FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

CEN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. E metë trupore e njeriut; gjymtim që mbetet nga një sëmundje, nga një fatkeqësi etj. Njeri me cen. Mbeti me cen. E bëri me cen.
2. E metë, mungesë. Punë pa cen. I gjej cenet.
3. fig. Zakon i keq i dikujt; e metë a njollë morale. Njeri me cene e me huge. Djalë pa cene. U bë me cen. Ka cene të këqija. Zuri një cen. I zhduku cenet. I fsheh (i mbulon) cenet.
✱Sin.: gjymtim, noksan, mardha, defekt, mangësi, mungesë, e metë, ves, huq, yçkël, xanxë, lyth, zhibël, cimbël, sakatllëk.

GJE/J vep., ~TA, ~TUR kal. 1. E zbuloj atë që ka humbur a që është zhdukur, që është fshehur a që është mbuluar; kund. humb, humbas. E gjeti librin. E gjeti poshtë krevatit. E kërkova, po s'e gjeta. Gjej rrugën nëpër errësirë.
2. E ndesh rastësisht dikë a diçka; has në diçka zakonisht të papritur; shtie në dorë rastësisht; vë re atë që po e kërkoja. Gjeti një kuletë. Gjej emrin në listë. Nuk i kam gjetur në rrugë i kam siguruar me punë e me mundim. Gjeta përkrahje. Gjen gabimet e shtypit. Nuk gjej fjalë ta shpreh.
3. Arrij të kem atë që më duhet a që më duket më i përshtatshëm. Gjeta punë. Kanë gjetur shoku-shokun. Gjeti një grua të mirë. Gjeti ngjyrën që i pëlqen. Gjej njëherë bari, pastaj shko e bli dhi! (fj. u.) Kush kërkon, gjen (fj. u.).
4. Arrij të shfrytëzoj një pjesë të kohës a të mundësive që kam për të bërë diçka tjetër. Nuk gjeti kohën e duhur. S'gjen dot një minutë edhe për këtë? E gjeti rastin.
5. Përcaktoj diçka, zgjidh ose i bie në të pasi e mendoj. Gjej zgjidhjen (përfundimin). Gjej pjesët e një fjale. Gjej rrënjën katrore të një numri. Gjej një gjëegjëzë. Gjeje sa janë (sa bëjnë)! Gjeje kush ma ka thënë!
6. E zbuloj diçka pas kërkimesh e studimesh të veçanta; bëj një zbulim; shpik; zbuloj mënyrën a mjetin për të bërë diçka (edhe në njësi frazeologjike). Gjetën naftë (mineral). Gjej një gjëegjëzë. Ia gjeti anën (shtegun) (fig.). Gjej të vërtetën. Ia gjeti ilaçin (fig.) Ia gjeti verigën (rrëfanën) (diçkaje). Ia gjeti vidhat (telat) (dikujt).
7. E zë diku ose e takoj në një gjendje të caktuar; e kap diku; e kap. E gjeta shëndoshë e mirë në shtëpi. E gjeti në gjumë (edhe fig.). I gjeti librat rrëmujë. Mirë ju gjetsha! përshëndetje kur largohemi nga një vend, në të cilin do të kthehemi përsëri. Mirë se ju gjejmë! përshëndetje kur vijmë a hyjmë diku.
8. Më vjen a më ndodh një e keqe, pësoj (edhe në njësi frazeologjike). E gjeti belaja. Gjeta belanë (me dikë a me diçka). Ç’e gjeti të shkretin! I gjeti mushka drutë (fig.). E gjeti si breshka te nallbani.
9. Vlerësoj, e quaj. E gjetën të arsyeshme. E gjeti të udhës (iron.) nuk qëlloi në atë që duhet, që është më i përshtatshëm ose më i mirë. Gjete çfarë të na thuash! Gjete kujt t’ia japësh!
10. E kam si veti a si aftësi dhe e shfaq kur duhet. Gjen guxim. Ku e gjen ai këtë të drejtë?!
11. E kërkoj si përligjje për diçka të padrejtë a të parregullt; kërkoj a pres rastin për t’i bërë dikujt një të keqe a për t’i zbuluar anën e dobët. Gjen shkak. I gjeti pikën e dobët.
12. Ndiej, përjetoj diçka; bie në një gjendje të caktuar; dëshiroj shumë; më pëlqen. Gjej kënaqësi. Ku ta gjej të vij edhe unë.
13. I shkoj pas mendjes a pas shijes dikujt; merrem vesh me dikë (edhe në njësi frazeologjike). E gjeti fjalën (me dikë). Ia gjeti zemrën. I kanë gjetur telat bashkë. Kanë gjetur gjuhë të përbashkët. Gjeti mendja mendjen. Ka gjetur rasa vegshin (keq.). Ka gjetur tenxherja kapakun (keq.). Gjejmë një emërues të përbashkët i sheshojmë, i rrafshojmë gjërat; biem në një mendim. Ia gjej fillin diçkaje ia gjej shkakun, burimin diçkaje.
13. etnogr. I drejtohem dikujt për të ngritur një dolli, duke thënë një urim. Të kam gjetur me dy shëndete! Ti që më ke gjetur mua, të gjettë e mira!
14. vet. v. III Përdoret me emra prejfoljorë dhe së bashku shprehin kuptimin e një veprimi. Gjen zbatim zbatohet. Gjen shpëtim shpëton. Gjen përhapje përhapet. Gjen përkrahje përkrahet. Gjen vdekjen vdes. Gjen mishërim mishërohet. Gjen strehim strehohet. Gjen pëlqim pëlqehet.
✱Sin.: zbuloj, ndesh, has, pikas, siguroj, rregulloj, përcaktoj, sajoj, zë, shoh, quaj, kam, nxjerr, pres.
♦ Si bëri* e gjeti (dikush). Ka gjetur Amerikën (dikush) iron. ka rënë në një gjendje shumë të mirë ekonomike, është në bollëk e s’ka më halle. Ia gjej *anën (diçkaje). S’ia gjej (dot) *anën (diçkaje). Ia gjeti barin (ilaçin) (diçkaje). Gjeta *belanë. Më gjeti (më polli, më ndezi) *belaja (me dikë). Gjen pa bën (dikush) keq. shih gjen shesh e bën përshesh (dikush). Ia gjej burgjitë (*vidhat). Ia gjej *burmat (dikujt). Ia gjeti *cekën (dikujt). Ia gjeti *çaren (diçkaje) vjet. Gjej një *të çarë. Ia gjeta *çelën (diçkaje). Ia gjej çelësin (dikujt a diçkaje). Ia gjeti *damarin (dikujt). Gjeti *dengu dengun keq. Gjej *derman. Ia gjeti *ditën (dikujt). S’e gjen në të gjithë *dheun (dikë a diçka). Ia gjej *fillin (diçkaje). S’ia gjej (dot) *fillin (diçkaje). E gjej *fjalën (me dikë). Gjen (bën, ngre, zë) *fole (diçka). I gjej (i nxjerr) *fundin (diçkaje). E gjeti *gremçin (për diçka). I gjej *gjurmët (dikujt a diçkaje). Gjeti *hazinenë (dikush). Ia gjeti ilaçin (*barin) (diçkaje). Nuk gjen as për *ilaç (diçka). Gjeti (zuri) *karar (dikush a diçka). S’i gjehet *karari (dikujt a diçkaje). Nuk ia gjen (dot) *këmbët (dikujt). Ç’*kërkoi e gjeti (dikush). Ia gjeti *kleçkën (dikujt). Ia gjeti *melhemin (diçkaje) vjet. E gjen *mendjen (dikush). Gjeti *mendja mendjen. Ma gjeti *midenë (dikush a diçka). Të gjettë *e mira! ur. E gjetsh nga mos e pandehsh! mallk. e pësofsh keq dhe nga nuk e pret!, të gjettë e keqja pa e ditur e papritur! I gjetën *pipëzat (pipat) (njëri me tjetrin). E gjej me *qiri (dikë a diçka). Ka gjetur ndonjë *qyp (dikush) tall. Ia gjej *rrëfanën (diçkaje). I gjej *rrënjët (diçkaje). E gjen *rrugën (udhën) (dikush). Si e gjete *rrugën? shaka. Gjeti *sebep (dikush) keq. Gjen *strehë (dikush a diçka). Ia gjeti *shtegun (dikujt a diçkaje). Ia gjen *shtegun (diçkaje). M’i gjeti (m’i preku) *telat (dikush). I gjetën *telat (me njëri-tjetrin). E gjej (e shoh, e quaj) *të udhës (diçka). Gjeti *ustanë (dikush). Ia gjeti *vaun (dikujt). Ia gjej *veglën (diçkaje a dikujt). Ia gjej *vjegën (verigën) (diçkaje). Gjen *vend. E gjeti *vendin (dikush) mospërf. Ia gjeti *vendin (diçkaje). E gjej me *vend (diçka). Gjen *verigë (për diçka). Ia gjeti verigën (*vjegën). E gjej *veten Ia gjej *vidhat (burgjitë) (dikujt a diçkaje). I gjeti një *yçkël (dikujt). Ma gjeti *zemrën (dikuh). E gjeti *të zotin (puna).

HOLLËSÍR/Ë,~A f. kryes. sh. ~A, ~AT 1. Pjesë shumë e vogël dhe e imët e diçkaje; gjë shumë e vogël dhe e imët që dallohet me vështirësi, imtësi. Hollësirat e një sahati. Mekanizëm (aparat) me shumë hollësira.
2. fig. Pjesë a gjë e hollësishme e diçkaje; e dhënë a rrethanë e hollësishme për një ngjarje a për diçka tjetër. Hollësirat e jetës. Pa hyrë në hollësira. Hollësirat do të jepen (do të njoftohen) më vonë.
✱Sin.: imti, imtësi, hollësi, yçkël.

KLÉÇK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Degëz a copë e vogël druri, zakonisht e thatë, që përdoret për të bërë zjarr me flakë; fije e hollë druri; ashkël. Kleçka për të ndezur zjarrin. Kleçkë dhëmbësh fije e hollë druri për të pastruar dhëmbët. Mbledh (djeg, heq) kleçkat.
2. edhe si mb., mospërf. Kunj i vogël dhe i dobët, i ngjashëm me një fije të hollë druri. Kleçka e zgjedhës (e kularit). Dru kleçka shkarpa. Kishte dy këmbë kleçka.
3. edhe fig., mospërf. E metë, cen a diçka që sjell pasoja jo të mira dhe zakonisht mbahet e fshehtë ose e panjohur për të tjerë; yçkël. Aty fshihet kleçka. E ka një kleçkë kjo punë.
4. fig., keq. Çështje e vogël; argument i kërkuar e jo bindës; pengesë a ngatërresë pa shumë rëndësi. Është vetëm një kleçkë (pa rëndësi).
✱Sin.: ashkël, cifël, kunj, yçkël, ngatërresë.
♦ Ia gjeti kleçkën (dikujt) shih i nxori një kleçkë (dikujt). Kleçkë për të kruar dhëmbët keq. njeri pa dinjitet, dikush që e përdorin të tjerët për ta tallur a për ta vënë në lojë. I nxori një kleçkë (dikujt) i zbuloi një të keqe a i sajoi një të metë ose diçka të dyshimtë në jetën e tij; i i krijoi një pengesë a një ngatërresë për diçka, që të mos veprojë dot.

KÓK/ËL,~LA f. sh. ~LA, ~LAT 1. Topth prej dheu a prej balte, prej brumi të ngjeshur etj. Kokla brumi.
2. Bërthama ose fryti në trajtë kokrre i disa pemëve, perimeve etj.; kokërr.
3. Nyjë e lidhur dhe e shtrënguar fort; komb. Fije (litar) me kokla. U bë me kokla.
4. fig. Ngatërresë mjaft e madhe, saqë është e vështirë për t’u zgjidhur; punë e koklavitur; yçkël. Kokël e pazgjidhshme. Na nxori kokla.
5. si ndajf. Si një kokërr e fortë; si nyjë. U bë (u lidh) kokël.
6. si mb. Që është i ngjashëm me një topth, me bërthamën e disa frutave etj. U bë kokël.
✱Sin.: kokërr, komb, nyjë, yçkël.

MÉT/Ë,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) 1. Pjesa që i mungon diçkaje për të qenë në sasinë a në cilësinë e duhur, cen; diçka që i mungon një vepre, një pune etj. për të qenë e plotë a e përkryer, mungesë. Kjo është një e metë e programit kompjuterik. Shpesh në punën tonë ndeshim vështirësi teknike dhe këto e kanë fajin për të metat që vërehen. Tokat e kishin një të metë, në to nuk kalonte uji. Eseja kishte disa të meta.
2. Cen në trup ose në mendje, gjymtim trupor a mendor. Të meta trupore (fizike). Me të meta mendore.
3. Diçka e keqe që ka njeriu në karakter e në sjellje, ves, huq; dobësi, gabim. Ngathtësia është një e metë e saj. Nuk ka njeri pa të meta. Mikja ime, tek ti nuk ka asnjë të metë. Mos ai kërkon të fshehë ndonjë cen apo të metë? Ia fali të metat.
4. Ajo që nuk është plotësisht në rregull nga ana mendore, ajo që ka një cen nga ana fizike ose mendore; budallaqe. Me atë të metën merresh ti?
✱Sin.: mangësi, cen, gjymti, gjymtim, gërdhitë, kusur, minus, noksan, zhibël, yçkël, xanxë, gand, defekt, plasë, ogi, budallaqe.

NGÁRDH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET vjet. 1. Ngatërresë që pengon të bëhet një punë, yçkël. Kjo punë është me ngardhe. Mos na qit ngardhe në punë.
2. Diçka që e turpëron a e nxin njeriun, njollë. I vuri vetes një ngardhe. I qiti një ngardhe djalit.
✱Sin.: ngatërresë, yçkël, telash, njollë, turp.

NGATËRRÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Punë a gjendje e vështirë dhe e ndërlikuar; punë e ngatërruar, pështjellim. Ngatërresë e madhe. E futi në një ngatërresë.
2. Pengesë që i del përpara dikujt në një punë, diçka që e ngatërron dhe i prish punën dikujt; telash. I nxorën ngatërresa. I dolën ca ngatërresa.
3. Gabim, kur merret diçka për një tjetër, ngatërrim. Ngatërresë emrash (adresash). Këtu ka një ngatërresë. Ngatërresë e pafajshme (e qëllimshme).
4. Grindje, zënie në mes të dy a më shumë vetave; përçarje, mosmarrëveshje. Fut ngatërresa. Kanë një ngatërresë në mes. Mbolli ngatërresa në të gjithë fshatin.
5. vet. sh. Trazira të brendshme me karakter shoqëror ose politik në një vend. Ngatërresa të rrezikshme (të rënda). Ngatërresa të brendshme.
✱Sin.: pështjellim, pengesë, shqetësim, ngatërri, rrëmujë, kokolëmsh, koklavitje, mbërtheckë, yçkël, kleçkë, xhungël, telash, ndërlikim, çarravi, kokël, bolbë, avaz, rrurëz, torrlë, ngalëz, paçaris, havale, dandalle, ngardhe, gabim, ngatërrim, grindje, zënie, përçarje, mosmarrëveshje, trazirë.

PENGÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Gjë që i zë rrugën dikujt a diçkaje dhe e ndalon atë ose ia vështirëson lëvizjen, diçka që pengon kalimin a lëvizjen. Pengesë natyrore (ujore). Hasi rrugës në mjaft pengesa.
2. sport. Parmak, ledh, mur, gardh, lumë etj. që duhet kaluar a kapërcyer gjatë një gare. Vrapim me pengesa.
3. fig. Diçka që pengon kryerjen e një pune ose arritjen e një qëllimi; diçka që e ndalon, e vonon ose e vështirëson plotësimin e një pune, të një detyre etj.; vështirësi. Pengesa kryesore. Pengesa të mëdha (të vogla, të shumta). U bë pengesë. Hasi pengesa. Sjell pengesa. I kapërceu pengesat. S’ka pengesa.
4. Pengore, pengojcë.
✱Sin.: pengojë, ngecë, ngecull, pengore, stërkëmbës, pengim, ndërkëmbje, vështirësi, prag, gardh, pritë, mur, postbllok, barrikadë, ledh, mur, tarabë, yçkël, çarravi, dandalle, sëkëlldi, ngalëz, hendek, terrë, parmak, ndalesë, vonim, pengore, fërtomë, fre.

TINËZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Tinëzi, fshehtësi, marifet, dinakëri, yçkël, lëvizje dinake. Rregulla pa tinëzime ligjore.

ÝÇK/ËL,~LA f. sh. ~LA, ~LAT 1. Shkak i sajuar, arsye e rreme që paraqitet për t'iu shmangur një pune ose për ta penguar atë; pengesë, ngatërresë. Yçkla pas yçklash. Nxjerr (gjen) yçkla. Kërkon një yçkël. Dolën ca yçkla. E përdori si yçkël. Duhet gjetur yçkla. Ka një yçkël në këtë mes. Procesi i firmosjes së kontratës ka qenë i gjatë, i vështirë, me shumë yçkla nga ana tekniko-ligjore.
2. E metë a dobësi që e ka dikush ose që i vishet dikujt; cen. Ka një yçkël ai. I ngjiti (i vuri) një yçkël.
3. zakon. sh., bised. Hollësitë a imtësitë e diçkaje; të fshehtat ose pikat e ndërlikuara të diçkaje. Yçklat e zanatit. Yçklat e prodhimit. Yçklat e pushkës. Ia njoh yçklat.
✱Sin.: pengesë, ngatërresë, mbërtheckë, kokël, ngardhe, kokëçarje, cen, e metë, hollësi, imtësi.
♦ I gjeti një yçkël (dikujt) e pengoi për të bërë diçka duke i sajuar një të metë, një pengesë etj. Nxjerr yçkla (dikush) paraqit shkaqe a arsye të rreme për t’iu shmangur një pune ose për ta penguar atë, sajon ngatërresa a pengesa të kota; nxjerr bishta.