FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ADOLESHÉNC/Ë,~A f., fiziol., psikol. Fazë zhvillimi në jetën njeriut që vjen pas fëmijërisë me fillimin e pubertetit dhe zgjat deri në formësimin e identitetit të tij (periudha midis moshës 11- e 20-vjeçare), që shprehet me një varg ndryshimesh biologjike, njohëse, emocionale dhe sociale; rini e hershme. Adoleshencë e vonë (e hershme). Fillimi i adoleshencës. Mosha (koha) e adoleshencës.
✱Sin.: pubertet, djalëri, vajzëri, vashëri.

AFATGJÁTË mb. Që zgjat shumë më tepër se një kohë e zakonshme për realizimin e një pune ose për përmbushjen e një qëllimi apo procesi; kund. afatshkurtër. Projekt afatgjatë. Plane afatgjata. Kontratë afatgjatë. Kredi afatgjatë. Borxh afatgjatë. Investime afatgjata. Qëndrim afatgjatë.

AFATSHKÚRTËR mb. 1. Që zgjat a që vepron një periudhë të shkurtër kohore (disa ditë, javë ose muaj), që zakonisht nënkupton veprime, plane ose synime që realizohen ose përmbushen brenda një kohe të shkurtër; kund. afatgjatë, afatlargët. Punësim afatshkurtër. Gëzim afatshkurtër.
2. Që kërkon pak kohë për t’u kryer; që duhet shlyer pas pak kohe (për një detyrim etj.). Marrëveshje afatshkurtër. Kredi afatshkurtër. Investim afatshkurtër. Zhvillim afatshkurtër.

AFÉKT,~I m. sh. ~E, ~ET psikol. Ndjesi e fuqishme ose gjendje emocionale që ndodh papritur, përnjëherësh dhe zgjat zakonisht shumë pak, reagim ndijor ose emocional; kompleks emocional që shoqëron një gjendje të caktuar psikike; gjendje shpirtërore e shqetësuar nga një ndjenjë e fortë zemërimi, frike, tërbimi, gëzimi, dashurie etj., që në të shumtën e herës e mund arsyen; shqetësim shpirtëror. Foli me ndjesi të fortë afekti. Ishte në afekt. Shprehu gjendje afekti. E godita në afekt.
✱Sin.: emocion, ndjeshmëri, shqetësim, mallëngjim.

AGIMZGJÁTUR mb., poet. Që të zgjat agimin, që të sjell dritë, që të lumturon. Me të jeta më është agimzgjatur. Si një ditë agimzgjatur.

ALAMBIKÍ,~A f. Distilimi i verës me alambik për përfitimin e konjakut. Filloi alambikia. Alambikia zgjat një ditë e një natë.

AMSHÚAR (i, e) mb. 1. Që është jashtë kohës dhe i pavarur prej saj, që nuk ka fillim e mbarim në kohë, i amshueshëm. Jeta e amshuar. Shpirt i amshuar.
2. libr. Që zgjat pa kufi në kohë, i përjetshëm, i përhershëm. Lumturi e amshuar. Krenari e amshuar. Vepër e amshuar. Besimi në vlerat njerëzore është i amshuar. Hero i amshuar.
✱Sin.: i amshueshëm, i gjithmonshëm, i pavdekshëm, i përhershëm, i përjetshëm, i përjetësuar, i pavdekësuar, i përgjithmonë, i gjithëjetshëm, amshor.

ANUÁL,~E mb. Vjetor; që ndodh çdo vit; që zgjat një vit; që bëhet për një vit; vjetor. Projekt anual. Regjistër anual. Pushime anuale. Të ardhura anuale.

APNÉ,~A f., mjek. Ndërprerje e përkohshme e frymëmarrjes, që zgjat deri sekonda dhe që shoqërohet me ndryshim të gjendjes së organizmit, si ngadalësim i rrahjeve të zemrës, mavijosje e lëkurës, zbehje, rënie e shtypjes së gjakut etj.; ngërç i organeve të frymëmarrjes. Apnea e gjumit. Apnea simptomatike. Apnea qendrore. Apnea e përzier.
✱Sin.: frymëzënie, mosfrymëmarrje.

BARRËSÍM,~I m. 1. Mbarsje, ndërzim. Koha (periudha) e barrësimit. Barrësimi te delet zgjat pesë muaj.
2. fig. Ngarkim me një barrë a një detyrë.
✱Sin.: mbarsje, ndërzim, çiftim, ethje, pllenim, heqje, hakërrim, përçitje.

BAÇELÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT ars. (angl. Bachelor) 1. Laureat, student i diplomuar.
2. Program studimi i ciklit të parë në shkollën e lartë që zgjat tre vjet dhe studenti diplomohet pasi ka fituar 180 kredite. U regjistrua në baçelor. Mbaroi baçelorin.

BÓR/Ë,~A_I f. kryes. nj. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Reshje atmosferike që bie nga retë flokë-flokë në trajtë kristalesh të bardha; shtresa e bardhë e këtyre flokëve, që mbulojnë vendin aty ku bien; dëborë; bardhole, bardhoshe. Borë e madhe (e dendur). Borë e imët (e ngrirë, e qullët). Borë e thatë. Borë e kuqe borë që ka marrë ngjyrën e kuqe për shkak të disa mikroorganizmave të atmosferës. Bora e parë. Borë e vonë. Borë e përhershme (e përjetshme, shekullore). Bora e pleqërisë (poet.) thinjat e pleqërisë. Shi me borë. Flokë (fije, kristale, fjolla) bore. Lule bore (bot.). Top (shuk, lëmsh) bore. Ortek bore. Shtresë bore. Re bore. Shtrat bore llohë. Pah (endë) bore. Ujë bore. Kodër bore. Tufan bore. Vija e borës kufiri deri ku qëndron bora edhe në verë. Zog bore (zool.). Ana e borës ana e veriut. Mal me borë. Bie (hedh) borë. Çaj borën. Ngjit (zë) bora. Zbardhi bora. Zuri bora borën. Shkas në borë. Shkrin si bora në diell. I bardhë si bora. Shkëlqen si bora. Si duroj, veç unë e di, / tretem si bora në shi. (folk.). Mali më i madh ka borë më shumë. (fj. u.). Malet e larta mbajnë borën në kurriz. (fj. u.). Vera me lule, dimri me borë. (fj. u.). Bora është jorgani i bimës. (fj. u.). Bora e bardhë është, por e dhjesin qentë. (fj. u.).
2. meteo. Erë e fortë dhe e ftohtë e veriperëndimit, që fryn nga Adriatiku.
✱Sin.: dëborë, bardhole, bardhoshe.
♦ U bëra borë shih u bëra akull₁. M’u bë zemra borë shih m’u bë zemra akull. Më ka rënë bora në krye jam thinjur (nga pleqëria). Kur të bjerë bora e kuqe kurrë, asnjëherë; kur të pjellë mushka; kur të bjerë shi i kuq; kur të bëhet ylli hënë. Borë në maj (në diell) diçka e papritur e që kalon shpejt, që nuk zgjat; diçka pa jetë të gjatë, që zhduket brenda një kohe të shkurtër. *Mal me borë. Si të marrë bora si të vijnë rrethanat, si të jetë puna, merr për mirë a për keq. E nxin edhe borën (dikush) përb. është shpirtlig, është zemërzi, u do të keqen të tjerëve; e ka zemrën (shpirtin) katran; e ka zemrën të zezë; e ka shpirtin të zi.

BRENÍM,~I m. 1. Shi i madh e i ngadalshëm, që zgjat shumë.
2. I ftohtë i thatë e me erë. Sot qe një brenim i madh.

BUJÁR,~E mb. 1. Që të jep pa ngurrim çfarë i kërkon a çfarë ka; që të ndihmon me çdo gjë që ka, dorëdhënë e zemërgjerë; shpirtgjerë, fisnik; kund. dorështrënguar, koprrac. Njeri bujar. Zemër (natyrë) bujare. Popull bujar. Sjellje (mikpritje) bujare. Ndihmë bujare. Jeta i kishte bërë bujarë. Janë shumë bujarë. I varfri është më bujar se i pasuri. (fj. u.). Sa bujar je, aq miq ke. (fj. u.).
2. I ndershëm e i drejtë; që ka sjellje të mira dhe di të falë, që e ka zemrën të artë; kund. shpirtzi, zemërqen. Trim e bujar. I zgjat dorën bujare.
3. hist. Që ka të bëjë me shtresën e bujarëve, që lidhet me aristokracinë feudale, i bujarëve. Me prejardhje bujare. Rridhte nga një familje bujare.
✱Sin.: fisnik, bukëdhënë, bukëbardhë, dorëdhënë, zemërgjerë, zemërbujar, shpirtbujar, mikpritës, i ndershëm, i drejtë, shpirtlartë, shpirtmadh, zemërgjerë, zemërbardhë, i çiltër, fisnik, i fisëm.

BË/J vep., ~RA, ~RË 1. kal. Përgatit, prodhoj diçka, duke përpunuar një lëndë; ngre a ndërtoj diçka, duke përdorur sende të tjera, pjesë të ndryshme etj.; gatit diçka me punë, me duart e mia ose duke përdorur një vegël, një makinë a një mjet tjetër; kund. zhbëj. Bëj bukë (gjellë, një ëmbëlsirë). Bëj drekën (darkën). Bëj tjegulla (tulla). Bëj gëlqere (qymyr). Bëri raki (verë, birrë). Bën çimento (letër, sheqer). Bën pëlhurë (qilima). Bën këpucë. Bëj çorape. Bën folenë (zogu). Bëj mur. Bëri një qerre (një tryezë). Bëj një fyell. Bënë shtëpi. Bëj një zjarr. Qysh në fillim duhet t'i bënim disa gjëra dhe të zhbënim disa të tjera. Bëj atë që duhet, mos vështro se ç’thuhet. (fj. u.).
2. kal. Krijoj një vepër arti, një vepër shkencore etj.; hartoj, shkruaj, përpiloj. Bëj një vjershë (një këngë). Bëj një roman (një tregim, një dramë, një hartim, një letër, një raport). Bëj një fjalor (një studim). Bëj një vizatim (një pikturë, një karikaturë, një portret). Bëj një monument (një statujë). Bëj një film. Bëj programin. Bëj një plan.
3. kal. Merrem me diçka, kryej një punë a një veprim, veproj; zhvilloj një veprimtari të caktuar politike, ekonomike, kulturore, sportive etj.; zgjidh një çështje, plotësoj një detyrë; kryej; punoj, realizoj. Bëj punë. Bëj detyrën. Bëj rojë. Bëj mësim. Bëj gjimnastikë (stërvitje, ndeshje). Bëj operacion. Bëj kërkime (studime, eksperimente). Bënte tregti. Bënte kontrabandë. Bëri pazarin. Bëj një problem (një ushtrim). Bën xhiro (fin.) shet mallin a qarkullon paratë. Mirë e bëre. - Ç'po bën? S'bën asgjë. Bëj shumë për dikë. Bëj të pamundurën. Bëj çmos. Ka (mbetet) shumë për të bërë. - Ç'bën këtu? - S'ke ç'bën! - Ç'do të bësh nesër? Duhet bërë diçka. S'bën gjë pa pyetur. S'bën gjë tjetër veç... Ç'thotë, bën. - Mendohu mirë, pa bëje. Bën zakonin. Me të parë e me të bërë si të vijë puna, si të shohim kur t'i vijë koha, shohim njëherë e pastaj veprojmë. Me të thënë e me të bërë veproj menjëherë, pa u vonuar. Bëj atë që duhet, mos vështro se ç'thuhet (fj.u.).
4. kal. Hap një vrimë, një gropë etj., çel (duke gërmuar a duke mihur dheun etj.); çaj. Bëj një hendek (një kanal, një llogore, një transhe). Bënë themelet. Bëj gropa. Bënë një vrimë (një pus, një tunel). Bëj qilizmë. Bëj një vijë uji. Bëjnë rrugë. E bëj të ngushtë (të thellë).
5. kal. Organizoj e zhvilloj diçka; marr pjesë në një ngjarje, në një veprimtari a në një punë. Bëj dasmë (festë). Bënë mbledhje. Bëjnë gara. Bënë një kongres (një konferencë). Bënë grevë (demonstratë). Bëjnë komplote (intriga). Bën manovra. Bëri gjyq. Bëri luftë.
6. fig., kal. Ngre, kurdis, vë; i punoj diçka. I bëri pritë (pusi, një grackë). I bëri një lojë (një marifet, një rreng). I bëri hile. Ia bëri me të pabesë. Ia bëri me qëllim (enkas, kastile, për inat). - Mirë ia bëre! - Ta bën prapa krahëve.
7. kal. Lyej diçka me një lëndë; zë diçka me një lëndë; fëlliq, përlyej me diçka, ndot, ndyj. Bëj murin me gëlqere. Bëj këpucët me bojë. Bëj plasat me allçi (me baltë). Bëj bukën me gjalpë. Bëj plagën me jod. Bëj me ilaç. Bëri buzët me të kuq. Bëj me pudër. E bëri me njolla (me pluhur). Bëj mjekrën me shkumë sapuni. I bëri duart me blozë. Bëri flokët me këna. I bëri duart me gjak.
8. kal. Veproj mbi një njeri, mbi një kafshë a mbi një send, duke i lënë një shenjë, një gjurmë, një mbresë etj. I bëri një plagë (një xhungë). I bëj një shenjë në krah (në kurriz). I bëj një të çarë. Bën vijë. Bëj një vijë me laps. I bëj një kllapë drurit. Më bën përshtypje.
9. kal. Kryej një lëvizje; lëviz, zhvendosem në një drejtim, eci drejt një pike, ia mbaj nga... Bëj një lëvizje. Bëj prapa (përpara, djathtas, majtas, anash). Bëj mënjanë (më tutje). Bëj dy hapa. Bëj një rrotullim (një kërcim, një fluturim). Bëj tatëpjetë (nga dera, drejt shtëpisë). Treni bëri përpara. - Nga bëri? Bëj shenjë me dorë. Ia bëj me gisht (me kokë).
10. kal. I nënshtrohem një veprimi; kryej diçka që lidhet me mua, duke iu nënshtruar një veprimi a një procesi; veproj mbi dikë për diçka, ia nënshtroj dikë një veprimi; përpiqem të ndikoj mbi dikë. Bëj banjë (dush). Bëj gargarë. Bëj një fotografi. I bëj një fotografi. Bëj radioskopi. Bëj banja dielli. Bëj rreze (mjek.). I bëj masazh. I bënë tortura e torturuan. I bën lajka. I bëri kërcënime e kërcënoi. I bëj agjitacion. Bëj punë bindëse me njerëzit.
11. kal. I sjell dikujt një pasojë, i shkaktoj diçka; jam shkaktar për diçka, jam shkaku a burimi i një pasoje. I bëri një të mirë (një të keqe). I bëri të zezën. I bëri një padrejtësi. I bën dëm e dëmton. I bën dobi. Të bën kaps. Më bën mirë (keq). Bënë masakra (kërdinë). Bënë zhurmë (shamatë, rrëmujë). E bëri të lumtur. E bëri me inat (më qejf). E bëri me nerva e nevrikosi. E bëri me turp. - Ai ma bëri këtë! - Çfarë i bënë? - Ç'të bën kjo? S'të bën asgjë. - Çfarë po të bëj? - Më bëni ç'të doni! Bën masë (kontakt) (elektr.).
12. kal. E detyroj ose e nxit dikë të kryejë një punë a një veprim; jam shkaku që... (me një folje në mënyrën lidhore). E bëri të flasë (të thotë, të bërtasë, të heshtë, të qajë, të qeshë, të inatoset, të mërzitet). E bëj të mendohet (të besojë). E bëj të lexojë (të mësojë, të punojë, të vijë). E bën të rritet (të zhvillohet). E bëj të përparojë (të ecë, të ngrihet). E bëj të fluturojë. E bën të dërsijë.
13. bised., kal. Pajis me diçka, i jap a i sjell diçka, i siguroj që të ketë diçka, i gjej, i rregulloj. E bënë me shtëpi. E bëri me shkollë (me zanat). E bëri me orë (me biçikletë). I bëri një nuse.
14. kal. I jap dikujt një detyrë, një gradë a një titull, e emëroj, e caktoj në një punë; e quaj, e trajtoj, e paraqit ose e vlerësoj; e marr për... E bëj minator djalin. E bënë kryetar (drejtor, përgjegjës, brigadier). E bëj mik (shok). E bëj timin. E bëj si të shtëpisë. E bëri dhëndër (bir në shpirt). E bëri nënë. E bën veten të zgjuar. Të bën për budalla. E bëjnë të marrë. E bëri (për) qorr. E bënë për të vdekur e quajtën, e kujtuan për të vdekur.
15. kal. E kthej në një gjendje tjetër, e shndërroj; jap një cilësi, një veti a një pamje të caktuar, i jap cilësitë a tiparet e dikujt a të diçkaje tjetër; e paraqit diçka si dua unë a si mendoj unë, duke e ndryshuar. E bëj të butë (të fortë). E bëj të lehtë e lehtësoj. E bëj të bardhë (të zi, të verdhë). E bëj të gjatë e zgjat. E bëj të gjerë e zgjeroj. E bëj të shkurtër e shkurtoj. E bëj të madh e zmadhoj. E bëj të vogël e zvogëloj. E bëj të lëmuar (të rrumbullakët). E bëj pjellor. E bëj të shkathët. E bën qesharak. E bëj qumështin kos (djathë). E bën ujin akull. E bëj mishin qofte. I bëri paratë mall. I bëj qepët varg. I bëj flokët gërsheta. Ia bëri kokën tullë (rrikë) e qethi shumë shkurt. E bëj fillin lëmsh. E bëj zyrë. E bëj shtëpi banimi. E bëri koloni. E bënë rob. Ky kostum të bën të ri. E bëri zakon (ves). E bëri çështje (problem). E bëri mishmash. E bëri monopol e monopolizoi. E bëj flamur e kthej në një simbol. E bëri histori (legjendë) e mori nëpër gojë. E bëri rrëmujë (han, pazar). E bëri lesh e li e pështjelloi, e ngatërroi. E bëri shesh. E bëri gardh e ktheu në një pengesë. E bëri rrafsh (lëmë, lëndinë, bar) e shkatërroi krejt. E bëri thërrime (pluhur, përshesh). E bëri pulë (qengj) e zbuti, e urtësoi, e shtroi, e nënshtroi. Ia bëj të lehtë ia lehtësoj; ia paraqit të lehtë. Ia bëri të mbaruar ia paraqit si të mbaruar një punë. E bën buall diçka e fryn tepër. Ia bëri jetën pus (skëterrë, varr) ia bëri jetën shumë të rëndë, ia nxiu jetën. E bëri ditë e ndriçoi shumë. E bëri natë e errësoi shumë. Bëje ç'të duash!
16. jokal. Pjell, lind; vet. v. III jep prodhim, prodhon, lëshon, nxjerr. Ka bërë dy fëmijë. Bëri vajzë (djalë). Bëri binjakë. Djali ynë sorkadh shullëri, / Lum nëneja që e bëri! (folk.). Bëri viç (lopa). Bëri dy qengja (delja). Bën vezë (pula). Bën qumësht. Bën mjaltë. Bën grurë (ara). Bën farë (kokrra, gjethe, lule, rrënjë). Bën shumë (pak). Sivjet bënë mollët (ullinjtë, qershitë...) prodhuan shumë. S'bëjnë dardhat në shënëndre. (fj. u.).
17. kal., vet. v. III Nxjerr nga vetja, lëshon, jep; jashtëqit. Ullinjtë bëjnë vaj. Bën djersë (lëkura). Bën qelb (plaga). Më bëjnë lot sytë. Bën tym. Bën erë. Bën dritë (xixa, hije). Bën bajga. Bën ujët (nevojën).
18. edhe jokal., kryes. v. III Nxjerr një zë a një tingull, bën një zhurmë të caktuar. Bën mu (lopa). Bën ciu (zogu). Bën be (delja). Bën mjau (macja). Bën guga gugat. Bën çak (bam, plluq). Bëri hi-hi-hi. Bëri oh! Më bën veshi piu. Bën si gjel (si mace, si qen). Bëri çak pushka nuk shkrepi.
19. kal. Nxjerr me punë a me një mënyrë tjetër, siguroj; fitoj. Bëri para (pasuri). E bëjmë bukën vetë. E bëri misrin për gjithë vitin. I bënë drutë për dimër.
20. bised., kal. Shpreh me fjalë, them; përgjigjem. Bën amin (përçm.) pranon pa kundërshtuar, pajtohet me dikë e i shkon pas avazit.
21. bised., kal. I paraqit a i parashtroj dikujt një kërkesë, një lutje etj.; i dërgoj, i jap, i drejtoj. I bëj lutje (kërkesë). I bëj një ftesë. I bëj një urim. I bëj një pyetje. I bëj një letër (një telegram). I bëj një raport. I bëj të fala. Bëj thirrje. Bën urdhër i jep urdhër dikujt.
22. bised., kal. Përgatit duke peshuar a duke i ndarë dhe ia jap dikujt; ndaj. I bëj dy kile mollë (patate, djathë). I bëj dy metra basmë (stof). I bëj pjesë dikujt i ndaj më vete e i jap pjesën që i takon. I bëj një akullore (një konjak, një ëmbëlsirë). E bëri më dysh (më katërsh, në pesë copa).
23. edhe jokal. Jam i zoti ose i aftë të kryej një punë, kam mundësi të kryej një detyrë a të zhvilloj një veprimtari; ia dal mbanë, ia arrij, jam në gjendje të përballoj diçka. E bëj këtë punë. Bën çdo gjë. Nuk e bëri dot. E bëj vetë (me forcat e mia). E bëri mirë e shpejt. Bëj edhe pa të. Bëj edhe pa ngrënë. S'bën njëri pa tjetrin. S'bën dot pa syze. - Ti qofsh si bën!
24. zakon. me moh., jokal. Është në gjendje të punojë, të veprojë a të lëvizë, punon (për organe të trupit të njeriut); kam fuqi, vullnet a dëshirë të kryej një veprim (edhe fig.). S'më bëjnë sytë. S'i bën koka.
25. kal. Përshkoj një rrugë a një vend, kaloj një hapësirë; udhëtoj me një mjet; kryej një punë a një lëvizje (në një masë ose në një numër të caktuar). Bëj një rrugë. Bëj gjysmën e rrugës. E bëj më këmbë (me tren, me biçikletë). Bën pesëdhjetë kilometra në orë. Bën dyqind rrotullime në minutë. Bën katër rrugë në ditë. Bëjnë udhë lopët, shkon edhe ai. (fj. u.).
26. kal. Kaloj një kohë (disa ditë, disa muaj etj.); mbush a plotësoj një kohë; kaloj. Bëj pushimet në plazh. Bëj lejen. Bëri dyzet vjet. Po bën motin. Bëra dy orë që kam ardhur. Bëri ca kohë. Bëri dy muaj në fshat. Bëj dy orë mësim. Bëj një jetë të rregullt. S'e ka bërë muajin. - Bëfshi natën e mirë! (ur.).
27. bised., kal. Kryej një detyrë a një punë në një kohë të caktuar; e përfundoj një punë; ndjek, vijoj; mësoj. Ka bërë shkollë. Studimet i ka bërë në Universitetin e Tiranës. Bëj klasën e parë (vitin e fundit). Bëra një kurs kualifikimi. Bëj praktikën (stazhin). Bëj ushtrinë. Bëri kurbetin. Bëj gjuhë (gjeografi, letërsi...).
28. kal. Formoj diçka me një tjetër a me të tjerë, krijoj një të tërë; vet. v. III përbën a jep një të tërë; del si përfundim, është baras. Bën një të tërë. Bënë një shoqëri. Bëjnë shumicën. Bën rrokje. Njëqind centimetra bëjnë një metër. Njëqind kilogramë bëjnë një kuintal. Shtatë ngjyrat kryesore bëjnë ylberin. Dy dhe dy bëjnë katër.
29. kal., vet. v. III Merr një trajtë tjetër, formon duke u ndryshuar. Bën kthesë (rruga). Bën bërryl (lumi). Bën hark (muri). Bën lak. Bën dredha. Bën rrudha (pala). Bën xhep. E bën numrin shumës (gjininë femërore...). (gjuh.).
30. kal. Merrem vesh a lidhem me dikë për të kryer një punë, lidh; vendos së bashku me dikë për të bërë diçka, vendos. Bënë marrëveshje. Bëri kontratë. Bëri paqe. Bëj miqësi (krushqi). S'bëj pazarllëk. E kemi bërë të nisemi nesër. E bënë me besa-besë lidhën besë. Bëri benë.
31. edhe jokal. Sillem a veproj në një mënyrë të caktuar. Bëj si më thotë zemra. Bëj si më urdhërojnë. Bëj si të duash. Bën me kokën e tij (sipas kokës). E bëri me (pa) dashje. - Si t'ia bëjmë? Bën si në shtëpinë e vet. Bën si fëmijë (si i marrë). Bëj si mik. - Mirë e bëre! Bën mirë të vish. S'bëri keq që erdhi. - Ç'të bësh! S'ke bërë mirë. - Bëj si të bësh! S'di ç'bën. Nuk bën ashtu! nuk është mirë të sillesh ashtu! Bën sikur...shtiret, vepron sikur... - Ç'do të bësh me djalin? - Ç'do t'i bësh djalit? si do të veprosh me djalin? - Ç'do të bësh me syzet? - Ç'do t'i bësh syzet? si do të veprosh me syzet? - Si t'ia bëj hallit?
32. fig., kal. Kryej një veprim që zakonisht lidhet me karakterin, me sjelljen, me qëndrimin e me botëkuptimin e njeriut etj. Bëri trimëri (heroizëm). Bëj sakrifica. Bën mrekulli. Bëri marrëzi. Bëri faj (krim). Bënte turpe. Bëri një budallallëk (një proçkë). Bëri një dredhi. Bënte palaçollëqe. Bëj shaka. Bënte aventura. S'bën lëshime (hatëre, dallavere, hile). Bënë të nëntëdhjetenëntat bënë të gjitha të këqijat. Bën numra (bised.).
33. kal. Më përgatit diçka dikush e ma jep; porosit dikush diçka për mua; kryen një punë për mua, më mbaron një punë. Bëj një palë rroba (një kostum, një pallto) te rrobaqepësi. Bëj një palë këpucë (te këpucari). Bëri flokët u dha formë flokëve te floktari (për gratë).
34. bised., jokal., vet. v. III Kushton, vlen; hyn në punë për diçka, përdoret për diçka; është i përshtatshëm a i vlefshëm. - Sa bën? - Sa para bën? Bënte shtrenjtë (lirë). Bën njëqind lekë. S'bën asgjë. Nuk bën për zyrë. S'bën për të fjetur. Nuk bën për pantallona ky stof. Ky miell bën për petë. S'bënte ai për atë vajzë.
35. jokal., vet. v. III Është mirë, është e lejueshme, lejohet. - A bën të hyj? - A bën ta di? - S'bën kështu! Bën, s'bën... - S'bën ta thuash! - Pse s'bën?
36. jokal., vet. v. III Më nxë, më vjen sipas masës (për rrobat, këpucët etj.). Më bëjnë këpucët (rrobat). S'më bën kapela. S'më bën unaza. S'i bën çelësi kësaj brave. S'i bën kapaku. S'i bën tapa. Ky xham s'i bën.
37. vet.v. III Ka, është (për kohën, për kushtet atmosferike ose të mjedisit); mban një mot i caktuar. Bën ftohtë (nxehtë, vapë). Bën ngricë (acar, ciknë). Bën të ftohtë i madh. Bën butë. Bën thatësirë (lagështi, mjegull, ufëm). Bën erë (furtunë). Bën kohë e mirë (e keqe). Bën diell. Ka bërë dimër. Bën det ka shumë dallgë, ka shtrëngatë në det.
38. kal. Përdoret së bashku me emra (kryesisht prejfoljorë) ose me fjalë të tjera dhe formon togje të qëndrueshme që kanë në përgjithësi kuptimin e foljeve me të cilat lidhen pjesët e dyta të këtyre togjeve. Bëj barazim barazoj. Bënë bastisje bastisën. Bëj be betohem. Bëj çudi çuditem. Bën dashuri dashuron; dashurohet. Bëri deklaratë deklaroi. Bën dritë ndriçon. Bëj durim duroj. Bëj klasifikimin klasifikoj. Bëj krahasimin krahasoj. Bëj krasitje krasit. Bëj kursim kursej. Bëj lajmërimin lajmëroj. Bëj lidhje lidh. Bëj llogari llogarit. Bëj marshim marshoj. Bëj matje mat. Bëj ndreqje ndreq. Bëj ndryshime ndryshoj. Bëj not notoj. Bëj paralajmërim paralajmëroj. Bëj përpjekje përpiqem. Bëj plaçkë plaçkit. Bëj plehërimin plehëroj. Bëj një premtim premtoj. Bëj pritje pres. Bëj qitje qit. Bëj shëtitje shëtit. Bëj shitje shes. Bëj shkelje shkel. Bëj ujitjen ujit. Bëj vëzhgime vëzhgoj. Bëj vrojtim vrojtoj. I bën dredha i dredhon. I bënë gjyqin e gjykuan. I bëj nder e nderoj. Ia bëj ngarkim ia ngarkoj. I bëj qëndresë i qëndroj. I bëj stivë i stivoj. I bëj shërbim i shërbej. Bëj përpara përparoj. Bëj pastrimin pastroj. Bëj bashkë (tok) bashkoj. Bëj gati gatit. Bëj palë palos. Bëj rrafsh rrafshoj. Bëj shesh sheshoj. E bëj të njohur (të ditur) njoftoj.
39. Përdoret si folje gjysmëndihmëse së bashku me një folje tjetër, me kuptimet “nis, zë, filloj, marr të...; përpiqem, matem”. Bëj të ngrihem. Bëj të dal. Bëj të flas. Bëj të marr. Bëj ta kap (ta zë).
✱Sin.: arrij, caktoj, çaj, çel, dal, detyroj, dërgoj, drejtoj, emëroj, fëlliq, filloj, fitoj, formon, gatit, gjej, hartoj, heq, jep, jashtëqit, ka, kaloj, krijoj, kryej, kthej, kurdis, kushton, lejohet, lëshon, lëviz, lidh, lind, lyej, marr, matem, mban, mbaroj, mbush, merrem, mësoj, ndaj, ndërtoj, ndjek, ndot, ndyj, ngre, nis, nxë, nxit, nxjerr, organizoj, pajis, paraqit, parashtroj, përdoret, përfundoj, përgatit, përgjigjem, përlyej, përpiloj, përpiqem, përshkoj, pjell, plotësoj, pranohet, prodhon, punoj, qep, qit, quaj, realizoj, rregulloj, siguroj, sillem, sjell, shitet, shkakton, shkon, shkruaj, shndërroj, shpik, trajtoj, them, udhëtoj, vendos, veproj, vete, vë, vij, vijoj, vlen, vlerësoj, zë, zgjidh, ziej, zhvendosem, zhvilloj.
♦ *Aq më bën! E bëri *akull (dikush). E bëj *alarm (diçka) libr. I bëj *autopsinë (dikujt a diçkaje) libr. Bën *baltë (dikush) tall. S’të bën *baltë (diçka). I bëj *ballë (dikujt a diçkaje). Bëri (dha) *ballë (dikush). Ia bëri *bam (dikush). Nuk ia bën *të bardhë (dikujt). Bën *bark. E bëri *barut (diçka). E bëri (e nxori) *batall (dikë). E bëri (e vuri) *batbat (dikë). Bëj *be. Ia kam bërë *benë (dikujt). Bën *beh (dikush a diçka). E bëj *beh (për diçka). Ia bëj *behun (diçkaje). S’ia bëj *beh (dikujt). Ia bëri *bela (dikujt). Bëj si bëj ia dal mbanë në një farë mënyre, përpiqem dhe arrij diçka me ato mjete a mundësi që kam, ia dal disi; vij rrotull. Bën ç’bën (dhe...) (dikush). 1. Përpiqet sa përpiqet dhe...; merret me diçka sa merret dhe...; vendos më në fund, vepron. 2. Përsërit një veprim herë pas here, një më dy dhe...; sillet nga sillet. Bëj si të bësh rregullohu vetë a bëj sipas kushteve e mundësive që ke, përpiqu t’ia dalësh në krye a ta përballosh diçka si të mundesh. Bërë e pa bërë si të jenë, ashtu siç janë, edhe nëse nuk janë bërë. E bëri *bërllok (dikë a diçka). E bëj *bërnut (diçka). E bëri *bërsi (dikë a diçka). I bën *biografinë (dikujt) keq. Bën *bisht (dikush). I bën *bisht (dikujt a diçkaje). Ia bëri *bletë (dikujt). Ia bëri *bof (dikush). Ta bën *borxh (dikush). E bëj *borzilok krahin. E bëri *brashnjë (dikë) krahin. E bëri (i shpëtoi) në *brekë (dikush) përb. vulg. Bëri *bujë (diçka). E bëri *bujë (diçka). Bëj *bukën. I bëj *buzë (diçkaje). E bëri *byk (diçka a dikë). I bën *cepa (dikujt). E bëri *copë (dikë a diçka). Nuk e ka bërë *çak (dikush). S’bëj *çap (për diçka). Bëj *çare vjet. E bëri *çeçe (dikë a diçka). E bëri *çeço (dikë). E bëri *çerekë (dikë a diçka). Ka shkuar për të bërë *çerepë (dikush) mospër. E bëri (e qiti) *çirak (dikë) vjet. Bëj *çmos. E bëri *çorap (diku a diçka). E bëri çorbë (diçka). Bëj *çudi. E bëj *dalje (diçka) shaka. Bëj *dasmë. E bëri *daulle (dikë) përçm. E bëj *def (dikë). I bëj *derman (dikujt a diçkaje). Bëri *detin (për dikë). E bën (e çon, e hedh) *dëm (diçka a dikë). E bëri ditë (diku). S’i ka bërë *ditët (dikush), edhe mospërf. I bën *djepin (dikujt). S’më bën *dora. S’më bëjnë *duart (për diçka). Ia bëj me *dorë (dikujt a diçkaje) iron. Bën *dredha (dikush). I bën *dredha (dikujt a diçkaje). Bën *dritë (dikush). E bëj *dritë (diçka). Bëj *durim. E bëri për *dyshek (dikë). E bëri *dhallë (diçka). Bëri *emër (dikush). Bëri *epokë (dikush a diçka) libr. Bën *ferk (dikush). E bëri *feta (dikë a diçka). E bëri *fërtele (dikë a diçka). Bën *figurë (dikush) libr. Na bëri *finjë (dikush) keq. Bëj *fjalë (për dikë a për diçka). I bëj (i çoj) *fjalë (dikujt). E bëri me *fjalë (dikë). E bëj me *fjalë (me dikë). S’bën *fjalë (dikush). S’e bëj për *fjalë (diçka). E bëj *fli (dikë a diçka). Bën (ngre, gjen, zë) *fole (diçka). Ia bëri *fora (dikush). E ka bërë *fshesë (dikë) mospërf. E bëri *fugë (diçka). Bëri *furtunë (dikush). E bëri *fushë (dikë). E bëri *fyt (diçka). E bëri *gajde (dikë). Bëj *gallatë (me dikë). S’bën *gëk (as gëk, as mëk) (dikush). E bëri *gërshet (diçka). I bëri *glasën (diçkaje). Ia bëri *gogël (dikujt). Ma bëri *gogol (dikë a diçka). S’më bën (s’më vete) *goja. Të bëfsha (të hapsha) *gropën! mallk. Ia bëri (i hapi) *gropën (dikujt). Bëri *gurgulenë (dikush) bised. Bëri *gjak (dikush). E bëri *gjak (diçka). S’e bëri *të gjatë (dikush). S’ia bëri *të gjatë (dikujt). S’e bëri *gjatë (dikush). Si bëri e gjeti (dikush) e pësoi, vetë e kish fajin. *Gjen pa bën (dikush) keq. Bëri *gjëmën (dikush). Të bëfsha *gjëmën! mallk. Të bën *gjëmën (dikush). Nuk më bëjnë (nuk më punojnë) *gjunjët. Bën *gjumë (dikush). Bëj *gjyq (me dikë). S’bën *hair (dikush). E bëri *hak (dikush). Bëj *hall. Ia bëri *hallall (dikujt) bised. Të bëfsha (të ndafsha, të ngrënça) *hallvën! Ia bëri *haram (dikujt) vjet. Bëri *hatanë (dikush). I bëj *hatrin (dikujt). E bëri *hi (e pluhur) (diçka). I bëj *hije (dikujt). Nuk i bën *hije (askujt). Mos na bëj *hije! shak. Ia bëri me *hile (dikujt). E bëri *hirrë (diçka). Ia bëri *hyrje (dikujt) shaka. bised. Ia bëj *hyzmetin (diçkaje). E bëri për *ibret (dikë). I bën *iso (i mban ison) (dikujt) keq. I bëj *jehonë (diçkaje). Bëj *jetë. E bëri *kacek (dikë). E bëri *kalldrëm (diku) përçm. Ia bëri *kalldrëm (dikujt) thjesht. *Kam të bëj (me dikë). S’më bëjnë *këllqet. Bën *këmbë (dikush). Ka bërë *këmbë (diçka) iron. Nuk më bëjnë *këmbët. Bëri *kiametin (dikush). Ia bëri *koka (dikujt). I ka bërë *kokën (kryet) (dikujt). Bëj *konak (te dikush a diku) vjet. E bëri (e la) *kopan (dikë) bised. Bëri *krah (diçka) iron. E bëj me *krahë (dikë). S’kam bërë *krushqi (me dikë). I ka bërë kryet (*kokën) (dikujt). Bëri *kthesë (dikush) libr. E bëj *kurban (dikë a diçka). I bën (i jep) *lak (dikujt a diçkaje). E bëri *lakër (diçka a dikë). E bëri *lakror (dikë a diçka). Bën *laradashë (dikush). Bën (shkon) *lart (dikush a diçka). E bëri *leckë (rreckë) (dikë). E bëri *legen (dikë). E bëri *legjendë (diçka) libr. E bëri për *lemzë (dikë). E bëri *lepur (dikë). E bëri *lerë (dikë a diçka). E bëri për *lesë (dikë). E bëri *lesh (diku a diçka). E bëri *lëkurë (për në lëkurë) (dikë) bised. E bën *lëmë (dikush). E bëri *lëmë (diçka a diku). Ia bën *lëmë (dikujt). E bëri *lëmsh (diçka). E bëri *lëndinë (diçka). E bëri *lëvere (dikë). E bëri *lëvozhgë (dikë). Bën *ligjin (dikush) keq. E bëri litar (*tërkuzë) (diçka). E bën *livadh (diçka). Bën *lodra (dikush). Bën *lojë (me dikë). Bën (luan) *lojën (e dikujt). E bëri *lolo (dikë). E bëri *lule (dikë). Bëri *llafe (me dikë). E bënë me *llaf. E bëri *lloç (diçka a dikë). E bëri *llum (diçka a dikë). E bëri *të madhe (bëri të madhen) (dikush). I ka bërë *magji (dikujt). Bën *majë (diçka). Ia bëj me *majë (dikujt). E bëri (e zuri) *mat (dikë) libr. Bëj *mend. E bëj me *mend (për diçka). U bëfsh një *mëhallë! ur. Bën *mu (diçka). I bëj *naftën (diçkaje) vulg. Bën *namin (dikush). Bën *naze (dikush). I bën *naze (diçkaje). I bëj *nder (dikujt). S’e bën (më) *nëna (dikë). Si e ka bërë (e ka lindur) *nëna. E bëri *nuse (dikë). Bën *njërën (dikush). S’e bëj për *osh (dikë). E bëri *paçavure (dikë a diçka). Ma bëri *pajë (dikë a diçka). E bëri *palaço (dikë). E bëri *palë (dikë a diçka). Bëj *pallë. E bëri *pambuk (dikë). Ia bëri *paq (dikujt). Sa *para bën! E bëj *pasqyrë (diçka). E bëj *pastërma (diçka) tall. E bëri *patështinë krahin. (dikë a diçka). Bëj *pazar (me dikë). Ia bëri *pe (dikujt). E bëri *pelte. Më bëri *pellg (dikush a diçka). S’të bën për *pesë (dikush). E bëri *pestil (dikë). E bëri *peshk (dikë) bised. Ma bëri (ma la) *peshqesh (dikë a diçka). E bëri *petë (dikë a diçka). Ka bërë (ka çarë) *përpara (dikush). Bën (shkon) *përpjetë (dikush). S’të bën *përse (dikush). S’ia bën dot *përsipër (diçka). E bëri *përshesh (diçka). E bën *përrallë (diçka). Bëj *pjesë. E bëri *pleh (dikë). Shkoi për të bërë *ponica (dikush) iron. Bën (shkon) *poshtë (dikush a diçka). Ka bërë *prapa (dikush). E bëj *problem (diçka) libr. S’bën *prokopi (dikush). Ia bëri *puc (dikujt) krahin. Bëj *qejf. I bën *qejfin (dikujt). E bën *qorr (dikë) keq. Më bëri *qull (dikush a diçka). I bëj *radhë (dikujt). Sa për të bërë *radhën. E bëri *retra (diçka a dikë). E bëri *rezil (dikë) bised. I ka bërë *rradaken (dikujt). bised. E bëri rreckë (*leckë) (dikë). Ia bëj *rrethin (dikujt a diçkaje). E bëj *rreze (diçka). Bën *rrugë (udhë) (diçka). Ia bëri pa *rrugë (dikujt). Bën (mban) *sehir (dikush) keq. Ia bëri *skëterrë (jetën) (dikujt). Më bëjnë *sytë. Ma bën me *sy. E bëj me *shëndet (diçka). E bëri *shi (diçka). I bëj *shurrën (diçkaje) përçm. vulg. Bëj *timen (diçka). Bën udhë (*rrugë) (diçka). E bëri *rrugë (udhë) (dikush). E bëri *sallatë (diçka a dikë). I bëj (i jap) *strehë (dikujt). E bëri *sukull (dikë) krahin. Bëri *shamatë (për diçka) vjet. E bëri për *shkalc (dikë). *Shohim e bëjmë. E bëri *shoshë (diçka). E bëri *shportë (diçka). I bën *shteg (dikujt a diçkaje). Ia bëri *shtëllungë (dikujt). Ia bëri *tetën (dikujt) keq. vulg. E bëri *tërkuzë (litar) (diçka). Bëj *toka (me dikë). Bëri *tufan (dikush). E bëri *tul (dikë) tall. Nuk bën *tutje (dikush). E bëri *tym (diçka). Bëj *theror (dikë a diçka). E bëri *thëngjill (diçka). Bën udhë (*rrugë) (diçka). I bëj (i lëshoj, i hap) *udhë (rrugë) (dikujt). E bëri udhë (*rrugë) (dikush). Bëj *udhë. Më bëri *ujë (dikush a diçka). E bëj *ujë (diçka). E bëri *usta (dikë). Bëj *vaj (për dikë a për diçka). Bën *vaki vjet. Më bën *vapë (dikush) shpërf. Ia bëri *vapën (dikujt). Ia bëri (i hapi) *varrin (dikujt). Të bëfsha *varrin! mallk. E ka bërë *vazhdë (diçka). E bëri për *vdekje (dikë). E bëri (e la) *të vdekur (dikë). Bëri *vend (diçka). Ia bëj *verë (diçka). Më bëjnë (më gënjejnë) *veshët. S’e bëj *veten. Më bëri për *vete (dikush). Sikur e ka bërë *vetë (një fëmijë). Ia bëri *vëng (dikujt). E bëri për *vig (dikë). E ka bërë *vijë (diçka). Më bëri *vrer (dikush a diçka). Bën *xixë (dikush). E bëj *xixë (diçka). Më bëri *xurxull (dikush a diçka). E bëj *xham (diçka). E bëri *zap (dikë a diçka). Bëj *zemër. S’më bën *zemra (për diçka). I bëj *zë (dikujt). S’bën *zë (dikush). S’e bëj për *zë (diçka). E bëri *zhele (diçka a dikë). Bën *zhibla (dikush). E bëri *zhubël (dikë). Bëri *zhurmë (dikush a diçka).

CÍK/ËL,~LI m. sh. ~LE, ~LET 1. Varg i plotë dukurish ose shndërrimesh, që kryhen brenda një kohe të caktuar dhe përsëriten rregullisht sipas po asaj radhe; periudha e kohës, në të cilën këto dukuri ose shndërrime kryhen plotësisht sipas një radhe të caktuar. Cikël i plotë (i mbyllur). Cikël vjetor. Cikël jetësor. Cikël bimor. Cikël gjeologjik. Cikël ekonomik. Cikli i stinëve. Cikli i krizave. Cikli i zhvillimit (i prodhimit, i fermentimit, i mjekimit). Fazat e një cikli. Zgjatja (përsëritja) e ciklit. Fillon ciklin e ri. Shkurtoj (zgjat) ciklin.
2. Varg të dhënash, materialesh etj., që lidhen ndërmjet tyre nga përmbajtja dhe që formojnë një tërësi me vete. Cikël leksionesh (bisedash). Cikël njohurish. Lëndë të një cikli.
3. Varg veprash artistike të një gjinie, të cilat kanë po atë temë, po atë subjekt ose po ata heronj kryesorë të përbashkët. Cikël lirik. Cikël vjershash (këngësh, novelash). Cikli i Mujit e i Halilit.
4. Ndarje e viteve të mësimeve shkollore sipas rrethit të njohurive që jepen. Cikli i ulët (i lartë).
♦ Cikël i mbyllur libr. diçka që ka përfunduar, që nuk mund të rifillojë, të ndryshojë, të plotësohet etj. I erdhi cingla në *stap (dikujt).

DAVÁ,~JA f. sh. ~, ~TË bised. 1. Grindje e mosmarrëveshje ndërmjet dy a më shumë njerëzve. Ishin në dava me të. Bëri dava u grind. Gur-gur ngrihet kalaja, fjalë-fjalë niset davaja. (fj. u.). Kur s’ke ara në mal, mos bëj dava me çakejtë. (fj. u.).
2. Punë. Dava e vjetër. Dava boshe.
3. drejt., vjet. Ankim; gjyq. Bëri dava. Ngriti një dava. S’ka dava pa para .(fj. u.). Sherri do nge, davaja do para. (fj. u.).
✱Sin.: sherr, zënkë, grindje, mosmarrëveshje, telash, padi, gjyq.
♦ Ha *bukën e vet e bën davanë e botës (dikush). E humbi davanë (dikush) s’fitoi gjë, nuk ia arriti qëllimit, doli humbës, dështoi; e humbi lojën. Ka dava Janina! zgjat shumë diçka, sepse ka vështirësi, nuk kryhet a nuk zgjidhet aq lehtë e aq shpejt.

DÉG/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Pjesë anësore që del si krah nga trungu i drurëve a i shkurreve ose nga kërcelli i bimëve barishtore, zgjerohet me filiza e vishet me gjethe e me lule. Degë e madhe (e vogël, e hollë, e trashë). Degë e njomë (e thatë). Degë molle (dardhe, kumbulle). Degë lisi (ahu, plepi, dafine, thane, lajthie). Degë ulliri. Degë karafili (borziloku, mëllage, laboti). Degë plot kokrra. Maja (sqetulla) e degës. Me degë të varura (të mbledhura). Lëshon degë. I shtriu degët. Pres (këput, thyej) një degë. I pres degët. Ra nga dega. Nuk ka degë pa rrënjë. (fj. u.). Lisi lëshon rrënjë, pa lëshon degë. (fj. u.). Zogu që i prishet foleja, hidhet degë më degë. (fj. u.). Degë dafinë vajzë a grua e urtë e paqësore. Ti, moj degë dafinë / do na zbukurosh shtëpinë. (folk.). Degë murrizi njeri pa vlera e pa personalitet. Krushku degë murrizi / ca fjalë seç i ngjizi. (folk.). Degë pishe njeri shumë i dobët; ai që është kockë e lëkurë. Degë pa rrënjë 1. Njeri që nuk i ka këmbët në tokë. 2. Ai që nuk ka mbështetje të sigurt; gardh i shkulur. Degë trëndelinë vajzë a grua shumë e bukur dhe e hijshme. Ku je nisur e do të vesh tinë / o moj dega trëndelinë. (folk.).
2. bised. Kërcelli i disa bimëve së bashku me gjethet; rrënjë. Degë misri (duhani, domatesh). I ujitin degë për degë. Rrushi varet në degën e vet. (fj. u.).
3. Rrjedhë e vogël uji (lumë, kanal etj.) që derdhet në një tjetër më të madhe ose ndahet prej saj, mëngë, krah; rrugë e vogël automobilistike, hekurudhore etj. që lidhet me një rrugë kryesore a më të madhe. Degë lumi. Degë e Drinit (e kanalit të Myzeqesë). Degë rruge. Degë hekurudhe. Degët e galerisë (min.).
4. anat. Zgjatimi i një ene gjaku, i një nervi a i një indi; rremb. Dega e aortës. Dega e nervit.
5. Nënndarje në një institucion, që ka një detyrë të veçantë; pjesë e një organizate a e një institucioni që vepron në një rreth a qytet të caktuar. Dega e shpërndarjes (e furnizimit, e shitjes). Dega e bankës. Degë e administratës. Degë juridike.
6. fig. Fushë e veçantë e diturisë, e artit, e shkencës etj.; pjesë a nënndarje e një veprimtarie shoqërore, e një shkence etj.; lëmë; fushë e veçantë a drejtim i ngushtë studimi në një shkollë profesionale a të lartë. Degët e shkencave. Degë e artit. Degët e ekonomisë. Degë sporti. Dega e gjuhës (e historisë, e fizikës, e biologjisë, e kimisë). Dega e pikturës (e muzikës, e pianos). Është i degës është specialist në një fushë të caktuar të shkencës a të teknikës.
7. etnogr. Vijë gjenealogjike, pjesë a nënndarje e një fisi, e një familjeje etj. Degë të fisit (të familjes). Toskë e gegë-pemë nga një degë. (fj. u.).
8. Secila nga fletët anësore të enëve të mëdha prej dërrase (të fuçisë, të kades etj.). Degë voze. Degët e kades.
✱Sin.: degëz, degëzim, rremb, fregull, rrëfatë, rrënjë, mëngë, krah, skaj, fushë, disiplinë, nënndarje.
♦ I bëjnë degët *arra (dikujt). U bë *thekë e degë (dikush a diçka). Ra nga dega (dikush) e humbi pushtetin e nuk ia ka më njeri frikën, nuk i shkon më fjala; ra (zbriti) nga fiku iron. Ka rënë nga shtatë degët (dikush) ka shumë përvojë nga jeta, është i rrahur me jetën, ka kaluar në prova të vështira; ka rënë nga dardha. Degë më degë. 1. Plot e përplot, rrafsh; buzë më buzë; breg më breg; cip më cip. 2. Me rrënjë, me themel; hollësisht; me gjithë vëmendjen; gjerë e gjatë; gjatë e gjerë; fill e për pe; për fill e për fërkem. 3. Duke kapërcyer nga një çështje në tjetrën, pa rregull, pa vijueshmëri; (hidhet) kodër më kodër (dikush). Degë pa rrënjë njeri që nuk ka themel të shëndoshë, që nuk ka mbështetje të sigurt; hu i shkulur; gardh i shkulur. Dega e ullirit (degë ulliri) libr. simboli i paqes a i pajtimit, simbol miqësie e bashkëjetese (midis shtetesh). As *farë e as fis, as degë e as lis. Të hedh degë më degë (dikush) e sjell fjalën rrotull, sa andej këtej, pa u përqendruar aty ku duhet e pa e sqaruar deri në fund një çështje; nuk të jep përgjigje të qartë, të sorollat me fjalë; të hedh kodër më kodër; nuk të jep rrugë. Nuk hipën në degë të hollë (të thatë) (dikush) vepron me shumë kujdes, di t’u ruhet rreziqeve; nuk shkel në dërrasë të kalbur. (Është) tri në degë e dy në majë (dikush) iron. është i papjekur, është i lehtë nga mendja; është leshko; (është) tri koqe në majë; nuk e ka mendjen të mbledhur. (Është) *qyqe në degë (dikush). E kap për degësh (diçka) e nis jo atje ku duhet e si duhet; merret me gjëra të vogla e anësore, duke lënë mënjanë kryesoret e të rëndësishmet; kapet pas degëve (dikush); e kap për flokësh; e zë (e kap) (demin) nga bishti. Kapet pas degëve (dikush) niset jo nga hallka kryesore, por nga gjërat e dorës së dytë, nuk kap thelbësoren; e kap për degësh (diçka). Ka lëshuar degë (diçka) është zhvilluar e është përhapur, është zgjeruar, është shtrirë. *Lis pa degë (pa gjethe). *Lis me (shumë) degë. (Mbeti) si *torba (si trasta) në degë. 1. (dikush). Mburr degët pa parë rrënjët (dikush) e vlerëson dikë a diçka nga anët e jashtme, nuk shikon brendinë, thelbin, shkaqet a qëllimet. Me *rrënjë e me degë. Nga *rrënja gjer në degë. I shartuar në degë (dikush) përb. i vrazhdë e i pasjellshëm; jo i arsyeshëm; kokëkrisur; i krisur nga mendja. Shkeli në degë të thatë (dikush) shih shkeli në dërrasë të kalbur. Tund degën e ullirit (dikush) iron. përpiqet t’u tregojë të tjerëve se është gjoja mbrojtës i paqes për të fshehur synimet luftënxitëse; sillet në mënyrë të butë e paqësore për të mashtruar. Vret degë më degë (dikush) e mban veten për të madh, mburret shumë, është mendjemadh; shet mend. I zgjat degën e ullirit (dikujt) i blatoj paqe e miqësi, e ftoj të pajtohemi, t’i besojmë njëri-tjetrit, të lidhemi e të bashkëpunojmë.

DEKÁD/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT libr. 1. Periudhë kyç që zgjat dhjetë ditë rresht; periudhë prej dhjetë ditësh kushtuar diçkaje a gjatë së cilës zhvillohet një veprimtari e organizuar; dhjetëditësh, dhjetëditor. Dekada e parë (e dytë). Dekada e muzikës. Dekada e majit.
2. Periudhë kohe që zgjat dhjetë vjet rresht, dhjetëvjetësh, dhjetëvjeçar. Dekada e fundit. Pas disa dekadash. Do të kalonin edhe disa dekada.
✱Sin.: dhjetëditor, dhjetëditësh, dhjetëvjeçar, dhjetëvjetësh.

DÉRI parafj. (r. kallëzore) Së bashku me një ndajfolje, me një emër, me një numëror a me një përemër të pacaktuar tregon pikën e fundit ku arrin dikush a deri ku shtrihet diçka, cakun kohor kur kryhet një veprim, kohën sa zgjat diçka ose kufirin e fundit të madhësisë a të sasisë së sendeve, të frymorëve etj. Deri këtu. Deri sot (atëherë). Deri natën vonë. Deri kur? Deri dy metra borë. Deri diku. Deri në njëfarë mase.