FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AKTORÉSK,~E mb., libr., keq. 1. Që ka të bëjë me aktrimin, teatror, dramatik, filmor. Angazhim aktoresk. Mjeshtëri (aftësi, shkathtësi, zhdërvjelltësi, dhunti) aktoreske. Shfaqje aktoreske. Sjellje aktoreske.
2. Që është ose që bëhet i panatyrshëm me sjelljet e veprimet e tij; i shtirur, mashtrues, dyfytyrësh. Gjeste aktoreske. Lëvizje aktoreske. Paraqitje aktoreske. Fejesë aktoreske. Përpjekje aktoreske. Reagim aktoresk.
✱Sin.: teatror, dramatik, filmor, i shtirur, mashtrues, dyfytyrësh.

DALLËNDÝSH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. zool. (lat. Hirundino rustica) Zog shtegtar i vogël sa trumcaku, me krahë të mprehtë, me bisht të bigëzuar si gërshërë e me sqep të hollë, që fluturon shpejt e me zhdërvjelltësi të madhe dhe e bën folenë zakonisht nën strehët e ndërtesave. Foleja e dallëndyshes. Erdhën dallëndyshet. Dallëndyshet janë lajmëtaret e pranverës. Me një dallëndyshe (me një lule) s’vjen pranvera (behari). (fj.u.). Bar dallëndysheje (bot.). E vogël dallëndyshja, po punën e bën të madhe. (fj. u.).
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të këtij shpendi. Dallëndyshe bishtbardhë (lat. Delichon urbica) dallëndyshe me pupla ngjyrë blu në të zezë dhe me ngjyrë të bardhë. Dallëndyshe bishtgërshërë (lat. Hirundo rustica) zog shtegtar, që ndërton folenë me baltë e me bar pranë mjediseve ku jeton njeriu, në hambarë etj. dhe ushqehet me insekte që kap gjatë fluturimit; dallëndyshja e hambarit. Dallëndyshe e brigjeve (lat. Riparia riparia) dallëndyshe me pupla ngjyrë kafe në kurriz, me bark të bardhë dhe me një brez të errët te gjoksi, që ndërton folenë në tunele pranë brigjeve natyrore të rërës. Dallëndyshe nate (lat. Caprimulgus europaeus) lloj dallëndysheje që e fillon lëvizjen në errësirë të plotë e fluturon me shkathtësi për të gjuajtur insekte me të cilat ushqehet.
3. Pjesë e avlëmendit, e ndarë si bigë, që shërben për të mbajtur varur lisat e pëlhurës.
4. Kunj i vogël druri që lidh dorezën e parmendës me shtizën.
5. Pjesa e butë e thundrës së kalit.
♦ Dallëndyshja e parë shenja e parë e diçkaje që do të vijë me shumicë; ai që çan i pari drejt diçkaje të re a pak të njohur. *Qumësht dallëndysheje. *Zog dallëndysheje.

GJALLËRÍ,~A f. 1. Të qenët gjallë; aftësia e një qenieje të gjallë për të jetuar; gjallje; jetë. Gjallëria e organizmit. Dëshmi gjallërie.
2. Të qenët i shkathët, energjik e i lëvizshëm; veprim ose lëvizje në mënyrë të gjallë. Gjallëri rinore. Plot gjallëri. Punon me gjallëri. Flet me gjallëri.
3. Veprimtari e dendur, e gjallë; lëvizje e pandërprerë e njerëzve; jetë. Gjallëri e madhe. Rrugë plot gjallëri. Ka gjallëri.
✱Sin.: zhdërvjelltësi, freski, shkathtësi, energji, dinamizëm, frymëmarrje.

LARMÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Të qenët i larmë, të qenët lara-lara. Larmia e pendëve.
2. Të qenët i larmishëm, të qenët i llojllojshëm. Larmi e madhe. Larmia e ngjyrave (e tingujve). Larmia e vargjeve. Larmia e stileve. Larmia e përmbajtjes.
✱Sin.: lari, larushi, laramanësi, llojshmëri, larmishmëri, zhdërvjellje, zhdërvjelltësi, shumëllojshmëri, llojllojshmëri.

MENÇURÍ,~A f. sh. ~, ~TË Të qenët i mençur, zgjuarsi; aftësi e dije karakteristike për një njeri të mençur, urtësi, pjekuri. Mençuria e pleqve. E çarmatosi mençuria e tij. Mësimet për mençurinë. Rrëfyesi për mençuritë e popullit. Zotëron një mençuri të pazakontë për moshën. Tregoi gjithë maturinë e mençurinë e tij. Trimëria pas luftës dhe mençuria pas kuvendit nuk vlejnë më. (fj. u.).
✱Sin.: zgjuarsi, mendjemprehtësi, mend, veshti, urtësi, pjekuri, maturi, zhdërvjellje, zhdërvjelltësi.

PAZHDËRVJÉLLTË (i e) mb. Që s’ka zhdërvjelltësi (lëvizje etj.); kund. i zhdërvjelltë.

PAZHDËRVJELLTËSÍ,~A f. Të qenët i pazhdërvjelltë a i ngathët; mungesë shkathtësie a zhdërvjelltësie; kund. zhdërvjelltësi.

PLASTICITÉT,~I m. 1. Qenët plastik; epshmëri. Argjilë pa plasticitet.
2. fig. Shkathtësi, zhdërvjelltësi, lakueshmëri.

RË́NDË (i, e) mb. 1. Që ka peshë të madhe, që rëndon shumë; kund. i lehtë. Gur (dru) i rëndë. Arkë e rëndë. Thes (dollap) i rëndë. Trup i rëndë. Këpucë (çizme) të rënda. Ngarkesa (pesha) të rënda. Bëhet i rëndë rëndohet, peshon shumë. Peshë e rëndë (sport.) ndarje ku bëjnë pjesë sportistë që peshojnë nga 90 deri 110 kg (në mundje e në ngritje peshash) dhe 81 kg e lart (në boks). Guri është i rëndë në vend të vet (fj. u.).

2. tek., usht. Që ka përmasa të mëdha e fuqi të madhe; që shërben për të mbartur ngarkesa të mëdha (për mjetet e transportit); që ka forcë goditëse të madhe dhe armatim të fuqishëm; kund. i lehtë. Makina (plugje) të rënda. Traktor i rëndë. Industri e rëndë. Artileri e rëndë. Top (mitraloz) i rëndë. Tank i rëndë. Bombardues i rëndë. Këmbësori e rëndë. Kamionë të rëndë. Kafshë të rënda.

3. Që bëhet duke rënduar shumë, me forcë a me zhurmë; që nuk hidhet a që nuk bëhet i lehtë e i shpejtë; që është i thellë a i theksuar; që lë gjurmë të thella; kund. i lehtë. Hap i rëndë. Ecje (lëvizje) e rëndë. Valle e rëndë lloj valleje popullore, që kërkon lëvizje të forta. Plagë (plagosje) e rëndë. Parfum i rëndë parfum që ndihet shumë, që nuk është shumë i këndshëm për nuhatje e mezi durohet. Ngjyrë e rëndë ngjyrë që të vret sytë, jo e këndshme. Tinguj të rëndë.

4. Që tretet me vështirësi, që rëndon në stomak (për ushqimet); që përmban shumë alkool etj., që është i fortë në të pirë. Ushqim i rëndë. Gjellë e rëndë. Ujë i rëndë ujë që ka shumë kripëra gëlqerore e që të rëndon në stomak. Pije (verë) e rëndë. Çaj i rëndë. Kafe e rëndë. Duhan i rëndë. E kam stomakun të rëndë kam ngrënë tepër ose kam ngrënë diçka që mezi tretet.

5. Që është endur me fije të trasha e të ngjeshura; që është bërë prej pëlhure a prej stofi të trashë, i trashë; që ka vlerë të madhe, që kushton shumë. Qilim i rëndë. Perde të rënda. Veshje e rëndë. Rroba të rënda. Pallto e rëndë. Pajë e rëndë (vjet.). Peshqesh i rëndë.

6. Që është shumë i dendur a shumë i ngjeshur (për mjegullën, për retë); që është i mbushur me tym a me erë të keqe (për ajrin), që të zë frymën; që kundërmon keq, i keq. Mjegull e rëndë. Re të rënda. Ajër i rëndë. Vapë e rëndë. Erë e rëndë.

7. Që kërkon shumë mund e lodhje për t’u bërë; që lëviz me vështirësi, që nuk rrotullohet e nuk punon lehtë; që arrihet, që bëhet, që zgjidhet a që kalohet me shumë vështirësi; që mësohet a që kuptohet me vështirësi; i vështirë; kund. i lehtë. Timon i rëndë (për t’u rrotulluar). Punë (detyrë, përgjegjësi) e rëndë. Udhëtim i rëndë. Mësim (ushtrim, problem) i rëndë. Stil i rëndë. Provim i rëndë. Gjuhë e rëndë. Vepër e rëndë. I rëndë për t’u kuptuar. E ka të rëndë. Më duket e rëndë.

8. Që është shumë i ngjallur dhe që mezi lëviz; i ngathët, i ngadalshëm. Burrë i rëndë. Është i rëndë në të ecur, mezi lëviz. Ka këmbë të rënda ecën ngadalë, ecën sikur i heq këmbët zvarrë.

9. bised., vet. f. Që është shtatzënë, me barrë. Grua e rëndë.

10. fig. Që vepron me ngadalë e me ngathtësi, që është shumë i ngarkuar e që nuk punon me zhdërvjelltësi. Administratë e rëndë. Makina e rëndë burokratike.

11. fig. Që bëhet me ashpërsi, i rreptë; që të prek thellë në sedër, që nuk durohet, fyes; që përdor fjalë fyese a të ndyra; kund. i lehtë. Dënim (qortim, ndëshkim) i rëndë. Vërejtje (kritikë, masë ndëshkimore) e rëndë. Burgim i rëndë burgim me kushte të vështira ose me punë të detyruar. Shaka e rëndë. Humor (thumb) i rëndë. Sharje e rëndë. Fjalë e rëndë. E ka gojën të rëndë.

12. Që ka shumë mundime, vuajtje, hidhërime etj., që shkakton vuajtje trupore e shpirtërore, i vështirë. Zgjedhë (robëri) e rëndë. Kushte (rrethana) të rënda. Jetë e rëndë. Kohë e rëndë. Vite (ditë, çaste) të rënda. Fat i rëndë. Vdekje e rëndë.

13. Që e dëmton shumë shëndetin e rrezikon jetën e njeriut; që kalohet me vuajtje dhe që tregon një keqësim të madh të sëmundjes; kund. i lehtë. Sëmundje e rëndë. Grip i rëndë. Rast i rëndë. Formë e rëndë e sëmundjes. Ishte në gjendje të rëndë.

14. edhe fig. Që godet me forcë të madhe, që sjell pasoja të këqija a dëme të mëdha; që është i rrezikshëm; që shkel keqas rregullat a kërkesat, që nuk lejohet a nuk pranohet në asnjë mënyrë; i pafalshëm; kund. i lehtë. Goditje e rëndë. Grusht i rëndë. Dëm (dëmtim) i rëndë. Bombardim i rëndë. Tërmet i rëndë. Humbje e rëndë. Krizë e rëndë. Gabim i rëndë. Faj (krim) i rëndë. Pasoja të rënda.

15. Që sillet vrazhdë me të tjerët, që nuk është i shoqërueshëm e i përzemërt; që ka kërkesa të tepërta e shumë teka, që mezi durohet, i mërzitshëm. Njeri i rëndë. Me karakter të rëndë. Sjellje e rëndë. Mysafir (mik) i rëndë mysafir që kërkon ta presësh me shumë të mira e ndere, që të lodh e të bezdis shumë. Është bërë i rëndë.

16. Që të ngjall nderim, që të detyron ta nderosh e t’i bindesh, që ka madhështi; keq. që mbahet me të madh, që e heq veten për të rëndësishëm. Ka hije (pamje) të rëndë. Rri si zonjë e rëndë. Mbahet i rëndë.

17. Që është i thellë; i fortë. Gjumë i rëndë.

18. I fortë; i ashpër (për dukuritë e motit). Mot i rëndë. Shi i rëndë shi i madh e i rrëmbyer. Dimër i rëndë dimër shumë i ftohtë e me pasoja të këqija, sidomos për bujqësinë e për blegtorinë.

19. sport. Që përfshin ushtrime e lojëra të vështira; që kërkon fuqi të madhe fizike. Sportet e rënda. Atletikë e rëndë.

20. sport. Që bëhet në kundërshtim me rregullat e lojës dhe që mund të dëmtojë lojtarët. Lojë e rëndë. Ndërhyrje e rëndë.

21. Përdoret si pjesë e dytë përcaktuese në disa emërtime të pathjeshta në fushën e shkencës e të teknikës. Ujë i rëndë (fiz., kim.). Vajguret e rënda. Metale të rënda metale me peshë të madhe, si bakri, plumbi etj. Elementet e rënda (kim.) elemente, që kanë peshë atomike të madhe. Tokë e rëndë (bujq.) tokë e ngjeshur, që nuk e kullon shpejt ujin. Figurë e rëndë figurë₁₁.

22. fig., bised. I mençur, i pjekur, i matur. Burrë i rëndë.

23. fig., bised. I madh, i rëndësishëm. Festë e rëndë. E kremte e rëndë (fet.).

✱Sin.: i barrshëm, i plumbtë, gur, dhe, pleh, plumb, vare, plandër, rëndosh, i ngathët, i ngadalshëm, shtatzënë, i vështirë, i mundimshëm, i zahmetshëm, i trashë, trashanik, i pahijshëm, i pafalshëm, fjalërëndë, i vrazhdë, vrazhdak, egërshan, i fortë, i keq, i rreptë, fyes, i thellë, i mençur, i matur, i madh, i rëndësishëm, i rrezikshëm.

♦*Gur i rëndë në vend të vet. Është i rëndë nga veshët (dikush) nuk dëgjon mirë, mezi dëgjon; i ka veshët të rëndë; është rënduar nga veshët. E ka dorën të rëndë (dikush). 1. E ndien dhembjen shumë kur të bën gjilpërën; kund. e ka dorën të lehtë. 2. Të rreh keq, qëllon fort me pëllëmbë; kund. e ka dorën të lehtë. E ka gjuhën të rëndë (dikush). 1. Mezi flet, nuk ka qejf të flasë. 2. Është i hidhur nga goja, është i ashpër, të shan e të fyen; përdor fjalë të ndyra. Ka *hije të rëndë (dikush). I ka veshët të rëndë (dikush) nuk dëgjon mirë, mezi dëgjon; është i rëndë nga veshët; është rënduar nga veshët. Mori një *plagë (të rëndë) (dikush). Më i rëndë *bishti se sqepari. I vë *gurin e rëndë (dikujt a diçkaje). Vret (shet) të rënda (dikush) shih vret (shet) të trasha (dikush).

SHKATHTËSÍ,~A f. zakon nj. 1. Të qenët i shkathët e i shpejtë në veprimet e lëvizjet që bën; tipar i atij që është i shkathët, zhdërvjelltësi; kund. ngathtësi. Me shkathtësi të madhe. Shkathtësia e duarve (e mendjes). Shkathtësi profesionale. Tregoi shkathtësi. Vepron (përgjigjet) me shkathtësi. Shkathtësi për jetën. Manovrim me shkathtësi. Shkathtësi digjitale.
2. Lloj aftësie e fituar për të kryer veprimtari të caktuara (që zakonisht lidhen me të shkruarit e të lexuarit), zotësi. Krijoj shprehi e shkathtësi. Shkathtësi në të lexuar.
✱Sin.: zhdërvjelltësi, veleti, mprehtësi, lëvizshmëri, marifet, qerratallëk, djathtësi, aftësi, zotësi.

ZHDËRVJÉLLJ/E,~A f. 1. Zhdredhje e diçkaje të përdredhur, shprishje e diçkaje që është ngatërruar. Zhdërvjellja e lëmshit (e turrës së leshit, e rrotullës së telit, e tufës me litarë etj.). - Kjo zhdërvjellje që po i ban, ma merr mendja se nuk nxjerr gja, konopi asht nji. (folk.).
2. Shthurje e diçkaje të thurur. Zhdërvjellja e xhamadanit.
3. Zhdërvjelltësi, shkathtësim, shkathje. Fitoi zhdërvjellje. Arriti një zhdërvjellje të mirë. Ka marrë një zhdërvjellje të dukshme pas një stërvitjeje shkencore të gjatë.
✱Sin.: zhdredhje, shthurje, zhdërvjelltësim, zhdrivillim, zhdërjendje, shkathje, shkathtësim, përdredhje, zhdërvjelltësi.

ZHDËRVJÉLLËT (i, e) mb. 1. Që është i shpejtë, i gjallë dhe i shkathët në lëvizje e në veprime; që është i lehtë nga trupi; i shkathët (për trupin, duart etj.). Djalë i zhdërvjellët. Vajzë e zhdërvjellët. Me këmbë (me duar) të zhdërvjellëta. Ka trup të zhdërvjellët. Plakush i zhdërvjellët.
2. fig. Që është i zhvilluar e i shkathët nga mendja; që i kap dhe i zgjidh gjërat shpejt, që vepron me shkathtësi e me lehtësi. Mendje e zhdërvjellët. Administratë e zhdërvjellët. Organizatë e zhdërvjellët. U tregua i zhdërvjellët. U bë më i gjallë e më i zhdërvjellët në jetë.
3. fig. Që bëhet a që kryhet me shpejtësi e me shkathtësi, në përshtatje me rrethanat e kushtet konkrete. Zbatim i zhdërvjellët. Sulm i zhdërvjellët (sport.). Punë e zhdërvjellët.
4. Që është shumë i thyer e me kthesa (për një rrugë etj.); që ka një larmi formash të bukura e të këndshme. Rrugë e zhdërvjellët. Lumë i zhdërvjellët. Ndërtesa ka vija të zhdërvjellëta.
5. Që ka trajtë të lakuar a të thyer, që është me dredha (për rreshtim njerëzish). Formacion (rreshtim) i zhdërvjellët. Në vijë të zhdërvjellët.
6. fig. Që është plot gjallëri e zhdërvjelltësi; që ka zhvillim të shpejtë; i pasur, i larmishëm e me fuqi të madhe shprehëse. Gjuhë e zhdërvjellët. Dialog i zhdërvjellët. Stil i zhdërvjellët. I folur i zhdërvjellët i personazheve. Tregimi ishte i zhdërvjellët. Sistemi i pasur e i zhdërvjellët i mjeteve lidhëzore (gjuh.). Vargu i zhdërvjellët tetërrokësh (let.). Përdorues i zhdërvjellët i mjeteve gjuhësore.
✱Sin.: i shkathët, i shkrydhët, i gjallë, i shpejtë, i lehtë, i ushtruar, i mprehtë, shpuzë, zhivë, mendjeshkathët, i zgjuar, i lakuar, i thyer, i pasur, i larmishëm, shprehës.