FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABSOLÚT,~E mb. 1. Që është i pavarur dhe i pandryshueshëm, që është i përhershëm, që nuk kushtëzohet nga diçka tjetër, që është diçka që ekziston ose qëndron më vete ose vetvetiu, që nuk krahasohet me diçka tjetër; kund. relativ. Shifër absolute. Madhësi absolute. Vlerë absolute. Ide absolute (filoz.). Fryma absolute. Identiteti absolut. Mosha absolute (gjeol.). Shkalla sipërore absolute (gjuh.). Shpejtësi absolute (fiz.). Lartësi absolute. Mbretëri absolute. Autokraci absolute. Pushtet absolut.
2. Që është i plotë e tërësor, që nuk varet nga rrethana a kushte, që nuk ka asnjë përjashtim a kufizim. Epërsi absolute. Njësimësi absolute. Qetësi absolute. Liri absolute. Drejtësi absolute. Mungesë (pamundësi) absolute. Temperaturë absolute (fiz.). Amnezi absolute (mjek.). Kampion absolut (sport.) sportist që ka fituar mbi kundërshtarët e tjerë në ndeshjet e një lloji të caktuar sporti. Zero absolute (fiz.). Shumicë absolute shumicë që e kalon gjysmën e tërësisë së numëruar, shumicë dërrmuese.
3. Që është i sigurt, i qartë, i padyshimtë, i prerë, i padiskutueshëm ose i pakontestueshëm; që nuk lëshon pe. Gjykim absolut. E vërteta absolute (filoz.). Substanca absolute (filoz.). Logjikë absolute. Vendim absolut. Nevojë absolute. Në mënyrë absolute.
4. Që nuk zbaton asnjë ligj, që nuk njeh asnjë kufizim, që ushtron pushtet të plotë, që e mban në dorë gjithë pushtetin; tiranik, despotik. Mbretëri absolute. Pushtet absolut. Sundim absolut. Mbret absolut. Sundimtar absolut.
5. gjuh. Që është i pavarur nga pjesët e tjera të fjalisë, që qëndron më vete. Ndërtim sintaksor absolut.
✱Sin.: i plotë, i tërësishëm, i sigurt, i palëkundur, i pakushtëzuar, i padyshimtë, i pakufizueshëm, tiranik, despotik, autokratik.

ALTERNÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur alternoj ose kur alternohet diçka me diçka tjetër; ndërrim.
2. libr. Ndryshim periodik ose ndërrim i rregullt i dy ose më shumë gjendjeve, i dy a më shumë elementeve apo i dy a më shumë fenomeneve në një rend të caktuar Alternimi i stinëve. Alternimi i natës dhe ditës. Alternimi i së vërtetës me imagjinatën. Alternimi i dy mundësive. Alternim patologjik i gjendjes (mjek.). Alternimi i ushtrimeve aerobike. Alternimi i humorit të tij bëri përshtypje. Alternimi i gjendjeve emocionale.
3. drejt. Detyrim ligjor alternativ; detyrim sipas të cilit debitori lirohet nga të gjitha detyrimet e tij sapo të përmbushë njërën prej tyre. Alternimi i pretendimeve të paditësit.
4. fiz. Ndryshimi periodik i tensionit nga shkalla zero deri në shkallën më të lartë dhe e kundërta prej shkallës negative më të lartë te shkalla zero. Oksilatori gjeneron alternime të rregullta të tensionit në një qark elektrik.
5. biol., bot. Ndryshimi ndërmjet një brezi gjinor dhe një brezi jogjinor te bimët, algat ose kërpudhat. Alternimi i brezave (i gjeneratave). Alternimi i brezave te myshqet.
6. gjuh. Ndryshimi i tingujve në një morfemë në vendin e njëjtë; ndërrim. Alternim fonetik. Alternim i tingujve. Alternim i zanoreve. Alternimi i mbiemrit me ndajfoljen në disa sintagma. Alternimi i tingujve (fonemave) në fjalë të ndryshme.
7. dipl. Mënyrë respektimi i parimit të barazisë së shteteve të pavarura me rastin e paraqitjes së emrave të shteteve ose përparësinë e emrit të vendit në dokumentet zyrtare dypalëshe ose shumëpalëshe. Alternimi në marrëveshjet ndërkombëtare. Protokolli diplomatik kërkon që alternimi të respektohet në çdo dokument.
8. teatr. Interpretimi i alternuar i të njëjtit rol nga dy aktorë. Alternimi i roleve.
9. muz. Ndryshimi ose këmbimi i notave ose i motiveve muzikore në mënyrë të përsëritur. Alternimi midis zërave të ndryshëm. Alternimi i përsëritshëm ritmik i elementeve muzikore. Alternimi i akordeve.Sin.: këmbim, shkëmbim, ndërkëmbim, ndërrim, zëvendësim, ndryshim, shndërrim, alternacion.

BARAZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. I bëj të barabartë nga madhësia, nga pesha, nga numri etj.; bëj barabar, barabit; njëjtësoj. Barazoj përfundimin. Barazoi pikët. I barazojmë dy shifra. Barazoj buxhetin (fin.).
2. kal. I jap të njëjtin vlerësim, duke e krahasuar me një tjetër, e vlerësoj njësoj; krahasoj. E barazoi me veten. Nuk barazohet me të.
3. fig., keq., kal. Shpërfill çdo dallim në vlera ndërmjet dy njerëzve; rrafshoj, niveloj. Kjo metodë letrare barazonte vlerat e cilësitë e heronjve.
4. sport., jokal. Arrij ta bëj të barabartë përfundimin e një ndeshjeje, të një loje etj. U përpoqën të barazonin. Barazuan në minutën e fundit.
✱Sin.: njëjtësoj, njësoj, barabit, rrafshoj, niveloj.
♦ E barazoj (e shumëzoj) me *zero (dikë a diçka) shpërf.

BISHT,~I m. sh. ~A, ~AT dhe ~RA, ~RAT 1. Pjesa e zgjatur në fund të kurrizit të kafshëve, që është e lëvizshme dhe zakonisht e mbuluar me qime të gjata te kafshët e mëdha; ana e prapme e trupit të shpendëve e mbuluar me një tufë puplash; copa e mishit që pritet nga kjo pjesë e kafshëve ose e shpendëve; kërbishte. Bisht i gjatë (i shkurtër). Bisht kali. Bisht dhelpre. Bishti i qenit (i maces, i miut). Bisht zogu (gjeli, pëllumbi). Bishti i peshkut. Bisht gjarpri (hardhuce). Bishti i akrepit. Pendët e bishtit. Leshi i bishtit. Mishi i bishtit. Me bisht të prerë. Tund (luan) bishtin. I qeth bishtin. I këputi bishtin. E kapi për bishti. Mikut i vënë bishtin e pjekur për ta nderuar (etnogr.). Jeton bleta majë malit, jeton dhe miza nën bisht të kalit. (fj. u.). Është kollaj t’i presësh bishtin ujkut të vrarë. (fj. u.). Po e lë punën për nesër, do të hash bishtin e dhelprës. (fj. u.). Kur ikën bualli, ç’bëhesh merak për bishtin. (fj. u.). Të ha bishtin e të merr gishtin. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta nga botanika, zoologjia etj. Bisht daci (lat. Equissetum maximum) bot. bimë barishtore me kërcell të gjatë e të hollë si fill dhe me një tufë gjatoshe në majë. Bisht gomari (lat. Equisetum arvense) bot. bimë barishtore rreth një metër e lartë, me gjethe të holla si hala, që rritet anës përrenjve, kanaleve etj.; këputje; bargjan. Bisht mëllenje (lat. Psetta maxima) zool. peshk i madh me trup petashuq, me të dy sytë në pjesën e sipërme të trupit, që noton në fund të detit. Bisht miu (lat. Micromeria) bot. bimë barishtore aromatike, me kërcell e me gjethe pushatake dhe me lule të vogla përgjatë kërcellit; bishtmi.
3. Pjesë e hollë që bashkon gjethen, frytin ose lulen me degën a me kërcellin e një bime. Bishti i gjethes (i lules). Bishti i dardhës (i mollës, i kungullit, i shalqirit). E këput me gjithë bisht. I përdredh bishtin. Heq bishtat.
4. Pjesë e një vegle a e një mjeti, shkop i ngulur në pjesën tjetër a i mbërthyer me të ose pjesë e zgjatur si shkop që shërben si dorezë. Bisht druri. Bishti i lopatës (i shatit, i kazmës, i çekanit, i kosës, i draprit). Bishti i çadrës. Bishti i pendës. Bishti i tiganit (i lugës, i xhezves). Bishti i fshesës (i kopanit). Bishti i kandarit. Bishti i lahutës. Bishti i parmendës. Filxhan (gotë) me bisht. Sqepari s’e gdhend bishtin e vet. (fj. u.). Gjeti bishtin sëpata, pyllin e mori data. (fj. u.).
5. Zgjatim në pjesën e fundit ose të anës së një sendi, që zakonisht vjen duke u ngushtuar; pjesë që varet prapa a anash si rrip; shtojcë e përzgjatur a e përdredhur. Bishti i aeroplanit. Bishti i kometës (astr.) pjesa e gaztë e kometës. Bishti i balonës. Bishti i malit. Bishti i mustaqeve. Bishti i anijes. Bishta qepe (preshi, hudhre) gjethet e qepës (të preshit, të hudhrës). Bishtat e shkronjave. Sy me bisht. Yll me bisht (astr.) kometë. Fustanet me bisht o moj, ç’kanë që s’i mbajnë, / Dolën këto kostumet o moj, na prishën dynjanë. (folk.).
6. gjeogr. Rrip i zgjatur toke brenda në det ose në liqen, kep, hundë. Bisht i gjatë.
7. bised. Gërshet flokësh, bishtalec; tufë flokësh. Mban bishta. Preu bishtat. I mbledh flokët bisht. Bishtat i binin gjer në bel.
8. edhe fig. Pjesa e fundit e diçkaje, vendi në fund të diçkaje, fundi, skaj; fig. pjesa e fundit dhe e parëndësishme e diçkaje; pjesa me më pak vlerë; njeri i parëndësishëm; kund. koka, kreu. Bishti i arës. Bishti i urës. Bishti i fshatit. Bishti i trenit. Bishti i varganit (i karvanit, i kolonës, i turmës). Në bisht të krevatit. Në bisht të natës. Në bisht të bisedës. Në bisht të jetës në pleqëri. Diskutim pa bisht e pa krye. Qëndron në bisht të punëve. E zuri punën nga bishti. Nuk e gjente dot ku e kishte kokën dhe ku e kishte bishtin kjo punë. Bishtrat e lëmit i hanë pulat. (fj. u.).
9. fig., keq. Diçka e paparashikuar dhe e tepërt, që paraqitet për të ngatërruar një punë ose për t'iu shmangur një detyre; trillim, diçka e paqenë që shtohet me qëllim të keq. Punë me bishta. Dalin bishta. Kërkonte bishta. I gjeti një bisht. Ka bishta prapa.
10. fig., përb. Ai që ndjek dikë në mënyrë të verbër, ai që hiqet zvarrë pas dikujt; sahanlëpirës, bishtalak. Merrte bisht me vete. Bëhej bisht i tjetrit.
11. fig. Pjesa e papërfunduar e një pune ose e një detyre, diçka që ka mbetur pa u mbaruar. La bishta pas. Mbetën ca bishta.
12. Pjesa që mbetet pas përdorimit të diçkaje; mbeturinë, fundërrinë; pjesa e cilësisë më të ulët. Bishti i cigares. Bisht qiriu. Bisht kalemi. Bisht kazani raki e dorës së fundit. Bishti i lëmit. Bishti i leshit (i vajit). I dha ca bishtra.
13. fig., bised., mospërf. Njeri i shtresës më të ulët; njeri që shihet si i pavlerë e i parëndësishëm; bishturinë. Bishti i fshatit.
14. bised. Kokë bagëti (si njësi numërimi); një sasi e vogël e papërfillshme, shumë pak, ca pak. Dhjetë bishta dhen. Një bisht gjë. Një bisht arë.
15. fig. Nofkë; thashetheme. S’ka lënë kënd pa një bisht. Këqyr punën tënde e mos rri duke u ngjitur bishta të tjerëve. (fj. u.).
✱Sin.: kërbishte, bishtok, bishturinë, kërbythje, fre, frenjë, rrëfanë, vadarosh, rrezgë, rropulli, bend, sahanlëpirës, bishtalak, fundërri, llum, vulg, llurbëtirë, lëngjerë, llomështi, zgjyrë, bigorr, rrëzall, hulinë, shushull, handrak, nofkë, thashetheme.
♦ As *ballë e as bisht. *Ballë e bisht. U bë bisht (i dikujt) iu nënshtrua plotësisht dikujt, shkon pas tij e vepron si do ai; u bë vegël në duart e tij; i mban bishtin (dikujt); i shkon pas bishtit (dikujt); u lidh pas bishtit (të dikujt). Është bërë bisht luge (dikush) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). Iu bë morri me bisht (dikujt) përçm. është fëlliqur shumë; është shumë i papastër ngaqë nuk është larë prej kohësh; është bërë gjer në brez (dikush) vulg.; ka zënë krimba (dikush). Bën bisht (dikush) bën hile, luan sa andej-këtej duke gjetur arsye të kota ose dredhi, dredhon; është hileqar; bën dredha; rrëshqet (shket) si ngjalë. I bën bisht (dikujt a diçkaje) i shmanget takimit me dikë që nuk e do, përpiqet t’i shpëtojë; i ruhet përplasjes me diçka, bën mënjanë ose largohet; i shmanget një pune, i dredhon diçkaje, nuk i del ballas; i bën dredha; i bën (i jep) lak. E bëri bishtin *kobure (dikush) iron. E bën bishtin *krye (dikush). E bëri bishtin *palë (dikush) përçm. E ka bërë bishtin *pykë (dikush). Bën *kokë (krye) nga bishti (dikush). Ra në bisht (dikush) tall. u përgjunj, u dorëzua. Bishti i bushtrës përb. vulg. njeri që nuk e mban fjalën; i pabesë; gjethe plepi; me dy fytyra; me dy faqe. (U zunë) për bishtin e dhelprës u zunë për hiçgjë, për një shkaka a për një arsye fare pa rëndësi; (u zunë) për pesë para spec; (u zunë) për mustaqet e Çelos; (u zunë) për të bardhat e laraskës; (u zunë) për mjekrën e qoses; (u zunë) për një lëkurë lepuri; (u zunë) për një kokërr hudhër; e lagu s’e lagu (bishtin dhelpra). Bishti i fshesës njeri që nuk përfillet nga të tjerët (në një familje a në shoqëri); bishti i pallës; vrima e fundit e kavallit. Me bisht ndër këmbë shih me bisht ndër (në) shalë përçm. Pa bisht e pa krye pa lidhje, pa fillim e mbarim, në mënyrë të ngatërruar e të paqartë; rrëmujë. Bisht lugati bised. ters, keq. Bishti i pallës tall. njeri më i vogël se të tjerët; i fundit nga rëndësia e nga vlera, që s’e pyet njeri për asgjë, që nuk e përfill askush fjalën e tij; bishti i fshesës; vrima (bira) e fundit e kavallit. Me bishtin përpjetë shih me hundën përpjetë. Bisht qeni (bishti i qenit) përb. njeri i keq, i shtrembër, që nuk ndreqet kurrë. Me bisht të syrit shkarazi, kalimthi. Me bisht ndër (në) shalë përçm. i mundur e i turpëruar; mori bishtin ndër shalë (dikush); si pulë e lagur. (U zunë) për bishtin e vjedullës shih (u zunë) për bishtin e dhelprës. Çau bishtin (dikush) keq. iku i mundur e turpëruar, iku me bisht ndër shalë. E çoi kandarin deri në bisht (dikush) e teproi shumë, nuk durohet më; e mbushi kupën; ka ardhur kandari në bisht. Dolën bishta dolën gjëra të paparashikuara në një punë, dolën vështirësi e pengesa të reja. *Dardha e ka bishtin prapa fj. u. E drodhi (e përdrodhi) bishtin (dikush) përçm. shih e drodhi këmbën (dikush). *Dhi e zgjebosur e bishtin përpjetë (cakërr) mospërf. Në *fund e në bisht. E ka futur bishtin në *shalë (dikush) përb. Hedh bishta (dikush) keq. nuk punon mirë, i shmanget punës, është hileqar; bën bisht; bën dredha; rrëshqet (shket) si ngjalë. E hedh bishtin mbi *sergjen (dikush). Heq bishtin e gjarprit vuaj shumë, lodhem e mundohem tepër derisa arrij diçka; heq të zitë e ullirit; heq pikën e zezë. Heq buallin nga bishti (dikush) keq. merr përsipër një punë që s’e bën dot, hiqet si trim dhe shumë i zoti; e mbath kalin pa gozhdë; e fut (e fsheh) minaren në thes; fut (shtie) shejtanin (djallin) në shishe. Humbet *kau me gjithë bisht (diku) shaka. Të jep ujë me bisht të lugës (dikush) është shumë i zoti; është i shkathët e ta hedh me zotësi; të jep ujë në shpinë të dorës; të jep ujë me shoshë; të vë në bisht të lugës; nxjerr dhjamë nga pleshti. Ia kalon bishti sakicës shih del si bishti para sqeparit (dikush). Kur të këndojë *qyqja e kuqe (nga bishti) iron. Iu këput bishti (dikujt) mospërf. shih i doli boja (dikujt). Pa *kokë (pa krye) e pa bisht. I kreh bishtin (dikujt) keq. i bën lajka, e lajkaton, e merr me të mirë dhe e mburr për t’i prishur mendjen dhe për të përfituar prej tij; e llaston dikë; i fërkon krahët; i shkon (i vete) pas avazit. Ia lagu bishtin (dikujt) e turpëroi; i vuri njollën. E lagu s’e lagu bishtin (dhelpra) hahen kot, bëjnë fjalë a grinden për diçka fare pa rëndësi; (zihen) për bishtin e dhelprës; (zihen) për të bardhat e laraskës; (zihen) për një kokërr hudhër; (zihen) për pesë para spec; (zihen) për mustaqet e Çelos; (zihen) për mjekrën e qoses. E la në bisht (dikë) përparoi më shumë se dikush, ia kaloi shumë; e la prapa. I lëpin bishtin (dikujt) keq. i bën lajka, i vete pas qejfit; i lëpin bythën përb. vulg.; ia kreh bishtin. U lidh pas bishtit (të dikujt) keq. shkon e vepron sipas interesave të dikujt, lidhet ngushtë me dikë e vepron si do ai; u bë bisht (i dikujt); i mban bishtin (dikujt); i shkon pas bishtit (dikujt). S’lidhet as për bishti e as për krye (dikush) nuk bindet, s’ke ku e kap që ta bindësh për diçka, s’është e mundur; është gdhe; nuk i mbushet mendja; nuk ha arsye; s’ha (s’merr) pykë; s’ha të gdhendur. I lidhur bisht më bisht (me dikë) përb. i lidhur ngushtë me dikë, ka marrëdhënie shumë të afërta me të, nuk ndahet dot prej tij; ka marrëveshje të pandershme me dikë. I luan (i tund) bishtin (dikujt) keq. e ndjell pas vetes, përpiqet ta joshë me lajka e me ojna. E luan (e dredh, e lëviz) bishtin (dikush) keq. 1. Nuk mban qëndrim të mirë moral, shkon me disa burra (për femra); luan si gjethja e plepit. 2. Mban qëndrim të lëkundur, nuk qëndron besnik, e dredh. Me *lugë të kon e me bisht të verbon (dikush) keq. Mori bishtin ndër shalë (dikush) përçm. shih (iku) me bisht ndër (në) shalë (dikush). Ka marrë *lëng nën bisht (dikush) keq. I mban bishtin (i shkon pas bishtit) (dikujt) përçm. e përkrah dikë e i bën qejfin, vepron si ai ose bën si thotë ai; u lidh pas bishtit (të dikujt); i shkon pas bishtit; u bë bisht (i dikujt); shkon pas qerres (së dikujt); i shkon (i vete) pas avazit; i mban avazin. E mban bishtin *përpjetë (dikush) iron. I mbeti bishti i kandarit (dikujt) iron. shih mbeti me gisht në gojë (dikush). Mbeti në bisht (në bisht të urës, te bishti i urës) (dikush) përçm. mbeti prapa të tjerëve, nuk përparoi; është i prapambetur, ka mbetur si në të shkuarën; mbeti te këmbëza e urës; është (ka mbetur) (ende) tek ura; është në fund të dardhës tall. Mbeti si *kopan pa bisht (dikush) mospërf. S’ka mbetur *laraskë pa bisht tall. Mblodhi bishtin (dikush) mospërf. u tërhoq, ndenji urtë e s’u ndje më (zakonisht nga frika, nga turpi etj.). E ndjek bisht pas bishti (dikë) e ndjek pa iu ndarë, s’i ndahem këmba-këmbës; e ndjek hap pas hapi (dikë). Ngre bishtin (dikush) bised. 1. Nis të shthuret moralisht, fillon të luajë e të prishet nga ana morale (kryesisht për femra). 2. Mbahet më të madh, krekoset; ka kërkesa të tepërta; ngre hundën; iu rrit mendja (dikujt); kund. ul bishtin (dikush). Nxjerr bishta (dikush) krijon pengesa e vështirësi për të mos e bërë një punë; i shmanget një detyre me justifikime a me pretendime të paarsyeshme; nxjerr yçkla. Ia nxjerr bishtin (diçkaje) e teproj, e kapërcej masën, bëj diçka të tepërt a të panevojshme. Ia pres bishtin (dikujt) ia heq gjërat e tepërta a të panevojshme që ka ose që nuk i meriton. Prish një *ah për një bisht kmese (dikush) iron. I qëroi bishtin (dikujt) keq. e vrau, e zhduku dikë; humbi pa bisht e pa kokë (dikush). Më i rëndë bishti se sqepari thuhet kur dikush që është me detyrë e përgjegjësi më të vogël ose që ka vlera e merita më të pakta, kërkon të dalë mbi ata që kanë detyra, përgjegjësi, vlera a merita më të mëdha. Është rritur me bishta preshi (dikush) ka qenë i varfër, ka hequr keq në jetë; ka jetuar keq, ka vuajtur për bukën e gojës, i kanë munguar edhe ushqimet më të domosdoshme; është rritur me qull; ka ngrënë urov; kund. është rritur me thelpinj arre. I rri maçoku në bisht (dikujt) është gati për t’u zënë me të tjerët, grindet e zemërohet kot; i thotë sherrit lepe (dikush); e heq brezin zvarrë (dikush); hahet me leckat e tij; e kërkon sherrin me qiri. E rrjep morrin nga bishti (dikush) është shumë dorështrënguar, kursen sa më s’bëhet; përpiqet të nxjerrë fitim edhe nga hiçi; e vë (e shtie) morrin në hell; nxjerr dhjamë nga pleshti. Më rruan bishtin (dikush) përb. bised. nuk më bën dot asgjë, s’ka ç’më bën; s’ia kam fare frikën; më rruan trapin shpërf. vulg.; më rruan bythën përb. vulg. I shkeli bishtin (dikujt) (e shkeli në bisht) (dikë). 1. I preku një të drejtë a një privilegj; i bëri një të keqe. 2. shih ia zuri kokën me derë (dikujt). I shkon pas bishtit (dikujt) përçm. shih i mban bishtin (dikujt) përçm. (Shkoi, humbi) si *sëpata pa bisht (dikush a diçka). E sheh me bishtin e syrit (dikë) nuk e vlerëson siç e meriton, e nënvlerëson; e përçmon; e sheh shtrembër. E shtriu bishtin (dikush) euf. keq. nuk u ndje më, vdiq; e hëngri djathin e hoxhës keq.; shkoi me të shumtët; i ktheu patkonjtë nga dielli (nga qielli). *Tigan pa bisht mospërf. Të than në bisht të kandarit (dikush) ta hedh në peshë; të mashtron, të vjedh, ta merr diçka sy në sy; të vjedh vezët nën klloçkë; të vjedh hundën midis (në mes të) syve. *Thelë mbi bisht. Ul bishtin (dikush) përçm. heq dorë me turp nga kërkesat e tepruara, tërhiqet me turp; përulet duke e pranuar diçka; ul hundën; kund. ngre bishtin (dikush). E vë në bisht_I (diçka) përçm. nuk e përfill; e quaj si pa vlerë ose në fund të gjithçkaje; s’e vë (s’e zë, s’e shtie, s’e fut) në numër; s’e bëj për osh. E vë në bisht_II (dikë) ia kalon, e lë shumë prapa; e mund; e hedh me një gisht; e vë përfund. E vë në bisht të lahutës (dikë) e talli, e qesëndis; e vë në lojë; e vë në sitë dhe në shoshë; luan arushë (me dikë); e luan nëpër gishta. Të vë në bisht të lugës (dikush) ta hedh kur të duash, të tall e ta punon me lehtësi; të jep ujë me bisht të lugës; të jep ujë me shpinë të dorës. I vë (i ngjit) bisht (prapa) (dikujt a diçkaje) i shton diçka të tepërt, i ngjit diçka të paqenë a të trilluar me qëllim që ta ulë në sytë e të tjerëve; i shton nga xhepi. Ka ardhur kandari në bisht ka ardhur puna sa nuk durohet dot më; është kaluar çdo kufi i pranueshëm, nuk mban më; ka vajtur (ka shkuar) thika në kockë; nuk mban më ujë pilafi (orizi, vera). I zuri *bishti dhjamë (dikujt). E zë (e kap) demin nga bishti e fillon së prapthi një punë, nuk e nis nga kreu ose nga më kryesorja; e kap për degësh; kund. e zë (e kap) demin për brirësh (nga brirët). S’e zë (s’e kap) njeri për bishti (dikë a diçka) shpërf. shih s’e zë (s’e kap) njeri me dorë (dikë a diçka). Më zuri rrota (qerrja) bishtin e shoh veten në vështirësi, s’kam nga t’ia mbaj; s’kam ç’bëj; më zuri guri këmbët; më zuri çarku kokën; u zura ngushtë. *Yll me bisht. *Zero me bisht (me xhufkë) shpërf.

DALLÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT mat. Shprehje algjebrike që përcakton madhësinë e rrënjëve në një barazim a në një funksion të dhënë. Dallori dhe formula e tij. Dallor i barabartë me zero. Dallori pozitiv. Dallor i ekuacionit kuadratik.

DOMINÓ,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Lojë që luhet me njëzet e tetë pllakëza prej druri, prej kocke, prej lënde plastike etj., të cilat në anën e mbarë janë të ndara me një vijë në mes dhe kanë të shënuar numrin e pikëve (nga zero deri në gjashtë); zakon. sh. pllakëzat a gurët që përdoren në këtë lojë. Gur dominoje. Luajnë domino. Bëri domino shtroi edhe gurin e fundit që kishte në dorë dhe fitoi lojën.

EKSPONÉNT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. mat. Tregues. Eksponent pozitiv (negativ). Eksponent thyesor. Eksponent zero. Eksponenti i fuqisë.
2. libr. Përfaqësues kryesor i një grupi njerëzish, i një organizate etj. U lidh me eksponentë të lëvizjes sonë. Ishin aty shumë eksponentë të opozitës. Zbatimi i idesë hasi në kundërshtimin e eksponentëve të nacionalizmit. Pesë eksponentë të minoritetit grek.
✱Sin.: tregues, përfaqësues.

EKUATÓR,~I m. 1. gjeogr. Rrethi më i madh i Tokës i përfytyruar pingul ndaj boshtit të saj e me largësi të njëjtë nga të dyja polet dhe që e ndan Tokën në dy gjysmësfera të barabarta: veriore e jugore; vija në hartë që i përgjigjet këtij rrethi; rrethi më i madh i sferës qiellore i përfytyruar në rrafshin pingul me boshtin e rrotullimit të Tokës. Ekuatori i Tokës (i Marsit). Vija e ekuatorit. Kalon ekuatorin.
2. gjeogr. Viset në zonat e Tokës përgjatë këtij rrethi. Ndodhet në ekuator.
3. Pjesë e parë në emërtime të pathjeshta që shënojnë aspekte të ekuatorit. Ekuatori magnetik fiz. vijë jo e rregullt që formohet rreth Tokës nga një varg pikash ku pjerrësia e fushës magnetike është baras me zero. Ekuatori qiellor astr. rrethi më i madh i sferës qiellore i përfytyruar në rrafshin pingul me boshtin e rrotullimit të Tokës.

GJASHTËFÚSH/Ë,~A f. Gur dominoje, ku njëra anë ka gjashtë pika, kurse tjetra zero pikë.

GRÁD/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njësi e matjes së temperaturës, të shtypjes atmosferike, të dendësisë së një lëngu ose të sasisë së alkoolit në të etj.; shenja me vijë ose me shifër që përfaqëson këtë njësi në një aparat a në një vegël matëse; shkallë. Dy gradë nën zero.
2. gjeom. Njësi e matjes së këndit ose të harkut, e barabartë me një të treqindegjashtëdhjetën pjesë të këndit të plotë a të rrethit (simboli ^o); shenja me vijë ose me shifër në një aparat a në një vegël matëse.
3. gjeogr. Njësi matjeje e barabartë me një të treqindegjashtëdhjetën pjesë të paralelit a të meridianit. Gradë e gjerësisë jugore (veriore).
4. sh. ~A, ~AT usht. Secila shkallë e hierarkisë ushtarake; emërtimi e shenja dalluese e çdo shkalle. Gradë oficeri. Ka gradën kolonel.
5. sh. ~A, ~AT Emërtim për një punonjës shkencor a mësimor ose për një specialist të lartë të prodhimit pasi ka plotësuar kërkesat e kualifikimit pasuniversitar. Fitoi gradën “Doktor i shkencave”.
6. muz. Secili tingull në shkallën muzikore që shënohet me shufër nga nota më e ulët deri në më të lartën. Grada e parë (e dytë, e tretë).
7. mat. Tregues i fuqisë së të panjohurës në një ekuacion. Ekuacion i gradës së parë (së dytë).
8. fig., bised. Shkallë, gjendje; cak. Është në gradë të fundit. Djegie e gradës së dytë.
✱Sin.: shkallë, rytbe, termometër, gjendje.

HIÇ,~I m., bised. 1. Mungesë e plotë e gjithçkaje, gjendja kur s'ka asgjë; zbrazëti e plotë. Filloi (u nis) nga hiçi. S'del gjë nga hiçi.
2. Mungesa e plotë e vlerës; diçka që s'ka fare vlerë a ndonjë rëndësi. Njeri i hiçit njeri pa asnjë vlerë e pa ndonjë rëndësi. Është një hiç.
✱Sin.: asgjë, zbrazëti.
♦ Një hiç bir hiçi përb. një askush, njeri pa asnjë vlerë; zero me bisht (me xhufkë) shpërf.; gozhdë e ndryshkur keq. Nga hiçi në hiç pa nxjerrë gjë në dritë, pa arritur asgjë; pa pasur e pa fituar gjë; kot fare; pesë me hiç. *Pesë me hiç. E shkëmbeu hiçin me pluhur (dikush) s’fitoi asgjë; s’mori asgjë për atë që dha; (doli) si rruar qethur.

KËMB/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Secila nga gjymtyrët e poshtme të njeriut, të kafshëve, të shpendëve dhe të disa kandrrave, që u shërbejnë për të ecur. Këmba e majtë (e djathtë). Këmbë kali me thundër. Këmbë buburreci. Këmbë viçi (derri). Me këmbë të gjata. Eci më këmbë eci, baras. Rri më këmbë nuk rri ulur. Me këmbë mbi këmbë këmbëkryq. Gishtat e këmbëve. Luani këmbët! ecni më shpejt! Vrava këmbën.
2. Pjesa e fundit e këtyre gjymtyrëve të njeriut dhe të disa kafshëve; shputë (tek njerëzit); putër (tek kafshët). Gjurmë këmbe. Me këmbë të zbathura.
3. Gjurma që lë në tokë kjo pjesë e fundit e gjymtyrëve të poshtme të njeriut dhe të kafshëve; gjurmë shpute a putre. Pashë këmbë njeriu (ariu, kali).
4. Çorapja, këpuca etj., si mbathje të pjesës së fundit të këtyre gjymtyrëve tek njerëzit. Mbaroi (së thururi me shtiza) njërën këmbë.
5. Të ecurit ose mënyra e të ecurit me gjymtyrët e poshtme të njeriut dhe të kafshëve kur ato përplasen në tokë; zhurma që dëgjojmë kur dikush ecën më këmbë. Dëgjoheshin këmbë.
6. Secila nga mbështetëset e një tryeze, e një karrigeje etj. Katër këmbët e tavolinës (e karriges). Këmbët e urës. Këmba e kërpudhës.
7. Shkallare a këmbëz. Shkallë me pesë këmbë.
8. Rrëza e një kodre a e një mali. Në këmbë të malit.
9. fig., bised. Vendi i punës ku dikush punon për dikë tjetër. Punoi dy vjet në këmbë të babait.
10. fig., bised. Zgjedhë; sundim. Nën këmbën e pushtuesit.
11. let. Masë vargu me një grup rrokjesh, të cilat përsëriten ritmikisht. Këmbë jambike (daktilike) në poezinë greke e latine.
12. Masë gjatësie a thellësie e barabartë me rreth 30 – 40 centimetra.
13. edhe fig. Pengë. Më vuri këmbën.
✱Sin.: shputë, putër, shkallare, shkelm, zgjedhë, stërkëmbës, pengë.
♦ U bë këmbë e dorë (dikush) u martua, u bë me familje. Është bërë këmbë e krye (diçka) është ngatërruar shumë, është bërë rrëmujë; është ndërlikuar keq; është përzier sa nuk ia di fillimin e fundin; është bërë lesh e li. I bëhet një *kokë nga këmbët (dikujt). Bën këmbë (dikush). 1. Ecën, niset për diku. 2. Hyn i pari në një shtëpi, kalon i pari pragun në një ditë të caktuar. 3. (diçka) Vjen, hyn, duket. Ka bërë këmbë (diçka) iron. e kanë vjedhur, e kanë marrë; është zhdukur, ka humbur. Nuk më bëjnë këmbët. 1. Nuk kam fuqi të eci, nuk mund të vete diku; m’u prenë këmbët; nuk më bëjnë (nuk më punojnë) gjunjët. 2. Nuk kam dëshirë a guxim të vete diku, s’më shkohet diku. I bëri këmbët *baras (dikush). I bëri këmbët *çift (dikush). E bëj këmbë e dorë (dikë) e martoj (për një djalë). E bëri këmbën *kobure (dikush) përçm. I bëri këmbët *të lehta (dikush). E bëri të kërcejë me një këmbë (në njërën këmbë) (dikush) ia mblodhi, bëri si deshi me të; e bëri të hedhë valle në tepsi. Bën *kryq me këmbë (dikush) iron. I bie bukës (së mirës) me këmbë (me *shkelm) (dikush). Më ra (më shkoi) *gjaku në fund të këmbëve. I ra këmbës (dikush). 1. U përpoq më kot për të arritur diçka; këmbënguli me forcë e bëri çdo përpjekje. 2. mospërf. Vdiq. I ra ndër këmbë (dikujt) iu lut me përulje, iu përgjërua; i ra në gjunjë. Më ranë këmbët (copë) s’lashë vend pa e kërkuar dikë a diçka; u këputa së kërkuari; u çapëlova së ecuri. Ra me këmbë nga dielli (dikush) mospërf. vdiq; i bëri këmbët çift; i mblodhi këmbët; iu mblodhën këmbët (dikujt); i ndeu (i ngriti) këmbët. Bie me këmbët në *tokë (dikush). I bie *lëkura te këmbët (nga dikush). I ra *nenit të këmbës (dikush). Me *bisht ndër këmbë keq. Me *brekë nëpër këmbë (zvarrë) tall. vulg. Çalon nga të dyja këmbët (diçka) ka të meta shumë të rënda; është keq nga të gjitha anët, nuk vete mbarë në çdo anë. *Ditën të lëpin këmbët e natën të ngul dhëmbët (dikush). I digjet (i ndizet) *toka (trualli) nën këmbë (dikujt). *Djepi plot e këmbët jashtë (dikush) iron. *Doç i dalë (i pjellë) me këmbë bised. përçm. Me *duar e me këmbë. E drodhi këmbën (i drodhi këmbët) (dikush) përçm. vdiq; ngordhi; tundi këmbën (këmbët); e drodhi (e përdrodhi) bishtin. I dridhen këmbët (dikujt) ka shumë frikë, i ka hyrë tmerri, s’mbahet dot; i dridhen gjunjët; i dridhen këllqet. I dridhen *leqet e këmbëve (dikujt). I dridhet (i rrëshqet) *toka (trualli) nën këmbë (dikujt). Ecën me këmbët e veta (dikush a diçka) punon e jeton vetë, pa ndihmën e të tjerëve; është i pavarur nga të tjerët, përparon vetë. Fle në këmbë (dikush) është i ngathët e i plogët nga trupi e nga mendja, është i fjetur e i humbur; nuk e nxjerr dot qimen nga qulli. Të fryn nga këmbët (dikush) të mërzit shumë, sa s’e duron dot; ia marr shpirtin (dikujt). E fryu në *lak të këmbës (dikë). I fsheh këmbët (dikush) punon e vepron fshehurazi; është dinak; nuk shfaqet siç është, i mbulon qëllimet; hedh gurin e fsheh dorën; i fsheh brirët keq. Fshij këmbët (te dikush) përçm. nuk e vlerësoj fare; nuk e vë as te thembra (dikë); e shumëzoj me zero (dikë). I futet detit më këmbë (dikush) nis një punë që nuk mund të bëhet ose që është jashtëzakonisht e vështirë; ka guxim të tepruar, ndërmerr një punë shumë të vështirë pa u menduar gjatë; e kalon (e hedh) detin më këmbë; e than detin me lugë; e mat detin me lugë. Fut (kall) këmbët (diku) hyj diku, arrij të futem; vij e ngulem diku si me zor a pa u ndier. E futi këmbën në *çark (dikush). Ia futi (ia vuri) (të dyja) këmbët në një *këpucë (në një opingë) (dikujt). Ia futi (ia vuri) këmbët në *rrip të dyfekut (dikujt). Nuk ia gjen (dot) këmbët (dikujt). 1. Nuk e zbulon dot dikë ku është fshehur, është diku i fshehur dhe nuk e gjen dot. 2. Nuk e zbërthen dot dikë, nuk e kupton dot ç’mendon e ç’ka ndërmend të bëjë; nuk e merr vesh ç’bën; i humb (i mbulon, i fsheh) gjurmët (dikush). *Gjyle në këmbë. E ha arën në këmbë (pa korrur) (dikush) iron. i shpenzon të ardhurat para kohe; nuk di të bëjë ekonomi; nuk di të kursejë kur duhet e atje ku duhet; e ha grurin që në arë. Të ha (ta rrëmon) *dheun nën këmbë (dikush). Sa i hanin këmbët me shpejtësinë më të madhe, sa mundej më shpejt, aq sa mund të vraponte; ia mbathi me të katra (dikush). I hanë këmbët për gjemba (dikujt) e kërkon vetë të keqen, kërkon shkak që të grindet a të bëjë sherr; kërkon gjemb për këmbë (dikush); lëshon brezin (i pari) (dikush). Ha këmbët e veta (dikush). 1. Vuan shumë sa s’duron dot më; s’di ç’të bëjë, hahet me vetveten. 2. Mundon a sakrifikon veten dhe s’pranon të bëjë diçka. Nuk të hahen këmbët nuk duhet të të vijë rëndë të shkosh diku; nuk duhet të kursehesh për të bërë diçka; nuk do të mundohesh shumë e nuk do të pësosh gjë. Iu hap *dheu nën këmbë (dikujt). M’u hap *toka (nën këmbë). Po i hapet *varri nën këmbë (dikujt). Hedh këmbët (kërcen, i shpie këmbët) siç bie *daullja (sipas daulles) (dikush) përb. E hedh (e vë) këmbën mbi këmbë rri i qetë e nuk e vras mendjen më, se i kam siguruar të gjitha; jam shumë i kënaqur e pa fare meraku; e hedh (e vë) festen (kësulën, qeleshen, kapelën, takijen) mbi sy; e fle mendjen. I hedh këmbët (kërcen) sipas *avazit (dikush). I hedh këmbët sipas *valles (dikush). E hodhi *lumin pa lagur këmbët (pa u lagur) (dikush). E hoqi këmbën *zvarrë (rrëshqanë) (dikush). Të heq (të merr) opingat nga këmbët (dikush). Ua hipi këmbëve shaka. shkoj më këmbë, nisem për diku më këmbë, nuk pres a nuk përdor ndonjë mjet udhëtimi; me kalin e babait shaka. Nuk i hyn *ferrë në këmbë (dikujt). Nuk i hyn *gjemb në këmbë (dikujt). Është më (në) këmbë (dikush) është në gjendje të mirë shëndetësore, nuk është i sëmurë; është në gjendje të tillë saqë mund të jetojë e të punojë, mbahet; mbahet më këmbë. (Është) me këmbë në *kapërcyell (dikush). (Është) me një këmbë në *varr (dikush). (Është) me një këmbë në *yzengji (dikush). Është pa *opinga në këmbë (dikush). S’është *tamam nga koka (dikush). E jep me *dorë dhe e merr me këmbë (diçka). U jap (u grah) këmbëve shpejtoj, nxitoj; nis të eci më shpejt a të vrapoj. E kalon detin më këmbë (dikush) mburret se mund të bëjë gjithçka, i duket se nuk ka pengesë që ta ndalojë në qëllimet e veta se mund të bëjë edhe diçka të pamundur; nis diçka shumë të vështirë a të pamundur pa i bërë llogaritë mirë; i futet (ia hyn) detit më këmbë. Sikur ka *botën (tërë botën) nën këmbë (dikush) përb. E kam *ferrë nëpër këmbë (dikë a diçka). E kam *gjalmë nëpër këmbë (dikë a diçka). E kam nëpër këmbë. 1. (dikë) E kam fëmijë fare të vogël e duhet ta rrit, duhet të merrem me të, t’i rri pranë. 2. (diçka) Kam një punë në dorë e duhet ta mbaroj; kam diçka që më pengon e duhet ta kryej sa më parë. 3. (dikë) Më pengon a më prish punë dikush, që nuk më ndahet e më përzihet në punët e mia. S’ka këmbë (diçka) nuk humbet vetë, s’ka ku shkon vetë; e ka humbur dikush. Sa të kem këmbë e dorë (e duar) sa të kem fuqi për të ecur vetë e për të punuar; sa të jem i fuqishëm; sa të jem gjallë e zot i vetes; sa të më punojë (të më luajë) këmba e dora. I ka këmbët *të lehta (dikush). I kam këmbët *të lidhura. E ka këmbën *të prapë (dikush). I ka këmbët *të thara (dikush). I ka këmbët në *yzengji (dikush). Ka *kokën nga këmbët (dikush) tall. S’ka as *kokë e as këmbë (diçka). I kam litarët nëpër këmbë jam i zënë me punë e s’kam mbaruar ende, nuk kam shpëtuar ende nga një barrë që kam pasur; më pengon ende diçka. I ka mendtë në këmbë (dikush) iron. nuk di se ç’bën, sillet a vepron si i marrë, nuk punon me mend; nuk është në rregull nga trutë; nuk i ka mendtë në kokë (në krye); i ka mendtë në majë të thanës; kund. e ka mendjen (i ka mendtë) në kokë (dikush). I ka trutë në *fund të këmbëve (dikush). Edhe me një këmbë … doemos, do apo nuk do, detyrimisht, pa kundërshtime, madje me qejf (për të bërë diçka). Me këmbë balte (argjile) i fuqishëm në dukje, por me mbështetje të dobët; i paqëndrueshëm (për dikë, të cilit më kot ia kemi pasur frikën). Nga këmbët *borroviq, nga mendja eksiq mospërf. Me këmbë e me duar. 1. Me të gjitha forcat e mundësitë për ta bindur dikë; me pasion, me shpirt, me zjarr. 2. Duke përdorur të gjitha fuqitë e mundësitë për të bërë diçka; me çdo mjet e mënyrë. Në këmbë e në dorë (në duar) shpejt e shpejt, pa u shtruar, si më këmbë; si shkarazi; hundë e buzë. Si këmbët e dhisë mospërf. ashtu si nuk merret vesh se kush është më i madh e kush më i vogël, kush është në krye e kush vjen pas etj., sikur jemi të gjithë njëlloj. Këmbë e kokë (e krye). 1. Që të gjithë, i madh e i vogël. 2. Tërësisht, krejtësisht; kokë e këmbë. Në këmbë e në krye hollësisht; fill e për pe. Me këmbë të lehta! ur. dalsh mirë e pa u lodhur!, mos u mundofsh shumë!, e kalofsh lehtë! (kur dikush niset për udhë). Këmbët e lehta faqja e bardhë! iron. i shpëton rrezikut dikush duke ikur me vrap; nuk është trim, i shmanget rrezikut e shpëton veten duke ia mbathur. Me këmbë të mbarë! ur. sjellsh mbarësi me ardhjen tënde!, paçim të mira paskëtaj (kur na vjen dikush për së pari). Me këmbë plumbi shumë ngadalë, por me hapa shumë të sigurt; i rëndë në të ecur. Me këmbët e pulës tall. 1. Shumë keq, jo qartë e jo bukur; pa rregull e pa kujdes, si nga një njeri që s’merr vesh; me thonjtë e bufit. 2. Shumë i keq, shumë i ngatërruar, i palexueshëm e jo i bukur (për shkrimin). Këmba (këmbëza) e *urës. Me *këpucë në këmbë. Kërcen (i hedh këmbët) sipas *avazit (të dikujt) keq. Kërcen (hedh këmbët) siç bie *daullja (sipas daulles) keq. Kërkon *gjemb për këmbë (dikush). Kërkon këmbë për gjemb (dikush) kërkon njeri me të cilin të grindet, do që të grindet me dikë; kërkon gjemb për këmbë; lëshon brezin i pari. Kërkon këmbë për murriz (dikush) shih kërkon këmbë për gjemb (dikush). *Kokë e këmbë. Nga *koka deri te këmbët. *Kokën (kryet) këtu e këmbët atje (dikush). *Kolos me këmbë argjile shpërf., libr. E ktheu (e hodhi) me këmbë përpjetë. 1. (dikë) mospërf. E vrau, e shtriu përtokë të vdekur. 2. (diçka). E përmbysi, e bëri rrëmujë a e prishi fare (duke kërkuar diçka a duke dashur të bëjë diçka tjetër). S’i ka lagur këmbët (dikush). 1. Ka shpëtuar mirë, nuk ka pësuar gjë, s’ka pasur asnjë të keqe; nuk ka pasur asnjë vështirësi ose fatkeqësi në jetë. 2. Nuk është munduar e nuk është lodhur as për vete e as për të tjerët, nuk ka lëvizur, nuk është përpjekur fare. T’i lash këmbët e t’i pish ujin (dikujt) është njeri shumë i mirë, nuk e ka shokun e meriton nderimin më të madh, është aq i mirë sa çdo gjë duhet t’ia pëlqesh e t’ia pranosh. Më kanë lënë këmbët s’kam më fuqi, më kanë lënë forcat, u plaka e s’jam më në gjendje të punoj, të eci gjatë a të vrapoj etj.; më kanë lënë gjunjët. Më ka lënë këmba e dora shih më kanë lënë këmbët. M’i la këmbët e arushës në dorë (dikush) shpëtoi vetë duke ma lënë mua rrezikun, barrën a kokëçarjen; ma hodhi, ma punoi. E lanë (e lëshuan) *leqet e këmbëve (dikë). La *leshtë e kokës (për diçka). I lëpin (i puth) këmbët (dikujt) keq. i përulet shumë dikujt, i shkon pas qejfit; i lutet e i përgjërohet, i bën lajka dhe i nënshtrohet plotësisht; i lëpin (i puth) çizmet; i puth gjunjët; i puth prehrin; i bëhet lepitkë; iu bë baltë; iu bë baltë pas këpuce. Të lëshon *litarin nëpër këmbë (dikush). Ia lëshoj *samarin nëpër këmbë (dikujt). Ia lidhi (ia zuri) këmbët. 1. (dikujt) Nuk e lë të shkojë gjëkundi, e ka zënë dhe e pengon të lëvizë a të bëjë një punë; e lidhi këmbë e duar (dikë). 2. (diçkaje) Po ia pengon zhvillimin, nuk e lë të përparojë. E lidhi këmbë e duar (dikë). 1. Nuk i la asnjë liri veprimi, i hoqi çdo mundësi për të bërë diçka, e prangosi, e bllokoi; ia lidhi (ia zuri) këmbët (dikujt). 2. I hoqi çdo të drejtë; e robëroi, e skllavëroi. M’u lidhën këmbët nuk kam më mundësi të shkoj gjëkundi, jam i zënë me dikë a me diçka për një kohë të gjatë e s’lëviz dot nga shtëpia; i kam këmbët të lidhura. Nuk i lodh këmbët (dikush) përton a nuk ka dëshirë të shkojë diku; nuk e vë veten në mundim. Luaj këmbët. 1. Nxitoj, shpejtoj; eci. 2. Përpiqem për të arritur diçka, lëviz; interesohem; shpie gojën te buka. Të lumshin këmbët! ur. mirë se erdhe; të lumtë që erdhe! Nga *maja e flokut te thonjtë e këmbëve. I marr *dorë e këmbë (dikujt). E ka marrë *frerin nëpër këmbë (dikush). Mori këmbë (diçka). 1. U përhap gojë më gojë gjithandej; mori dheun. 2. Filloi të marrë për mbarë, nisi të ecë si duhet. Mori këmbët (dikush). 1. U ngrit dhe ecën vetë; mësoi të ecë. 2. Iku me vrap; ua mbathi (ua dha, ua theri) këmbëve. I mori këmbën (dikujt) veproi në vend të një tjetri, zëvendësoi një tjetër, shkoi në këmbë të një tjetri; i zuri këmbën; zuri këmbën (e dikujt). E mori nga këmbët (diçka) nuk e kuptoi si duhet, e keqkuptoi, e kuptoi mbrapsht; e mori së prapthi. E merr nëpër këmbë 1. (dikë). Nuk e nderon e nuk e vlerëson si duhet; e përdor keq; e trajton keq; e mori zvarrë; e ka bërë shtupë (enësh); e ka bërë fshesë mospërf. 2. (diçka) Nuk e përfill, e shpërfill, e shkel, e nëpërkëmb (për parimet, të drejtat etj.). E ka marrë këmbën në *gojë (dikush). Mori këmbët në krahë (dikush). 1. shaka. U nis menjëherë, u largua shpejt e pa u vonuar, ia mbathi; iku më këmbë; ua mbathi (ua dha, ua theri) këmbëve. 2. U lodh shumë nga një rrugë e gjatë, saqë nuk mund të ecë dot, nuk i punojnë më këmbët, u këput. Mbahet më këmbë. 1. (dikush a diçka). Qëndron më këmbë dikush, nuk është rrëzuar, nuk ka rënë; nuk është prishur diçka, nuk ka rënë ende; mezi mbahet. 2. (dikush). Rron ende, jeton, megjithëse i dobët e i pafuqishëm, mbahet disi; është më (në) këmbë. Mbaj këmbët nis të eci më ngadalë; ndalem, qëndroj; kund. ngas këmbët. Nuk më mbajnë këmbët më është prerë fuqia fare, nuk qëndroj dot më këmbë, më janë dobësuar këmbët (nga një sëmundje, nga frika etj.); m’u prenë këmbët; m’u shkurtuan këmbët; nuk më mbajnë gjunjët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. E mbaj më këmbë (dikë a diçka) e bëj dikë që të jetë a të rrojë ende, të ruajë gjendjen që ka, duke u përkujdesur për të; kujdesem për diçka dhe e forcoj, nuk e lë të bjerë, të prishet ose të bëhet më keq; arrij me përpjekje të ruaj diçka në gjendjen siç është. I mban këmbët në *hi (dikush) keq. Ua mbathi (ua dha, u ra, ua theri) këmbëve (dikush) iku me vrap, ia dha vrapit, iku me të katra, fluturoi; iku e u zhduk shpejt (zakonisht nga frika); mori këmbët; mori këmbët në krahë; i bëri këmbët të lehta; ia mbathi me të katra; mbathi opingat; mori arratinë; çau ferrën. Mbeta *qiri në këmbë. Mbështetet në (me) të dyja këmbët. 1. (dikush) Është shumë i sigurt, mbështetet fort e plotësisht diku për një punë, e nis a bën diçka duke qenë i përgatitur plotësisht ose duke pasur mbështetjen e plotë të dikujt. 2. (diçka) Mbështetet plotësisht mbi parime, teori e baza të shëndosha. Mbështetet në (me) një këmbë. 1. (dikush) Nuk është shumë i sigurt, nuk mbështetet si duhet e plotësisht diku për një punë; nuk është plotësisht i përgatitur për të nisur a për të bërë diçka ose nuk ka mbështetjen e plotë të dikujt. 2. (diçka) Ka mbështetje të dobët a të njëanshme mbi parime ose teori të caktuara; nuk është plotësisht e mbështetur. Mbjell *ferra nëpër këmbë (dikush). Mos mbiftë këmbë! mallk. mos shkeltë kurrë! I mblodhi këmbët (dikush). 1. mospërf. Vdiq; iu mblodhën këmbët (dikujt); i ndeu (i ngriti) këmbët; i bëri këmbët çift; ra me këmbë nga dielli. 2. Pakësoi shpenzimet, nisi të kursejë; pakësoi kërkesat; u bë më i thjeshtë; u mblodh, u shtrëngua. Iu mblodhën këmbët (dikujt). 1. U shtrëngua të pranojë a të ngulet diku, s’është më i lirë a s’lëviz dot si do vetë. 2. mospërf. Vdiq; i ndeu (i ngriti) këmbët (dikush); ra me këmbë nga dielli (dikush); i bëri këmbët çift (dikush). I ndeu (i ngriti) këmbët (dikush) mospërf. vdiq; i bëri këmbët çift; ra me këmbë nga dielli; e drodhi (e përdrodhi) bishtin; e mbështeti brinjën. I ndeu (i bëri) këmbët *çift (dikush) mospërf. Ngas këmbët nis të eci; eci shpejt, nxitoj; kund. mbaj këmbët. Më ngatërrohet (më futet) nëpër këmbë (dikush) më pengon në punët e mia, më bëhet pengesë a më bezdis; nuk më lë të lirë e të qetë të bëj diçka. U ngrit (u çua) në (më) këmbë (dikush). 1. Filloi të ecë me këmbët e veta, u mëkëmb (për fëmijën); doli në jetë. 2. U ngrit nga shtrati, u shërua, e mori veten dhe është në gjendje të punojë (për një të sëmurë rëndë, që është dergjur për një kohë të gjatë). 3. Filloi një punë me rëndësi; mblodhi të gjitha fuqitë e u gatit për të kryer një punë të madhe a për të përballuar diçka të vështirë, të rëndë, të rrezikshme etj. 4. U hodh në kryengritje a në protesta; u ngrit (u çua) peshë. E ngriti (e çoi) në (më) këmbë. 1. (dikë) E shëroi, e bëri të ngrihet nga shtrati e ta marrë veten plotësisht. 2. (dikë) E rriti dhe e edukoi derisa u bë i zoti për të punuar vetë, e përgatiti për jetën; e nxori në jetë. 3. (diçka) Ndërtoi një shtëpi, një vegël etj., rregulloi diçka të prishur dhe e vuri në punë. 4. (diçka) Organizoi diçka, e krijoi, i dha formë (një pune, një veprimtarie etj.). 5. (dikë) E bëri që të hidhet në veprim a në kryengritje, e nxiti për kundërshtim e protestë; i dha shpirt e entuziazëm; e ngriti (e çoi) peshë. 6. (dikë) E shqetësoi a e mërziti shumë, e bëri që të alarmohet. Ngre këmbët e i bie kokës (dikush) pendohet thellë për një veprim të gabuar që ka bërë a që nuk e ka shfrytëzuar një rast të volitshëm, e dënon veten për këtë shkak. I ngriti (i bëri) këmbët *bigë (dikush) mospërf. E ngriti këmbën si *breshka (dikush) keq. Ngriti këmbën e nguli gozhdën (dikush) bëri një veprim në dëm të vet pa u menduar thellë, e kërkoi e ia bëri të keqen vetes; shkoi (vajti) si breshka te nallbani. Ngrihen këmbët e i bien kokës ngrihet i vogli e godet të madhin; më i varfri kundërshton dhe sulmon të pasurin; fundi godet kreun. Ngul këmbë. 1. Nuk luaj nga vendi, nuk eci, nuk lëviz; ngul thembrat. 2. (për diçka). Kërkoj me të madhe që të më plotësohet një kërkesë a një dëshirë; mbroj me ngulm mendimin tim për diçka, këmbëngul; nuk tërhiqem, ngulmoj; tund këmbët; ngul thembrat; nuk heq dorë. Ngul këmbët në *akull (dikush). Ka nxjerrë këmbët më parë (dikush) tall. është shumë i prapë; s’lë dy gurë bashkë. Nxjerr *prush me këmbët e maces (dikush) keq. Përplas (përpjek) këmbët (përdhe) (dikush) e kërkon diçka me këmbëngulje, e do patjetër (zakonisht për fëmijët); këmbëngul me forcë që të bëhet si do ai, e kërkon me inat e domosdo. (E priti) me këmbët e para. 1. E priti keq, ashpër, me të egër, jo miqësisht; e priti me (tërë) hundë (hundë e buzë). 2. (diçka) Nuk e pranoi, e kundërshtoi prerazi, e hodhi poshtë menjëherë e me zemëratë (një kërkesë, një propozim etj.). M’u prenë këmbët. 1. Nuk eci dot më; u këputa nga lodhja, nga një lajm i keq etj., më iku fuqia; nuk më mbajnë këmbët; m’u shkurtuan këmbët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. 2. Nuk kam më as fuqi e as guxim të veproj; u tremba e u tërhoqa; u trondita shumë; nuk më bëjnë këmbët; nuk më mbajnë këmbët; m’u shkurtuan këmbët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. Sa të më punojë (të më luajë) këmba e dora sa të kem fuqi për të ecur vetë a për të punuar; sa të jem zot i vetes; sa të kem këmbë e dorë (e duar). I puth këmbë e dorë (dikujt) keq. shih i lëpij (i puth) këmbët (dikujt) keq. I qan hallin *kalorësit se i varen këmbët (dikush) iron. Qëndron më (në) këmbë. 1. (dikush a diçka) Nuk është rrëzuar dikush a diçka, nuk ka rënë përtokë; nuk është prishur diçka. 2. (diçka) Është e drejtë, e vërtetë a e shëndoshë dhe nuk bie, jeton, pranohet e nuk mohohet (një ide, një pikëpamje, një tezë, një akuzë etj.). I rri më këmbë (dikujt a diçkaje) jam gjithnjë gati për t’i shërbyer dikujt a për të bërë diçka; përkujdesem shumë për dikë, e vështroj dhe i shërbej me merak. Rri këmbë mbi (përmbi) këmbë (dikush) rri i qetë, pa kokëçarje, i shkujdesur; kapardiset; s’e prish qejfin dhe rehatinë e vet për asgjë, nuk shqetësohet fare. I rri *qiri më këmbë (dikujt). (Iku) nga (ku) *sytë këmbët (dikush). I shkau (i rrëshqiti) këmba (dikujt). 1. Ka gabuar, bëri një gabim (zakonisht pa dashje). 2. Ra nga pozita; u largua nga një post ose u ul në detyrë; ra (zbriti) nga fiku (dikush). Të shkel *bukën me këmbë (dikush). E shkeli me të dyja këmbët (dikush) gaboi rëndë, ka gabuar tërësisht; është plotësisht fajtor, vetë e me vetëdije nuk i është përmbajtur diçkaje. E shkel me këmbë. 1. (diçka). E hedh poshtë, nuk e zbatoj (një parim, një ligj etj.); nuk e pranoj, e shpërfill; e përlyej; e hedh në baltë. 2. (dikë) E përbuz a e urrej dhe e shtyp; e nënshtroj me dhunë. Nuk i ka shkelur këmba (diku) nuk ka vajtur asnjëherë atje, nuk ka qenë kurrë atje. I shkel këmba shesh (dyst) (dikujt) nuk ka pengesa në rrugën e vet, i ecën çdo gjë si në vaj; e ndien veten të sigurt e zot kudo. Ku shkon *mbreti në këmbë euf. Shkund me *duar e shtyp me këmbë (dikush). M’u shkurtuan këmbët nuk eci dot ose nuk qëndroj dot më këmbë nga lodhja, nga pleqëria, nga një lajm i papritur etj., m’u pre fuqia fare; m’u prenë këmbët; m’u thanë këmbët; nuk më mbajnë këmbët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. Ia shkurtoj këmbët (dikujt) e ndëshkoj rreptë dhe nuk e lejoj më të shkelë diku, që të mos bëjë më dëme a të këqija. Kur të shohësh këmbët e gjarprit (e bollës) shih kur të shohësh bythën e mizës përb., vulg. Nga (ku) më shpien këmbët pa e ditur se ku, pa një qëllim, kuturu; pa e pasur mendjen dhe pa vetëdije. I shpie këmbët (kërcen, hedh këmbët) siç bie *daullja (sipas daulles) (dikush) përb. Më shtiu këmbët (dikush) e kërkova gjithandej, mezi e gjeta a e arrita; rraha (çava) dheun. Shtriji këmbët sa ke jorganin! 1. Shpenzo aq sa ka mundësi; mos i kapërce mundësitë e tua! 2. Vëri vetes detyra sa ke aftësi e mundësi t’i kryesh, mos merr përsipër më shumë sesa mundesh. E tërheqin këmbët *poshtë (dikë). Tundi këmbën (këmbët) (dikush) mospërf., iron. shih e drodhi këmbën (i drodhi këmbët) (dikush) përçm. Tund këmbët (dikush). 1. E kërkon diçka me këmbëngulje e kokëfortësi, nuk lëshon; grindet, bën sherr e kërcënon; ngul këmbë. 2. Lëviz e përpiqet për të siguruar diçka, nuk pret t’i vijë diçka vetë, çallëstis. M’u thanë këmbët. 1. shih m’u shkurtuan këmbët. 2. Bëra gabim që nuk vajta diku, më mirë të kisha vajtur; ç’pata që s’vajta! T’u thafshin këmbët! mallk. mos ecsh dot kurrë! (kur s’bën diçka që duhet bërë ose anasjellas). Si s’m’u thanë këmbët! ç’desha që erdha a që vajta diku, më mirë të mos vija; nga theva këmbën! I thirri këmbës (dikush) iku, u zhduk, nuk u pa nga vajti; iku nga (ku) sytë këmbët; ua theri këmbëve. E theu këmbën (dikush) përb. 1. shih theu (këputi) qafën₂ (dikush) përb. 2. Vdiq. Nga theva këmbën! ç’m’u desh që dola a që vajta diku, më mirë të mos vija; si s’m’u thanë këmbët! Theu këmbën e shejtanit (dikush) shaka. nuk kishte ardhur prej kohësh, erdhi më në fund për vizitë pas kaq kohësh. *Ujk me dy këmbë iron. *Urë pa këmbë mospërf. Varet nga këmbët e veta (dikush) e bën çdo gjë vetë dhe përgjigjet vetë për atë që bën; nuk mban sytë e nuk pret ndihmë nga të tjerët, gjithçka e ka me forcat e veta. Ia vuri (ia futi) (të dyja) këmbët në një *këpucë (dikujt). Vdes në këmbë (dikush) është trim i madh, nuk mposhtet e nuk gjunjëzohet para askujt; s’i trembet asnjë rreziku. Vë këmbë (diku) vete diku, shkoj, shkel. I vuri këmbën (dikujt) keq. 1. E përzuri, e dëboi; e shkelmoi. 2. shih i vuri shkelmin në bark (dikujt). 3. (diçkaje) E fshehu, e mbuloi; e mohoi, e braktisi. E vuri nën këmbë (dikë) e mundi, e mposhti dhe e nënshtroi; e gjunjëzoi. I vuri këmbën (*shkelmin, gjunjët) në bark (dikujt). I ka vënë këmbën në fyt (në grykë) (dikujt) shih i ka vënë shkelmin në fyt (në grykë) (dikujt). Vë këmbët në *kamare (dikush). Ia vuri (ia futi) (të dyja) këmbët në një *këpucë (dikujt). I vuri këmbën në qafë (dikujt) shih i vuri shkelmin në qafë (dikujt). Vë pleshtin ndër këmbë (dikush) tall. është dorështrënguar, është cingun i madh; nxjerr dhjamë nga pleshti. Nuk i vjen as te *gishti i këmbës (dikujt). Nuk i vjen as te *thembra e këmbës (dikujt). Nuk i vjen as te *thonjtë e këmbëve (dikujt). I zuri ferra këmbën (këmbët) shih i zuri rrota (qerrja) bishtin (dikujt). I zuri këmbën (dikujt) u zu ngushtë, s’kishte nga t’ia mbante; diçka e rëndë a e keqe e pengoi; i zuri rrota (qerrja) bishtin. Zuri këmbën (e dikujt) shih i zuri këmbën (dikujt). I zuri këmbën (dikujt) u vu në një punë a në një detyrë në vendin e një tjetri që u largua, bën punën e dikujt që ka qenë më parë; zuri këmbën (e dikujt); i mori këmbën; i zuri vendin. S’e zë këmba nuk shkelet shumë nga njerëzit diku, nuk rrihet (një rrugë etj.); është i pakalueshëm. Ia zuri këmbët me *derë (dikujt). S’i zënë këmbët *dhè (dikujt). Më zë këmba *rrafsh. S’i zënë këmbët *vend (dikujt).

LAGËSHTÍ,~A f. 1. Të qenët i lagësht, vetia e diçkaje të lagësht; ajo që e bën diçka të lagësht. Lagështia e ajrit.
2. hidrol. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të lagështisë. Lagështi absolute sasi e avujve të ujit e shprehur në gram, që ndodhet në një metër kub ajër, e cila është më e madhe në ajrin mbi basenet ujore dhe në periudhën e motit të ngrohtë. Lagështi atmosferike përmbajtje në përqindje relative e avujve të ujit në atmosferë. Lagështi e tokës shkallë e përmbajtjes së ujit në tokë që shprehet nga raporti në përqindje i peshës ose i vëllimit të ujit në tokë me peshën ose me vëllimin e tokës së thatë. Lagështi relative raport në përqindje ndërmjet sasisë së avullit që ndodhet në një metër kub ajër dhe e sasisë së avullit të ngopur në po këtë vëllim ajri në temperaturën e dhënë, e cila shpreh shkallën e thatësirës ose të ngopjes së ajrit me avuj uji, që merr vlera nga zero për qind (thatësirë e plotë) deri në njëqind për qind (kur ajri është krejt i ngopur me avuj uji). Lagështirë e drurit përmbajtje e sasisë së ujit në dru. Lagështi e ajrit sasi e lagështisë që gjendet në një zonë të caktuar të ajrit, e cila mund të jetë absolute ose relative.
3. Kohë a mot me reshje. Bën lagështi.
4. Lagështirë. Lagështi e madhe. Lagështia e tokës. Erë me lagështi. Vit me shumë lagështi. Kërkon lagështi (një bimë).
✱Sin.: lagësirë, vlagë, lëng, të lagët, vesë.

LARTPËRÇÚES,~I m. sh. ~, ~IT Përcjellës elektrik, shtyllë e tensionit të ulët. Furnizimi me energji do të bëhet nëpërmjet lartpërçuesve.
2. Aftësi e materialeve të caktuara për të përcjellë rrymë elektrike të drejtpërdrejtë, me përçueshmëri të lartë dhe me rezistencë praktikisht zero.

LLUC ndajf. Me flokë të qethur a të rruar rrafsh me lëkurën; tullë. Ushtarët qetheshin krejt lluc. E lë lluc krejt (dikë) (fig.) ia marr të gjitha.
✱Sin.: rroce, sut, toç, tullë, zero.

LLUCÚAR,~IT (të) as. Veprimi kur llucoj ose kur llucohem; qethje tullë (zero, deri në rrëzë).

MBÉTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Gjendja kur mbes ose kur mbetem. Prej këtyre çështjeve varej dhe mbetja e tij në atë komision. Konkursi u hap pas mbetjes bosh të vendit të punës.
2. kryes. sh. Ajo që mbetet nga një e tërë, pasi të kemi hequr a të kemi marrë një a më shumë pjesë; tepricë, kusur; mbeturinë. I hëngrën të gjitha, nuk lanë asnjë mbetje deri në mëngjes. Ruaj mbetjet e bukës (e sofrës). Po mblidhte të hollat për t’i kthyer mbetjen. Çfarë do të bëhet me mbetjet e fabrikave? Mbetjet radioaktive kanë rrezatim. Shfrytëzoj mbetjet e drurit.
3. mat. Përfundimi që del kur nga një numër a madhësi zbresin një numër a një madhësi tjetër. Kur treshit i heqim dy, mbetja është një. Heqja e mbetjes nga i zbritshmi. Zbritje (pjesëtim) me mbetje (pa mbetje).
4. kim. Substancë a përzierje substancash që mbetet pas procesit të avullimit, distilimit, filtrimit etj. Mbetje acidike pjesë e molekulës së një acidi që mbetet pas veçimit prej saj të joneve hidrogjen. Mbetje e patretshme (në acide) lënda që mbetet pas tretjes në acide të një substance, si në analizat kimike.
5. ek. Shuma e parave që kanë mbetur. Mbetje debi (bank.) shumë parash më e vogël se zero në një llogari bankare sepse janë përdorur më shumë para se shuma e plotë që ka pasur llogaria. Mbetje ditore (bank.) balanca e mbetur në fund të çdo dite pasi janë llogaritur tarifat e interesit mbi paratë e investuara ose të marra hua. Mbetje e disponueshme (bank.) sasia e parave që mund të tërhiqet a të përdoret për blerje. Mbetje e hapjes (bank.) sasia e parave që është në një llogari bankare në momentin që hapet. Mbetje kredi (bank.) shuma totale e parave në llogari. Mbetje llogarie (bank.) shuma e plotë e parave që janë në një llogari financiare. Mbetje e mbylljes (bank.) gjendja e kartës së debitit ose e kartës së kreditit në llogarinë e dikujt në fund të një dite, muaji ose viti.
✱Sin.: tepricë, kusur, mbeturinë, ngelje, diferencë.

MBI parafj. Përdoret me një emër ose përemër në rasën kallëzore që shënon: 1. Sendin, vendin etj., në sipërfaqen e të cilit ndodhet ose lëviz dikush a diçka, bëhet ose zhvillohet diçka; sipër në; kund. nën. Vë mbi tryezë. Ra mbi gurë. Shtrihem mbi rërë. Rrëshqet mbi akull. Hipi mbi pemë (mbi mur, mbi çati). Vë mbi kokë. U ul mbi një trung. E mori mbi shpinë. U përhap mbi dysheme. Doli mbi ujë. I doli djersa mbi këmishë. Mos shkelni mbi bar!
2. Sendin, vendin etj., në hapësirën sipër të cilit ndodhet ose lëviz dikush a diçka, kryhet një veprim etj.; përmbi; kund. nën. Një pëllëmbë mbi kokë. Pak mbi shtyllën e sipërme. Urë mbi lumë. Dyqind metra mbi tokë. Fluturoi mbi det (mbi qytet). I kaloi mbi kokë. U ngjit mbi re. Llamba varej mbi tryezë.
3. Dikë, kundër të cilit veprojmë ose një vend, drejt të cilit hidhemi. U hodhën mbi armikun (mbi kundërshtarin). U sulën mbi tankun gjerman. U turrën (u sulën) mbi kështjellë (mbi qytet). Qentë u lëshuan mbi ujkun. Të gjithë mbi ta!
4. Për (përdoret zakonisht në tituj veprash shkencore, publicistike etj.). Mbi bazat e programimit. Mbi zhvillimin e ekonomisë. Mbi arsimin dhe kulturën. Mbi përdorimin e bimëve mjekësore.
5. (edhe me një numëror). Cakun, njësinë, gjendjen a diçka tjetër që merret si pikënisje, si masë, si kufi etj. ose sipër së cilës është a kryhet diçka; më shumë se...; kund. nën. Zotime mbi planin (mbi normën). Dy gradë mbi zero. Një ton mbi ngarkesën e zakonshme. Zotime mbi detyrën. Erdhën mbi njëqind. E shkroi mbi katër herë. Ishte mbi moshën e caktuar.
6. Dikë a diçka që është nën një tjetër ose diçka sipër, përtej a jashtë së cilës bëhet një punë, krijohet një gjendje e re etj. Vë interesin e përgjithshëm mbi gjithçka. Mbi të gjithë donte nënën. Nuk vë njeri mbi të. E vinte veten mbi të tjerët (mbi masat). Thonë se qëndrojnë mbi klasat (mbi blloqet, mbi shtetin). Mbi të gjitha... para së gjithash...
7. libr. Diçka që shërben si themel, drejtim a pikënisje për një veprim të mëtejshëm; në bazë të... Mbi bazën e vendimeve (e udhëzimeve, e parimeve). Mbi propozimin e kryetarit. Mbi bazën e nëntëvjeçares. Mbi këtë bazë... (mbi këtë pikë...).
8. (me një emër që përsëritet). Një shkallë të lartë të cilësisë a të gjendjes që shprehet nga emri; shumë, tepër. Trim mbi trima shumë trim, kryetrim. Mbledhje mbi mbledhje shumë mbledhje. Halle mbi halle shumë halle. Borxhe mbi borxhe shumë borxhe. Pengesa mbi pengesa shumë pengesa.
9. Sendin që shërben si objekt i veprimit tonë. Rri gjithë ditën mbi libra.
♦ Bën mbi *udhë e nën udhë (dikush).

MI/K,~KU m. sh. ~Q, ~QTË 1. Ai me të cilin kemi miqësi; ai që na do të mirën, na ndihmon me gjithë zemër e na gjendet në çdo nevojë; një i njohur, me të cilin kemi lidhje të ngushta, njeri i afërt; kund. armik. Mik i ngushtë (i vërtetë, i shtrenjtë). Mik i rremë. Mik i vjetër (i hershëm). E kam mik. Jemi miq prej shumë kohësh. E ka zënë (e ka bërë) mik. Miq e dashamirë. Mik me (për) kokë mik shumë i dashur e i ngushtë. Hiqet si mik. Mik i familjes (i shtëpisë) njeri shumë i afërt i familjes. E rregulloi me mik (me anë miku) e rregulloi me ndihmën e një të njohuri, me rrugë të tërthorta e jo të drejta. I futi një mik bëri që të ndërhyjë një i njohur i tij për të rregulluar një punë, duke ndjekur kështu një rrugë jo të drejtë. Ia gjeti anën mik mbas miku gjeti mënyrën për të bërë diçka me ndihmën e miqve të miqve të tij. Mik për fiq (bised.) ai që shtihet si mik i dikujt për të nxjerrë përfitime prej tij, mik i rremë. Miku i mirë njihet në të vështirë. (fj. u.). Më mirë një mik (besnik), se një çiflig. (fj. u.). Mikut ankoju, armikut lëvdoju. (fj. u.). Më mirë pa miq, se me miq të ligj. (fj. u.). Hekuri njihet në zjarr, miku në nevojë. (fj. u.). Kur m’u dogjën mullarët, njoha miqtë e kumbarët. (fj. u.).
2. Ai që përkrah, ndihmon ose mbron dikë, dashamir; popull, vend, shtet etj., me të cilin kemi marrëdhënie të mira miqësore. Mik i Shqipërisë. Miqtë e vendit tonë. Kemi miq në gjithë botën.
3. Mysafir që vjen për të bujtur në shtëpi; ai që ftohet për të marrë pjesë në një festë etj. Mik i huaj (i largët). Mik i rëndë mik që kërkon ta presësh më shumë të mira e ndere. Miq të nderuar! Dhoma e miqve. I veshur si për mik i veshur me rroba të reja. Mbrëmë patëm dy miq nga qyteti (nga fshati). Mori edhe një mik pas vetes. A do miq, o i zoti i shtëpisë? Pret e përcjell miq. Si miku edhe lakrori (sofra). (fj. u.). Si është miku, bëhet petaniku. (fj. u.). Mikun prite e nderoje, po mos e bëj zot shtëpie! (fj. u.)
4. sport., vet. sh. Skuadër lojtarësh të një klubi, të një rrethi a vendi tjetër, që ndeshet me skuadrën vendëse; kund. vendësit. Miqtë fituan (humbën) dy me zero.
5. etnogr. Secili nga meshkujt e familjes së nuses (babai, vëllai etj.) kundrejt njerëzve të dhëndrit. E bëri mik.
6. Përkrahës e mbrojtës i diçkaje, dashamir; ai që është shumë i dhënë pas diçkaje. Mik i punëtorëve (i të rinjve, i fëmijëve). Mik i madh i kafshëve. Mik i përparimit (i lirisë, i së vërtetës). Mik i artit. Miqtë e librit. Miku i detit. I dhanë titullin ‘Miku i librit’.
7. bised. Dikush, të cilit nuk ia dimë emrin ose nuk duam t’ia përmendim; një njeri. E takove atë mikun? Kush ishte ai mik? Dje erdhi edhe ai miku.
8. bised. Dashnor, i dashur. Kishte zënë një mik. E kishte mik të zemrës.
9. bised. Përdoret bashkë me fjalën ‘lum’, kur i drejtohemi një njeriu, të cilit nuk ia dimë emrin ose një bashkëbiseduesi të zakonshëm. - Kështu, lum miku! - Besa, more lum miku, as unë nuk e di. - S’i the, lum miku? - Po, lum miku, i mirë ka qenë.
10. Këmbaleci drurit ku mbështeten drutë për t’i prerë a për t’i sharruar.
✱Sin.: mirëdashës, dashamir, mysafir, bujtës, i ftuar, mbrojtës, përkrahës, i dashur, dashnor, jaran, akraba, krushk.
♦ E bëj *petanikun si të jetë miku. Kujto mikun e bëj gati dashin thuhet kur papritur vjen dikush, të cilin sapo e kemi përmendur dhe që e duam, e mirëpresim; kund. kujto qenin e bëj gati shkopin keq. Kujto mikun bëj gati petanikun shih kujto mikun e bëj gati dashin. Mik për kokë njeri shumë i besuar, besnik. E lau mikun (vëllanë) etnogr. shih te LAJ ₇.

MINÚS,~I m. sh. ~E, ~ET 1. mat. Shenja (-) që vihet ndërmjet dy numrave a dy madhësive për të treguar veprimin e zbritjes; shenjë e tillë që tregon vlerën e kundërt me atë të një madhësie pozitive; kund. plus. 4-1 (katër minus një).-a (minus a). I vuri një minus përpara.
2. spec. Madhësi negative, madhësi nën zero (kur matim temperaturën e ajrit etj.); shenja (-) që përdoret për të shënuar temperaturën nën zero; kund. plus. Në temperaturën minus pesë gradë (-5°).
3. elektr. Elektriciteti negativ; shenja (-) që tregon elektricitetin negativ në një bateri, në një pilë etj.; kund. plus. Rryma shkon nga plusi në minus.
4. Shenja (-) që përdoret për të shënuar një vlerësim të dijeve të nxënësve pak më të ulët se vetë nota e plotë; kund. plus. Shtatë minus (-1).
5. fig., libr. E metë, ana e dobët e dikujt a e diçkaje, mungesë, cen; e keqe; kund. plus. Është minus i madh për të. Ia di (ia njoh) minuset dhe pluset. Ka një minus.