FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

FTÓHTË (i, e) mb. 1. Që ka temperaturë të ulët, që ka ftohtësi; kund. i ngrohtë; i nxehtë. Ujë i ftohtë. Ajër i ftohtë. Është i ftohtë.
2. Që e mban temperaturën të ulët, i tillë ku njeriu mërdhin. Dhomë (sallë) e ftohtë. Vend i ftohtë.
3. Që ka dalë prej kohe nga furra, që ka kohë që është zier ose është pjekur dhe nuk është më i ngrohtë (për bukën, gjellën etj.) Bukë (gjellë) e ftohtë. Byrek i ftohtë.
4. Që është me ngrica e me acar (për motin); që ka klimë me temperaturë shumë të ulët gjatë gjithë vitit (për vendet); që bën ftohtë. Mot i ftohtë. Klimë e ftohtë.
5. Që e ka temperaturën e zakonshme më të ulët sesa trupi i njeriut (për gjakun e disa kafshëve). Kafshë me gjak të ftohtë.
6. fig. Që nuk tregohet i dashur a i përzemërt me njerëzit e tjerë, që nuk është i afrueshëm me të tjerët; që është shumë i përmbajtur në shfaqjen e ndjenjave; që sillet a vepron me mospërfillje ndaj dikujt a diçkaje, mospërfillës. Njeri i ftohtë.
7. fig. Që nuk ka a nuk shpreh ndjenja të ngrohta e miqësore; që bëhet pa dashuri e pa përzemërsi ose me mospërfillje. Pritje e ftohtë. Përgjigje e ftohtë. Takim i ftohtë.
8. fig. Që nuk të tërheq e nuk të ngjall ndonjë ndjenjë, që nuk të prek shqisat a ndjenjat. Ngjyra të ftohta. Përshkrim i ftohtë.
✱Sin.: i acartë, i akullt, i huaj, i zbarët, i zbaritur, i pandjenjë, i pandjeshëm, mospërfillës, i mermertë, i cingortë, i pandjenjë, i thatë.
♦ Armë e ftohtë armë si thika, shpata etj. U bë për *ujë të ftohtë (dikush). E bëri për *ujë të ftohtë (dikë). Më ranë (më shkuan, më dolën, më mbuluan) *djersë të ftohta. Me *gjak të ftohtë. *Hallvë e ftohtë. E kam barkun (zemrën) të ftohtë. 1. Kam shpresa të pakta për diçka, nuk besoj shumë se do të bëhet diçka; e kam zemrën akull. 2. E ndiej veten si të mpirë, nuk jam i gëzuar, ndihem bosh; vuaj ngase kam pasur shumë fatkeqësi; kund. e kam barkun (zemrën) të ngrohtë. Ka *gjak të ftohtë (dikush). Me *gjak të ftohtë. Luftë e ftohtë luftë politike, ideologjike, ekonomike etj. pa armë. Ka *mendje të ftohtë (dikush). Me *mendje të ftohtë. (E pret) si *ujët e ftohtë (e pakët) (dikë a diçka).*Pilaf i ftohtë përçm. I ka qiqrat të ftohta (me dikë) ka marrëdhënie të këqija me dikë, nuk i pëlqen të ketë punë me të, është i ftohtë e nuk shkon mirë me të. E rreh *hekurin të ftohtë (dikush).

PAKRÍPË (i, e) mb. 1. Që nuk ka kripë fare a që ka pak kripë. Gjellë e pakripë. Mish i pakripë.
2. fig. Që është i shpëlarë e pa shije; që nuk është i këndshëm e tërheqës; që nuk të bën të qeshësh, që nuk të prek, bajat. Njeri i pakripë. Fjalë e pakripë. Shaka e pakripë.
✱Sin.: i pakripur, i pakriptë, i payndyrë, i payndyrshëm, i palyrë, i pagjalpë, i shpëlarë (i shpërlarë), i panjelmësuar, i pashije, i zbarët, i zbaritur, i amësht, i palezet, i palezetshëm, pakëndshëm, jotërheqës, bajat, i mërzitshëm.

PAKËNDSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që ka veti të papëlqyeshme për shqisat, që nuk është i këndshëm; që nuk të tërheq; kund. i këndshëm. Kishte shije (erë, ngjyrë) të pakëndshme.
2. Që të ngjall pakënaqësi; që lidhet me diçka të padëshirueshme, të papëlqyeshme ose të mërzitshme, që nuk ta ka ënda; kund. i këndshëm. Njeri i pakëndshëm. Mjedis i pakëndshëm. Ngjarje e pakëndshme. Kujtime të pakëndshme. Shoqëri e pakëndshme.
✱Sin.: i papëlqyeshëm, i padëshirueshëm, i athët, antipatik, i pashije, i zbarët, i zbaritur, i palyrë, i shpëlarë, jotërheqës, i shëmtuar, i hidhur, i mërzitshëm, i ashpër, i thartë, i vrazhdë.

PALEZÉTSH/ËM (i), ~ME (e) mb., bised. 1. Që nuk ka shije të mirë dhe nuk ta ka ënda ta hash, i pashijshëm; kund. i lezetshëm. Gjellë e palezetshme. Mish i palezetshëm.
2. Që nuk ka tipare të rregullta, i pahijshëm; kund. i lezetshëm. Vajzë e palezetshme.
3. Që ngjall pakënaqësi, i papëlqyeshëm; i pahijshëm; kund. i lezetshëm. Punë (ngjarje) e palezetshme. Sjellje e palezetshme.
✱Sin.: i pashijshëm, i pahijshëm, i papëlqyeshëm, i pakripë, i zbarët, i zbaritur, i shpëlarë.

PASHÍJE (i, e) mb. 1. Që nuk ka asnjë shije në të ngrënë a në të pirë, i zbarët; i pashijshëm. Gjellë e pashije.
2. fig. Që është i shpëlarë e pa lezet; që nuk është i këndshëm e tërheqës; i pakripë. Njeri i pashije. Shaka e pashije.
✱Sin.: i zbarët, i zbaritur, i paamëz, i amësht, amështiq, i samtë, i bartë, i baritur, i baltemë, bar, i pashijshëm, i pakripë, i amët, bajat, i motuar, i baltur, i shpëlarë, i palezet, i pakëndshëm, jotërheqës.

PASHOQËRÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që nuk shoqërohet me njerëz të tjerë, që nuk ka marrëdhënie shoqërore me të tjerë; që e ka zakon a që i pëlqen të rrijë vetëm; kund. i shoqërueshëm. Njeri (burrë, djalë) i pashoqërueshëm. Vajzë (grua) e pashoqërueshme. Ishte i pashoqërueshëm.
✱Sin.: i pashoqëruar, i paafrueshëm, i pashkueshëm, i patrazuar, i zbarët, i zbaritur, i rëndë, i ftohtë.

SHPËLÁRË (i, e) mb. 1. Që është shkuar në ujë të pastër për t'i hequr shkumën pas larjes; që është pastruar me ujë. Rrobat e shpëlara. Enët e shpëlara.
2. Që është zbehur, që nuk është më e fortë dhe e qartë; që është zbërdhulur (për ngjyrën). Ngjyrë (bojë) e shpëlarë.
3. fig., mospërf. Që është pa shije e pa kripë, që nuk të tërheq, që të lë të ftohtë, që nuk ka asgjë të veçantë e nuk të ngjall ndonjë ndjenjë; që nuk shpreh asgjë, i zbarët; që ka përmbajtje të dobët a të varfër, pa ndonjë vlerë të vërtetë e pa forcë ndikuese. Njeri i shpëlarë. Sy të shpëlarë. Zë i shpëlarë. Shaka (fraza) të shpëlara. Muhabet i shpëlarë. Vjersha të shpëlara. Pikturë (tablo) e shpëlarë.
4. spec. Që i janë marrë nga ujërat lëndët e nevojshme ushqyese, e varfër (për token). Toka të shpëlara.
5. bised., keq. I paturp, i pacipë, që as skuqet, as zverdhet. Është fare i shpëlarë.
✱ Sin.: i zbërdhulët, i zbardhur, i zbarët, i zbaritur, i pashijshëm, i pashije, i pakripë, bajat, i pakëndshëm, i palezetshëm, i palezet, i papëlqyeshëm, i palyrë, i mërzitshëm, jotërheqës, i ftohtë, i pandjenjë, i varfër, i paturp, i pacipë, i pafytyrë, i paturpshëm, i zbrazët, i paide, i pabrumë.

ZBARÍT (ZBARÍS) vep. ~A, ~UR kal. 1. E bëj gjellën që të mos ketë shije të mirë a të jetë fare pa shije, e bëj si bar. E paske zbaritur gjellën (mishin).
2. fig. Bëj që dikush të më largohet, e zvjerdh dikë. E zbariti djalin. Me ato fjalë e zbariti fare.
✱Sin.: samtoj, zbalt, zvjerdh.

►ZBARÍT/EM jovep. ~A (u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Humbet shijen, bëhet si bar (për gjellët). Është zbaritur gjella, sikur ha kashtë.
2. fig., vetv. Bëhem jo i këndshëm në shoqëri, bëhem pa kripë e pa lezet, bëhem i shpëlarë (për njerëzit); bëhem i pashoqërueshëm, largohem nga të tjerët, ftohem me të tjerët, zvirdhem. Ka kohë që është zbaritur.
3. pës. e ZBARÍT.
✱Sin.: zbaltet, samtohet, ndiçet, bajatosem, zvirdhem, zverëtitem, zhigmohet, shogem.

ZBARÍTUR (i, e) mb. 1. Që ka humbur shijen, që është bërë si bar; i zbarët (për gjellët). Gjellë e zbaritur.
2. fig. Që është bërë jo i këndshëm në shoqëri, që është bërë pa kripë e pa lezet, i shpëlarë (për njerëzit); që është bërë i pashoqërueshëm, që është larguar a është ftohur nga të tjerët; i ftohtë, i zvjerdhur. Njeri i zbaritur. Ishte i zbaritur gjer në palcë.
✱Sin.: i zbarët, i shpëlarë, i ftohtë, i zvjerdhur, i zvjerëtitur.

ZBÁRËT (i, e) mb. 1. Që është pa kripë e pa shije, që nuk ka shije, i samtë (për gjellët). Gjellë e zbarët.
2. fig. Që nuk është i këndshëm në shoqëri, që nuk ka lezet, i shpëlarë; që nuk u afrohet të tjerëve, i pashoqërueshëm, i ftohtë (për njerëzit). Njeri i zbarët. Është fare i zbarët. Ishte bërë i zbarët për të gjithë.
3. fig., keq. I papëlqyeshëm; i papranueshëm; bajat; as mish e as peshk. Arysetim i zbarët. Formulim i zbarët. Slogan i zbarët propagandues.
✱Sin.: i zbaritur, i samtë, i pashije, i pashijshëm, i palezet, i pakripë, i baltur, i baritur, i shpëlarë.

ZVJÉRDHUR (i, e) mb. 1. Që i është prerë gjiri, që është larguar nga e ëma (për foshnjën); që nuk pi më gji (për të voglin e një kafshe); kund. i vjerdhur. Fëmijë i zvjerdhur nga gjiri. Qengj (kec, viç) i zvjerdhur.
2. fig. Që i është ftohur dëshira për diçka, që i është neveritur diçka; që është ftohur a është larguar prej dikujt a prej diçkaje. I zvjerdhur fizikisht. Praktika të zvjerdhura. E ndjeu veten (shpirtin) të zvjerdhur. Ishte i zvjerdhur gjer në palcë dhe asnjë pune s’i afrohej më.
3. Që i kanë rënë lulet dhe ka filluar të lidhë kokrra (për pemët). Qershi (kumbull) e zvjerdhur.
4. Që i janë prerë rrënjët e tepërta a lastarët e padobishëm (zakonisht për hardhitë). Pjergull e zvjerdhur.
✱Sin.: i këputur, i ndarë, i ftohur, i zbaritur, i zverëtitur, i krasitur.