). Ia ndreqi binanë (dikujt) shih ia ndreqi samarin (dikujt) bised. Të shuan binanë (dikush) shih të shuan (të fik) derën (dikush). U shoftë me bina! mallk. u shfarostë me gjithçka!, mos i mbettë asnjë gjurmë!

DALËFÁRE (i, e) mb. 1. Që nuk ka asnjë pasardhës (për familjen, fisin etj.), i shkretë. Shtëpi (fis) i dalëfare. Vatër e dalëfare.
2. Që s’gjendet më nga ai lloj (për bimë, kafshë etj.); i zhdukur, i shfarosur, i humbur. Mollë (dardhë) e dalëfare.
✱Sin.: i shuar, i shfarosur, i humbur.

DALËFÁRËSH,~E mb. 1. I dalëfare, i shfarosur. Njeri dalëfarësh.
2. I mbrapshtë, i dalëdore; zullumqar. Djalë dalëfarësh. Ishte nga ata burra dalëfarësh që u shkojnë pas grave të huaja.
3. I çmendur, i dalëmendsh. Se vjen dikush dalëfarësh dhe të jep mend.
4. I mallkuar, i nëmur. Si s’pushuan këta dalëfarësh!
✱Sin.: i shuar, farëhumbur, i zhdukur, i humbur, i shfarosur, i zhbërë, i mbrapshtë, dackanar, dalëdore, dalëmendsh, zullumqar, dëmtues, shkatërrimtar, mujshar.

DHËMBËMÁDH,~E mb. 1. Që i ka dhëmbët të mëdhenj, që është me dhëmbë të mëdhenj; kund. dhëmbëvogël. Peshkaqeni i zhdukur dhëmbëmadh. Krehër dhëmbëmadh.
2. si em. Ai që i ka dhëmbët të mëdhenj. Po sikur përbindëshi të jetë dhëmbëmadhi që ke frikë?

ELIMINÚAR (i, e) mb. 1. sport. Që e ka humbur të drejtën për të vijuar një garë; që është eliminuar. Lojtari i eliminuar. Skuadra të eliminuara. Të eliminuar nga gara që në fillim. Banori i eliminuar që rikthehet sonte.
2. Që është zhdukur apo vrarë. Kundërshtari i eliminuar fizikisht. Shtatë drejtues të lartë të eliminuar këto ditë. Terroristë të eliminuar. Banda të eliminuara.
3. Që është mënjanuar; që është hequr a shmangur nga diçka. Vështirësi (probleme) të eliminuara me kalimin e kohës. Dhjami i eliminuar nga barku. Drithërat e eliminuara nga dieta.
✱Sin.: i mënjanuar, i zhdukur, i vrarë, i shmangur.

FÁR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Kokërr drithi ose e bimëve të tjera, që zhvillohet nga pllenimi i lules dhe që mund të mbillet për të riprodhuar një bimë; bërthama e disa frutave që përdoret për t’u mbjellë; secila nga kokrrat e forta që ndodhen në tulin e lëngshëm të disa frutave e perimeve. Farë e veshur. Fara luledielli. Farat e fikut. Riprodhim me farë. Fuqia mbirëse e farës.
2. përmb. Kokrrat më të mira e të zgjedhura të drithërave, të perimeve etj., që përdoren për të mbjellë. Farë e zgjedhur. Farë vendi. Farë misri (gruri). Farë liri bot. (lat. Linum usitatissimum), që përdoret si ushqim, me përmbajtje të lartë në fibra, acide yndyrore omega dhe antioksidantë. Ruaj për farë.
3. sh. ~ËRA, ~ËRAT Lloje të ndryshme kokrrash të zgjedhura bimësh që përdoren për t'i mbjellë. Farëra vajore. Koleksion farërash.
4. zool. Veza e disa kandrrave ose e disa kafshëve, nga e cila zhvillohet larva. Fara e krimbit të mëndafshit. Farë peshku.
5. bised. Spermë. Farë mashkulli. Organi i farës.
6. bot. Vezore e pllenuar. Vezorja bëhet farë.
7. Lëndë organike që e bën diçka të tharmëtohet ose të ngjizet dhe që përdoret për të zënë kos, djathë a brumë; tharm. Farë kosi. Farë buke (brumi) tharm. Farë djathi. Zë me farë.
8. fig. Diçka që shërben si burim e si shkak për lindjen e zhvillimin e një ndjenje, të një ngjarjeje etj., spica. Fara e dyshimit. Fara e tradhtisë. Fara e kryengritjes.
9. përmb. Grup njerëzish që kanë lidhje gjaku nga babai; pasardhës, pinjoll. Farë e shtueshme. Me soj e me farë me gjithë farefisin. I humbi fara. Mos lëntë farë pas! mallk.
10. përmb. Grup njerëzish të një kombi a të një race. Farë shqiptare. Fara më e vjetër në botë.
11. Tërësia e qenieve, e sendeve ose e dukurive që kanë tipare të përbashkëta dhe dallohen nga qeniet, sendet ose dukuritë e tjera; lloj. Janë të një fare. Gjendet në disa farë. Farët e fjalive (gjuh.).
✱Sin.: farëz, bërthamë, tharm, vezë, spermë, spicë, soj, rod, rasat, markë, lloj, racë.
♦ Si *ara e fara mospërf. As farë e as fis, as degë e as lis pa asnjë lidhje gjaku, pa lidhje farefisnore; presh në kosh e farë ndarë; jam (bie) shtatë hostenë e një në majë (me dikë). Ka dalë farë. 1. (diçka). Është shfarosur krejt, është zhdukur, s’gjen asgjë prej saj; i humbi (iu shua) fara (diçkaje). 2. (dikush). Ka humbur vetitë më të mira të karakterit, ka humbur cilësitë e njeriut të mirë, s’është më ashtu i mirë si ka qenë a si duhet të jetë njeriu. Me *farë e me fis. Pa *farë e pa fis. Farë e keqe përb. njeri i keq, i pandreqshëm, që dëmton të tjerët; keqbërës; bimë e keqe; pjellë e keqe (e shejtanit); kund. farë e mirë. Farë kungulli dikush a diçka që shtohet shumë, që shumohet shpejt e përhapet gjithandej. Farë e mirë njeri me veti të mira morale, njeri i mirë, që s’i bën keq askujt; kund. farë e keqe. E hedh farën në *lumë (dikush). E hedh farën në *shkëmb (dikush). E hedh farën në *ujë (dikush). I humbi (iu shua) fara (dikujt a diçkaje) s’gjendet asgjëkundi; u zhduk fare; u shfaros; ka dalë fare (dikush a diçka); humbi si fasulja në vegsh (dikush a diçka). Ia humbi (ia shoi) farën (dikujt a diçkaje) e zhduku me rrënjë, e shfarosi dikë a diçka; e nxori (e qiti) fare (dikë a diçka). (Është) me dy fara në majë (dikush) mospërf. është shumë mendjelehtë e i papjekur, ka fare pak mend në kokë; është i lehtë nga mendja; nuk ka (as) pesë (as dy) para mend; karafil nga mendja tall. Në këtë farë feje kështu, në këtë mënyrë, kësodore. *Kungull (trangull) pa fara tall. Mbill (hidh) farë e korr farë. 1. Është tokë jopjellore, është tokë ku s’bëhet bereqeti. 2. Nuk nxjerr ndonjë fitim dikush nga një veprim a nga ndonjë punë tjetër; sa jep merr. E nxori (e qiti) fare (dikë a diçka) e shfarosi, e zhduku krejt, sa s’i gjendet më asgjë a as një njeri; ia humbi (ia shoi) farën (dikujt a diçkaje). As një për farë asgjë, as një thërrime ose as edhe vetëm një të paktën; as një send ose as një njeri i vetëm nga ata që ishin; asnjë për be. *Presh në kosh e farë ndarë iron. Me *rrënjë e me farë. I shkon për farë (dikujt) kështu e ka pasur zakon (për sjelljen etj.); e ka të trashëguar; e ka për fis. *Trangull pa fara tall. Ia treti farën (dikujt) keq. shih e fshiu (e zhduku) nga faqja e dheut (dikë).

FIRÁR,~E mb. I zhdukur; i arratisur. Djem firarë.
2. I pahair. Njeri i pahair.

FIRÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që nuk është më i gjallë, i zhdukur; i arratisur. Kërkoj firarët.
2. Kusar i maleve; cub; kaçak. Doli firar në male.

FLÁKË ndajf. Shumë; menjëherë. Flakë i kuq (i ri). I ndezi zemrat flakë. E mori flakë.
✱Sin.: shumë, krejt, menjëherë.
♦ Flaka të djeg, prushi të ngroh fj. u. mbështetu te diçka që është e qëndrueshme dhe jo të diçka që kalon shpejt. U bë flakë në fytyrë (dikush) u skuq shumë nga turpi, nga zemërimi etj.; u turpërua shumë; u nxeh keq; u bë spec në fytyrë; u bë prush në fytyrë; u bë lulëkuqe në fytyrë; mori flakë. U bë *tym e flakë (dikush). E bëri *tym e flakë (diçka). Të rëntë flaka! mallk. u djegsh!; u përvëlofsh! I ra flaka (diçkaje). 1. Nuk gjendet gjëkundi, është mbaruar e tëra e s’ka fare, është zhdukur krejt; i ra flama; i ra murtaja. 2. Është zhdukur krejt, është shkatërruar fare, ka mbaruar, ka marrë fund; i ra zjarri. I doli flaka (diçkaje) u zbulua, u mor vesh nga të gjithë, nuk është më e fshehtë; i doli tymi; i doli (i ra) era; doli në shesh (diçka). Më del flakë nga koka shih më del tym nga koka. Më digjet zemra flakë (për diçka) kam dëshirë të flaktë për diçka, përvëlohem për të. *Fill e flakë. Flakë për (më) flakë në çast; menjëherë me diçka tjetër, po në atë çast; fill e flakë; në flakë të pushkës (të agzotit); zjarr për zjarr; aty për aty. Flakë kashte vrull që nuk mban për një kohë të gjatë; nismë që nuk zgjat shumë; diçka e përkohshme, që shuhet a që harrohet shpejt; zjarr kashte. Në flakë të pushkës (të agzotit) me shpejtësi shumë të madhe, shumë shpejt; menjëherë, në çast; flakë për (më) flakë; fill e flakë; zjarr për zjarr; aty për aty. Fut flakën (dikush) ndez sherrin, fut grindjen diku; përçan njerëzit; fut zjarrin; i hedh benzinë zjarrit. Hidhet në flakë (dikush) bën diçka të rrezikshme, vepron pa përfillur fare rrezikun e madh, turret me guxim për dikë a për diçka; hidhet në zjarr. Është flakë e zjarr (dikush). 1. Është shumë i gjallë e i shkathët, është shumë i hedhur, është zhivë; jepet me shpirt pas dikujt a pas diçkaje; është zjarr e flakë.2. Është i rrëmbyer, nuk e përmban veten; është gjaknxehtë e shumë i ashpër në sjellje; (është) zjarr e flakë. Është flakë e gjallë (dikush) shih është flakë e zjarr (dikush). Është *zjarr e flakë (dikush). I dha flakë (diçkaje) shih i dha zjarr (diçkaje). E ka zemrën flakë (dikush) shih e ka zemrën zjarr (dikush). Mori flakë. 1. (diçka). Mori hov e po zhvillohet shpejt, u rrit në kulm, u ndez; mori zjarr. 2. (dikush). U zemërua e u nxeh menjëherë, shpërtheu nga zemërimi, u inatos shpejt; u bë flakë (në fytyrë). Kur mori flaka *çatinë. Më mori flakë shpirti u ndeza nga një ndjenjë e fuqishme, jam në një gjendje të ngritur shpirtërore; m’u ndez zemra; m’u dogj (m’u përvëlua, m’u zhurit) shpirti. Ia ndez *zemrën (flakë) (dikujt). Më ndizet *zemra (flakë) (për dikë). Shuaj flakën ndal një sherr a fashit një gjendje të acaruar keq, e zbut a e ndal një grindje. I vuri flakën (diçkaje). 1. E ndezi; e dogji; i vuri zjarrin; i vuri fitilin; i vuri benzinën. 2. E la, e braktisi pa çarë kokën se do të shkatërrohet; e la në mëshirë të fatit; i kalli (i futi) flamën.

GJÁLLË (i, e)_I mb. 1. Që ka aftësinë të shkëmbejë lëndët me botën e jashtme dhe të shumëzohet, që ka jetë, që i përket botës shtazore a bimore. Krijesë e gjallë. Qenie e gjallë. Organizëm i gjallë. Gjë e gjallë çdo qenie që jeton; bagëti, kafshë shtëpiake. Natyra (bota) e gjallë bimët, kafshët dhe njerëzit.
2. Që jeton, që nuk ka vdekur, nuk ka ngordhur a nuk është tharë; kund. i vdekur; i ngordhur. Njeri i gjallë. Bimë të gjalla. Nuk e la të gjallë e vrau a e mbyti. S’u bë (nuk u ndie) i gjallë nuk u ndie fare, nuk e hapi gojën; nuk lëvizi fare nga vendi; humbi, nuk dihet se ç’u bë, nuk u dëgjua më për të. S’ka njeri të gjallë (diku) s’ka asnjeri, s’pipëtin njeri; s’i ka thënë njeriu të gjallë s’i ka thënë askujt.
3. Që është i përbërë prej njerëzish ose prej kafshësh a bimësh. Gardh i gjallë gardh prej shkurresh të mbjella dendur; varg njerëzish të ngjeshur njëri pranë tjetrit. Forcat e gjalla njerëzit dhe kafshët që përdoren në një punë ose në luftë (të dalluara nga mjetet teknike). Inventari i gjallë kafshët e punës dhe bagëtitë që japin prodhime. Kënd i gjallë vend i posaçëm në një shkollë, ku mbahen kafshë dhe shpendë për qëllime mësimore.
4. Që ka një veprimtari të dendur e të vazhdueshme, që është plot veprim e lëvizje; që bëhet a që zhvillohet me gjallëri. Jetë e gjallë. Qytet i gjallë. Bisedë e gjallë.
5. Që është në përdorim, që vijon të përdoret a të veprojë, që nuk është zhdukur a nuk është shuar; që nuk është harruar a nuk shlyer. Gjuhë e gjallë. Fjalë e gjallë. Vullkan i gjallë. Plagë e gjallë plagë e pambyllur. Përshtypje e gjallë. E kam të gjallë në kujtesë.
✱Sin.: frymor, organik, i gjallshëm, i paharruar.
♦ S’bëhet i gjallë (dikush). 1. Nuk flet, nuk ndihet fare; nuk lëviz fare nga vendi, tulatet, ngrin; s’e hap gojën; humbet nën lëkurë; s’bën gëk (as gëk as mëk). 2. Zhduket e humbet, nuk dihet se ku ka shkuar e ç’u bë, nuk jep shenjë ku është; nuk dëgjohet më për të; nuk duket atëherë kur e kërkon a kur duhet. *Enciklopedi e gjallë bised. E futi (e vuri, e shtiu) në *dhe (për së gjalli), të gjallë. E futi (e vuri) të gjallë në varr (në dhe) (dikë) e mundoi shumë duke e trajtuar keq, e sfiliti; e çoi drejt vdekjes, e zhduku; e hëngri të gjallë; e futi (e vuri) për së gjalli në varr (në dhe); ia mori shpirtin (dikujt); ia nxiu (ia nxirosi) jetën (dikujt). E futi (e vuri, e shtiu) në *varr për së gjalli (të gjallë) (dikë). *Gjë e gjallë përb. E hëngri të gjallë (dikë) e mundoi shumë dikë, s’e la të qetë gjithë jetën; e mërziti shumë me grindje, me sharje, me kërkesa etj., duke u sjellë keq me të; e përpiu të gjallë; ia mori shpirtin (dikujt); ia nxiu (ia nxirosi) jetën (dikujt); e futi (e vuri) të gjallë në varr (në dhe). Është *flakë e gjallë (dikush). E kam të gjallë (dikë a diçka) e kujtoj shumë mirë sikur e kam përpara ose sikur ka ndodhur sot para meje; e kam para syve; më del para syve. *Kufomë e gjallë. Më mban të gjallë. 1. (dikush a diçka). Më jep jetë e forcë, nuk më lë të ligështohem. 2. (dikush). Nuk më harron, nuk më nxjerr nga mendja e nga zemra, më kujton vazhdimisht me shumë dashuri. E mbaj *të gjallë (dikë a diçka) shih e mbaj gjallë₂ (dikë a diçka). E nxjerr në *rrasë të gjallë (dikush). E përpiu të gjallë (dikë) e mbyti me fjalë, me grindje, me sharje etj.; i dha shumë goditje; e përlau dhe e zhduku; e hëngri të gjallë; i mori frymën (dikujt). E piu të gjallë (dikë) i mori gjithçka, e zhvati, nuk i la gjë prej gjëje; i rropi (i hoqi, i mori) lëkurën; e la me rrobat e trupit. *Prush i gjallë. *Qime e gjallë. E rropi të gjallë (dikë). 1. E rrahu keqas, e zhdëpi; e bëri lëkurë (për në lëkurë); ia mori shpirtin (dikujt). 2. Ia mori të gjitha, e zhveshi nga çdo gjë, ia zhvati pa mëshirë, s’i la asgjë; i rropi (i hoqi, i mori) lëkurën (dikujt). 3. E lodhi dhe e mundoi jashtë mase dikë, e shfrytëzoi keq, e stërmundoi; ia mori shpirtin (dikujt). Rron (edhe) në *rrasë të gjallë (dikush).

GJE/J vep., ~TA, ~TUR kal. 1. E zbuloj atë që ka humbur a që është zhdukur, që është fshehur a që është mbuluar; kund. humb, humbas. E gjeti librin. E gjeti poshtë krevatit. E kërkova, po s'e gjeta. Gjej rrugën nëpër errësirë.
2. E ndesh rastësisht dikë a diçka; has në diçka zakonisht të papritur; shtie në dorë rastësisht; vë re atë që po e kërkoja. Gjeti një kuletë. Gjej emrin në listë. Nuk i kam gjetur në rrugë i kam siguruar me punë e me mundim. Gjeta përkrahje. Gjen gabimet e shtypit. Nuk gjej fjalë ta shpreh.
3. Arrij të kem atë që më duhet a që më duket më i përshtatshëm. Gjeta punë. Kanë gjetur shoku-shokun. Gjeti një grua të mirë. Gjeti ngjyrën që i pëlqen. Gjej njëherë bari, pastaj shko e bli dhi! (fj. u.) Kush kërkon, gjen (fj. u.).
4. Arrij të shfrytëzoj një pjesë të kohës a të mundësive që kam për të bërë diçka tjetër. Nuk gjeti kohën e duhur. S'gjen dot një minutë edhe për këtë? E gjeti rastin.
5. Përcaktoj diçka, zgjidh ose i bie në të pasi e mendoj. Gjej zgjidhjen (përfundimin). Gjej pjesët e një fjale. Gjej rrënjën katrore të një numri. Gjej një gjëegjëzë. Gjeje sa janë (sa bëjnë)! Gjeje kush ma ka thënë!
6. E zbuloj diçka pas kërkimesh e studimesh të veçanta; bëj një zbulim; shpik; zbuloj mënyrën a mjetin për të bërë diçka (edhe në njësi frazeologjike). Gjetën naftë (mineral). Gjej një gjëegjëzë. Ia gjeti anën (shtegun) (fig.). Gjej të vërtetën. Ia gjeti ilaçin (fig.) Ia gjeti verigën (rrëfanën) (diçkaje). Ia gjeti vidhat (telat) (dikujt).
7. E zë diku ose e takoj në një gjendje të caktuar; e kap diku; e kap. E gjeta shëndoshë e mirë në shtëpi. E gjeti në gjumë (edhe fig.). I gjeti librat rrëmujë. Mirë ju gjetsha! përshëndetje kur largohemi nga një vend, në të cilin do të kthehemi përsëri. Mirë se ju gjejmë! përshëndetje kur vijmë a hyjmë diku.
8. Më vjen a më ndodh një e keqe, pësoj (edhe në njësi frazeologjike). E gjeti belaja. Gjeta belanë (me dikë a me diçka). Ç’e gjeti të shkretin! I gjeti mushka drutë (fig.). E gjeti si breshka te nallbani.
9. Vlerësoj, e quaj. E gjetën të arsyeshme. E gjeti të udhës (iron.) nuk qëlloi në atë që duhet, që është më i përshtatshëm ose më i mirë. Gjete çfarë të na thuash! Gjete kujt t’ia japësh!
10. E kam si veti a si aftësi dhe e shfaq kur duhet. Gjen guxim. Ku e gjen ai këtë të drejtë?!
11. E kërkoj si përligjje për diçka të padrejtë a të parregullt; kërkoj a pres rastin për t’i bërë dikujt një të keqe a për t’i zbuluar anën e dobët. Gjen shkak. I gjeti pikën e dobët.
12. Ndiej, përjetoj diçka; bie në një gjendje të caktuar; dëshiroj shumë; më pëlqen. Gjej kënaqësi. Ku ta gjej të vij edhe unë.
13. I shkoj pas mendjes a pas shijes dikujt; merrem vesh me dikë (edhe në njësi frazeologjike). E gjeti fjalën (me dikë). Ia gjeti zemrën. I kanë gjetur telat bashkë. Kanë gjetur gjuhë të përbashkët. Gjeti mendja mendjen. Ka gjetur rasa vegshin (keq.). Ka gjetur tenxherja kapakun (keq.). Gjejmë një emërues të përbashkët i sheshojmë, i rrafshojmë gjërat; biem në një mendim. Ia gjej fillin diçkaje ia gjej shkakun, burimin diçkaje.
13. etnogr. I drejtohem dikujt për të ngritur një dolli, duke thënë një urim. Të kam gjetur me dy shëndete! Ti që më ke gjetur mua, të gjettë e mira!
14. vet. v. III Përdoret me emra prejfoljorë dhe së bashku shprehin kuptimin e një veprimi. Gjen zbatim zbatohet. Gjen shpëtim shpëton. Gjen përhapje përhapet. Gjen përkrahje përkrahet. Gjen vdekjen vdes. Gjen mishërim mishërohet. Gjen strehim strehohet. Gjen pëlqim pëlqehet.
✱Sin.: zbuloj, ndesh, has, pikas, siguroj, rregulloj, përcaktoj, sajoj, zë, shoh, quaj, kam, nxjerr, pres.
♦ Si bëri* e gjeti (dikush). Ka gjetur Amerikën (dikush) iron. ka rënë në një gjendje shumë të mirë ekonomike, është në bollëk e s’ka më halle. Ia gjej *anën (diçkaje). S’ia gjej (dot) *anën (diçkaje). Ia gjeti barin (ilaçin) (diçkaje). Gjeta *belanë. Më gjeti (më polli, më ndezi) *belaja (me dikë). Gjen pa bën (dikush) keq. shih gjen shesh e bën përshesh (dikush). Ia gjej burgjitë (*vidhat). Ia gjej *burmat (dikujt). Ia gjeti *cekën (dikujt). Ia gjeti *çaren (diçkaje) vjet. Gjej një *të çarë. Ia gjeta *çelën (diçkaje). Ia gjej çelësin (dikujt a diçkaje). Ia gjeti *damarin (dikujt). Gjeti *dengu dengun keq. Gjej *derman. Ia gjeti *ditën (dikujt). S’e gjen në të gjithë *dheun (dikë a diçka). Ia gjej *fillin (diçkaje). S’ia gjej (dot) *fillin (diçkaje). E gjej *fjalën (me dikë). Gjen (bën, ngre, zë) *fole (diçka). I gjej (i nxjerr) *fundin (diçkaje). E gjeti *gremçin (për diçka). I gjej *gjurmët (dikujt a diçkaje). Gjeti *hazinenë (dikush). Ia gjeti ilaçin (*barin) (diçkaje). Nuk gjen as për *ilaç (diçka). Gjeti (zuri) *karar (dikush a diçka). S’i gjehet *karari (dikujt a diçkaje). Nuk ia gjen (dot) *këmbët (dikujt). Ç’*kërkoi e gjeti (dikush). Ia gjeti *kleçkën (dikujt). Ia gjeti *melhemin (diçkaje) vjet. E gjen *mendjen (dikush). Gjeti *mendja mendjen. Ma gjeti *midenë (dikush a diçka). Të gjettë *e mira! ur. E gjetsh nga mos e pandehsh! mallk. e pësofsh keq dhe nga nuk e pret!, të gjettë e keqja pa e ditur e papritur! I gjetën *pipëzat (pipat) (njëri me tjetrin). E gjej me *qiri (dikë a diçka). Ka gjetur ndonjë *qyp (dikush) tall. Ia gjej *rrëfanën (diçkaje). I gjej *rrënjët (diçkaje). E gjen *rrugën (udhën) (dikush). Si e gjete *rrugën? shaka. Gjeti *sebep (dikush) keq. Gjen *strehë (dikush a diçka). Ia gjeti *shtegun (dikujt a diçkaje). Ia gjen *shtegun (diçkaje). M’i gjeti (m’i preku) *telat (dikush). I gjetën *telat (me njëri-tjetrin). E gjej (e shoh, e quaj) *të udhës (diçka). Gjeti *ustanë (dikush). Ia gjeti *vaun (dikujt). Ia gjej *veglën (diçkaje a dikujt). Ia gjej *vjegën (verigën) (diçkaje). Gjen *vend. E gjeti *vendin (dikush) mospërf. Ia gjeti *vendin (diçkaje). E gjej me *vend (diçka). Gjen *verigë (për diçka). Ia gjeti verigën (*vjegën). E gjej *veten Ia gjej *vidhat (burgjitë) (dikujt a diçkaje). I gjeti një *yçkël (dikujt). Ma gjeti *zemrën (dikuh). E gjeti *të zotin (puna).

GJYMTÍSUR (i, e) mb. I shfarosur; i shuar. Fshat i gjymtisur.
✱Sin.: i shfarosur, i shuar, i asgjësuar, i shuar, i zhdukur.