FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁR/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT Tokë që lërohet dhe mbillet, tokë buke. Arë e mbjellë (e korrur). Arat e fshatit (katundit). Arë me grurë (me misër). Arë me egjër. Arë e harrur. Bimët (kulturat) e arave. Miu i arave (zool.). Lëroj (ujit) arën. Punon në arë.
♦ Arë pa egjër njeri i ndershëm, i pastër e i mirë; që s’ka asnjë ligësi në shpirt; miell pa krunde; pika e parë₂; e ka zemrën (shpirtin) qelibar (dikush). Si ara e fara mospërf. janë njësoj, nuk kanë ndonjë dallim; si njëri dhe tjetri; një bathë e një kokërr; çerep e vegsh të një dheu keq. Në arë e në vresht shih kodra pas bregut. U bëfsh si ara me grurë! ur. (për një nuse) paç shumë fëmijë, u shtofsh e u shumofsh! I bie *shiu në arë (dikujt). Bjer *shi në arën time! Eja *baba të të tregoj arat (vreshtin)! iron. E ha arën në *këmbë (pa korrur) (dikush) iron. E ha *grurin që në arë (dikush). E ha *misrin që në arë (dikush). S’hyj në arat e tjetrit nuk ngatërrohem në një çështje që i përket dikujt tjetër, s’ndërhyj në punët e një tjetri; nuk fut hundët (hundën) iron. Si *kau në arë (në ugar). I ka arat *të korrura e të shira (dikush). I kam qetë në arë (në zgjedhë) jam shumë i zënë e s’më pret puna, s’kam kohë, jam me ngut; e kam ujin në arë; i kam rrobat në finjë; e kam çerepin në zjarr. E kam ujin në *fund të arës. E kam ujin në *krye të arës. E kam ujin në arë. 1. Jam shumë i zënë, kam në dorë një punë të ngutshme, që duhet ta mbaroj shpejt; jam me ngut, nuk pres dot; i kam qetë në arë (në zgjedhë); i kam rrobat në finjë; e kam çerepin në zjarr. 2. Më vete puna mbarë, më ka duk puna; e kam ujin në krye të arës. Nuk na la *qetë në arë (dikush) iron. Ka mbetur si *kau në arë (dikush). E nget arën me tre qe (dikush) iron. hyn kot në punët e tjetërkujt; kujton se mund të bëjë më shumë sesa ka fuqi dhe mund të zgjidhë çdo gjë; i duket se mund t’ua zgjidhë hallet të gjithëve. Shkofsha në arë e mos gjetsha qetë! tall. thuhet për dikë që shtiret sikur dëshiron të punojë, por në të vërtetë është përtac dhe i shmanget punës. Nuk po të shkunden *kallinjtë në arë (diku). I tregon (i rrëfen) *babait arat (dikush) iron.

BEKÇÍ,~U m. sh. ~NJ, ~NJTË vjet. Rojtar i arave e i vreshtave; rojtar fshati, pojak. Bekçiu i fshatit. E vunë (hyri) bekçi. E zuri bekçiu. Kalit të bekçiut e djalit të kadiut hapi rrugën. (fj. u.). Po pate bekçiun mik, hyr në vresht e ha pa frikë. (fj. u.).
✱Sin.: rojtar, pojak, pendar₂, gjobar.

BËRDHÉC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Mizë dheu.
2. Vresht me hardhi të ulëta.

CAKT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Vendos prerazi për sasinë, masën ose vendin e diçkaje, i vë një cak; i vë një afat, vendos që më përpara lidhur me kohën e nevojshme për diçka. Caktoj çmimin (shpërblimin, rrogën, pensionin). Caktoj kufijtë. Caktoj orën (ditën, datën, afatin, kohën). Caktoj takimin. Më cakto ditën e vendin e takimit.
2. E vë në një detyrë, e ngarkoj me një punë; e emëroj; i jap a i ngarkoj (një punë, një detyrë etj.). E caktuan përgjegjës (brigadier, komisar). Caktoj në një detyrë. I caktoj një punë (një detyrë).
3. E lë për një qëllim a zgjedh për një punë. Caktoj truallin për ndërtim. Caktoj një tokë për vresht. Caktoj grurin (misrin, patatet etj.) për farë.
4. Përcaktoj mënyrën e një veprimi, vendos mirë për një qëndrim. Caktoj vijën. Caktoj strategjinë (taktikën).
✱Sin.: përcaktoj, vendos, ndaj, pres, shënoj, shortoj, lë, lidh, emëroj, bëj, veçoj.

DEGRADÚAR (i, e) mb., libr. 1. I zhgraduar; që është ulur në post a në përgjegjësi; kund. i graduar. Oficer (nëpunës) i degraduar.
2. Që i ka rënë vlera a cilësia, që është prishur (për pyllin, për tokën etj.). Pyll i degraduar. Livadh i degraduar. Kullotë e degraduar. Tokë e degraduar. Vresht i degraduar.

DHJÁM/Ë,~I m. sh. ~RA, ~RAT Lëndë organike e butë, e lyrshme, e patretshme në ujë, që ndodhet në trupin e njeriut dhe të kafshëve; yndyrë shtazore. Dhjamë i tretur (i patretur, i shkrirë). Dhjami i njeriut (i kafshëve, i bagëtive). Dhjamë derri (lope, pule, pate, balene, peshku). Indet e dhjamit. Qirinj dhjami. Mish me (pa) dhjamë. Gjellë me dhjamë. Treti dhjamin në tigan. S’e ha dhjamin. Dhjami i brendshëm dhjami i veshkave dhe i barkut të bagëtive.
✱Sin.: yndyrë, dhjamth, rrënxim.
♦ T’u bëftë *gjak e dhjamë! ur. *Cipë dhjami (diçka). I ka dalë dhjamët në *kurriz (dikujt) përb. Dhjamë cjapi diçka pa fitim, diçka pa leverdi; diçka pa vlerë. As dhjamë e as gjak shih as mish e as peshk. Dhjamë (djathë, gjalpë) i mirë në *lëkurë të qenit përçm. Fërgohet (skuqet, tiganiset) me dhjamin e vet (dikush) rregullohet a e përballon çdo gjë me të ardhurat e veta, jeton me atë që ka vetë, ia del me atë që ka vënë vetë; fërgohet (skuqet, tiganiset) në lyrën e vet; ha nga dhjami i vet; zihet në lëngun e vet; nuk i shtrin dorën (askujt). Ha nga dhjami i vet (dikush) mbahet me ato që ka, harxhon nga malli i vet, nuk u lyp të tjerëve; fërgohet (skuqet, tiganiset) me dhjamin e vet; fërgohet (skuqet, tiganiset) në lyrën e vet; zihet në lëngun e vet. E ka dhjamë (me dikë) shih e ka grurë (me dikë). Nxjerr dhjamë nga guri (dikush) shih nxjerr vaj nga guri (dikush). Nxjerr (kërkon) dhjamë nga pleshti (dikush) nxjerr përfitime edhe nga diçka që duket se s’jep gjë, di të përfitojë edhe atje ku duket se është e pamundur, është shumë i zoti për të nxjerrë fitime a për të përfituar nga gjithçka; nxjerr vaj nga guri; nxjerr dhjamë nga guri; nxjerr mjaltë nga guri; nxjerr dy lëkurë nga një berr (nga një dele); të jep ujë me bisht të lugës; qeth shelegët; qeth edhat; e rrjep morrin nga bishti; mjel (edhe) morrin; e vë (e shtie) morrin në hell. I shkon (i vete) dhjamë (dikujt) nuk ka vështirësi e pengesa në një punë a në diçka tjetër, çdo gjë e arrin lehtë, i ecën mirë; i shkon (i ecën) si në vaj. (Shkoi) për dhjamë qeni (dikush a diçka) shkoi kot, për hiçmosgjë, nuk i vlejti askujt, nuk hyri në punë; vajti dëm; (shkoi) si qeni në vresht (në rrush); (shkoi, humbi) si sëpata pa bisht; (shkoi) lyrë leshi; (shkoi) dushk për gogla; (shkoi) gur në ujë (në lumë); shkoi kurban. I shkrin dhjamët derrit (diku) bën shumë vapë, është shumë nxehtë; ziejnë fasulet në diell; piqet veza në rërë; sikur është vënë saçi. *Top me dhjamë. Iu tret dhjami (dikujt). 1. U dobësua, ra nga shëndeti, humbi në peshë. 2. E harxhoi pasurinë që kishte, ra nga gjendja ekonomike. *Tul e dhjamë. *Veshkë në mes të dhjamit. Vë dhjamë. 1. Shëndoshem, ngjallem; vë gjak₁. 2. Kënaqem shumë; gëzohem; vë gjak₂. 3. Vë pasuri, pasurohem, shtoj të ardhurat; vë lëng; vë brumë. I zuri bishti dhjamë (dikujt) jeton me gjithë të mirat; ra në pasuri e në bollëk, s’i mungon asgjë; zuri ledh. I ka zënë truri dhjamë (dikujt) ka humbur zgjuarsinë e shkathtësinë e mendjes, nuk mendon dot më qartë e shpejt; i është trashur mendja; i është trashur truri.

DURÍM,~I m. 1. Veprimi kur duroj dikë a diçka; përballimi i një gjendjeje të vështirë; kund. padurim. Durimi i dhembjeve. Durimi i fatkeqësive.
2. Aftësia e dikujt për të duruar e për të përballuar vështirësi, shqetësime, vuajtje, fatkeqësi etj. pa u ankuar e pa u ligështuar. Shembull durimi. Mungesë durimi. Kalon (kapërcen) me durim. E përballoi fatkeqësinë me durim. Me durim të tëra bëhen. (fj. u.).
3. Vetia e dikujt për t’u treguar i matur, i përmbajtur, i qetë e gjakftohtë, për të mos u rrëmbyer në marrëdhëniet me të tjerët; kund. padurim. Sillet me durim. Iu sos durimi. E humbi durimin dhe foli rëndë. - Ki durim e dëgjo! Shpërdoron durimin e tjetrit. Edhe durimi ka kufi. (fj. u.).
4. Aftësia e dikujt për t’u marrë me diçka për një kohë të gjatë e pa u mërzitur, për ta çuar deri në fund një pune ose për të kapërcyer vështirësitë e pengesat me përpjekje, me këmbëngulje e me vullnet; aftësia e dikujt për të pritur dikë a diçka i qetë për një kohë të gjatë. Ka durim të madh në punë. Punon me durim. Priste me durim. - Durim, edhe pak! Me durim dhe me punë bëhet edhe shkëmbi vresht. ( fj. u.). Gjithkujt i bëj durim, se durimi është shpëtim. (fj. u.). Durimi është virtyti më heroik dhe pikërisht për këtë, nga jashtë, ai nuk i ngjan aspak heroizmit. (fj. u.).
✱Sin.: duresë, qëndrim, përballim, dajandisje, përmbajtje, gëlltitje, përtypje, honepsje, gajret.
♦ Bëj durim duroj; i jap zemër vetes për të përballuar diçka të rëndë a një pritje të gjatë; përpiqem të duroj.

GARDH,~I m. sh. ~E, ~ET [GJERDHE,~T] 1. Thurimë e bërë me purteka, me thupra a me driza rreth e përqark një kopshti, një are, një oborri etj. Gardh mbrojtës. Gardh i lartë (i ulët). Gardh i thatë gardh me ferra a me degë të prera. Gardh çift gardh me dy thurima, të mbushura mes tyre me dhe, në një faqe të pjerrët për ta mbrojtur këtë nga gërryerjet; gardh i dyfishtë. Gardh tek gardh që bëhet vetëm nga një thurimë drizash, ferrash, telash etj. Gardh me ferra (me driza, me tela). Hunjtë e gardhit. Oborr (arë, vresht) me gardh. Bëj gardh. Thur gardhin. Thur (rrethoj) me gardh. Kapërcej gardhin. Prish (shemb) gardhin. I zhdukëm gjerdhet.
2. Radhë e shtrënguar njerëzish zakonisht të lidhur dorë për dore; varg i ngjeshur sendesh, që pengojnë kalimin. Gardh ushtarësh. Gardh makinash.
3. fig. Pengesë, ndalesë; mburojë. U bëmë gardh. I vuri gardh gojës nuk flet më, e qepi gojën.
✱Sin.: gjerdhe, gjerdhishtë, pahi, parmak, pengojë, ledh, llajkë, thurimë, rrethim, rrethojë, shtrak, kufi, cak, varg, pengesë, mburojë.
♦ Bëhemi gardh (për diçka) bashkohemi e lidhemi fort për të penguar një të keqe, krijojmë së bashku një pengesë të pakapërcyeshme; bëhemi grusht. I bëhem gardh (diçkaje) i bëhem pengesë, nuk e lë të kalojë, të ndodhë, të përhapet etj.; i bëhem prag; i bëhem barrikadë libr.; i bëhem barrierë libr. Bën gardh me boça (dikush) tall. merr përsipër një punë të vështirë e mburret se e kryen pa pasur mjetet e nevojshme a pa njohur mundësitë e veta; e bën gjizën mullar; bën urë me gëzhdalla; e korr livadhin me gërshërë. U bë gardhi *shteg. U bë *kungulli e mori (e zuri) gardhin. E bëri *lloç për gardh (dikë). Bën *shteg në gardhin e tjetrit (dikush). Çart gardhin e mbyll një shteg (dikush) shih prish bucela (bute) e bën kënaçe (dikush). Gardh i shkulur mospërf. njeri që e ka humbur vlerën e rëndësinë, njeri pa peshë, që s’e përfill më askush; hu i shkulur; degë pa rrënjë. *Hu gardhi mospërf. E kapërceu (e hodhi, e kërceu) gardhin (dikush) e kaloi vështirësinë që kishte; e kapërceu (e hodhi) ledhin; e hodhi (e kapërceu) hendekun; e hodhi lumin. Mori gardhin (dikush a diçka) u rrit shumë shpejt dikush, u zgjat më shumë se mosha e vet; u zgjat e u shtri shumë diçka. Punon prapa gardhit (dikush) vepron fshehurazi; është hileqar e i pabesë; punon prapa krahëve. Rri (mbeta) si *hu gardhi. I vë gardh (diçkaje) e pengoj, e ndaloj, nuk e lë të ndodhë; i vë ledh; i vë lesë (lesën). I vuri gardh gojës (dikush) shih e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën (dikush).

HARDHÍSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT [HARDHÍSHT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET] 1. Lastar i vogël hardhie.
2. Vend i mbjellë me hardhi, vresht.

HOXHÉSH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Gruaja e hoxhës.
♦ *Amin o hoxhë! Ali hoxha e hoxhë Aliu është i njëjti njeri; është po ajo gjë, është e njëjta gjë, s’ka ndonjë dallim; dhia mish e cjapi tavë mospërf.; cjapi mish e dhia tavë mispërf.; mish me presh e presh me mish. E bën hoxhën (priftin, dhespotin) me *barrë (dikush) tall. Dje hoxhë e sot prift tall. shih me dyzet (me njëqind) flamurë (dikush) keq. Të foltë (të këndoftë) hoxha! mallk. vdeksh!; të foltë (të këndoftë) prifti! E hëngri *djathin e hoxhës (dikush) iron. S’e ha hoxha *revaninë (dikush) iron. Hoxhë akshami keq. njeri i vrenjtur, i sterrosur, dikush që s’i qesh buza. Nuk ka *mjekër për hoxhë katundi (dikush) mospërf. Ngrihu *prift të ulet hoxha! iron. Shkoi pa hoxhë (dikush a diçka) iron. shkoi kot, vajti dëm e s’e di ose s’e njeh askush; u prish pa i shërbyer njeriu; (shkoi, humbi) si sëpata pa bisht; (shkoi) si qeni në vresht (në rrush). Ta thëntë hoxha (prifti) rrëzë *veshit (në vesh)! mallk.

KOT ndajf. 1. Pa ndonjë fitim a dobi; në mënyrë të kotë; dëm. Lodhet kot. E kalon kohën kot.
2. Pa bërë asgjë. Rri kot. Ka jetuar kot.
3. Pa ndonjë qëllim, pa kuptim, pa shkak, humbur, bosh. Ka bërtitur kot. Kot më kot fare kot. Ecte kot.
4. Në tym, në erë, bosh, kuturu.
✱Sin.: humbur, bosh, kuturu, dëm, huq, kotas.
♦ E ha bukën kot (dikush) keq. nuk e meriton atë që merr; nuk jeton me djersën e vet, është parazit; nuk punon, rri duarkryq; nuk vlen. Merr kot (dikush). 1. Zemërohet pa ndonjë shkak të rëndësishëm. 2. I duket ngandonjëherë vetja sikur është njeri me rëndësi, ngrefoset pa meritë. 3. (diçka) Rritet e zhvillohet shumë, por jo drejt (për bimë). (Flet) kot më kot (dikush) flet kuturu, nuk i peshon fjalët; flet në tym (në erë); flet pa doganë; flet përçart; (flet) në arë e në vresht; (flet) kodra pas bregut; hidhet kodër më kodër. Mpreh *kunja (kot) (dikush).

PADJÉGUR (i, e) mb. 1. Që nuk është i djegur; kund. i djegur. Pyll (vresht) i padjegur. Mbeturina (hedhurina) të padjegura.
2. sport. Ndeshje, takim etj., që nuk është luajtur dhe është shtyrë për t’u luajtur patjetër në një kohë të caktuar; kund. i djegur.
3. fig. Që nuk ka pasur ndonjë fatkeqësi, që nuk i është djegur shpirti; kund. i djegur. Është e padjegur.

PAGJÉTHUR (i, e) mb. Që nuk është gjethur, që nuk ka gjethe. Bjeshka është e pagjethur. Vresht i pagjethur.

PLÁND/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT krahin. Vresht.

PORSASPËRKÁTUR (i, e) mb. Që porsa është spërkatur; që është spërkatur pak kohë më parë. Vresht i porsaspërkatur. Agrume të porsaspërkatura. Mollë (portokalle) të porsaspërkatura.
✱Sin.: i posaspërkatur, i sapospërkatur.

PËRTRÓJC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Vresht me cungje të ulëta.

QEN,~I m. sh. ~, ~TË 1. zool. Kafshë gjitare shtëpiake, mishngrënëse, me trup mesatar, që ka nuhatje të fortë, që afrohet shpejt me njeriun dhe që mbahet për të ruajtur shtëpinë, bagëtinë, për gjah, si kafshë shoqërimi etj. Qen i bardhë (i zi). Qeni leh (angullin, kuit). Lidh qenin. Lëshoj qenin. Mbaj qen. Gjumë qeni gjumë i keq, me shqetësime të shumta. Gjellë qensh ushqim i gatuar shumë keq, gjellë pa shije. Not qeni not duke lëvizur me shpejtësi brenda në ujë duart të përkulura përpara gjoksit. Dridhet si qen dridhet shumë (nga të ftohtët ose nga frika). Rron si qen jeton shumë keq. Hahen si qentë. E la si qen rruge. E braktisi si qen rruge.
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje të ndryshme qensh ose kafshësh. Qen bariu. Qen bastard. Qen stani qen me trup mesatar ose të madh, që mbahet për të ruajtur bagëtinë. Qen gjuetie langua, zagar. Qen kufiri. Qen bubalesh. Qen deti peshkaqen. Qen dhensh. Qen endacak. Qen gjahu qen sportiv, zagar, gjahtar. Qen fermues qen kërkues, i cili në çastin kur ndien afër gjahun, rri pa lëvizur në pozicion të ngrirë, çka e bën gjuetarin të kuptojë se qeni ka zbuluar gjahun. Qen ndjekës qen i specializuar për gjahun me qime, që e ndjek atë sipas erës së gjurmëve. Qen rakun qen i ngjashëm me një rakun. Qen pekinez. Qen policie. Qen race. Qen roje qen me trup të vogël a mesatar, që mbahet kryesisht në familje si kafshë shoqërimi. Qen rrugësh qen endacak. Qen-ujk qen me trup të madh e të fuqishëm, shumë i ngjashëm me ujkun, që mbahet për të ruajtur bagëtinë, për të gjurmuar keqbërësit etj.
3. fig., shar. Njeri i keq, i pabesë dhe shumë i ulët. Qen i pabesë. Qeni i qenit. Qen bir qeni njeri i keq që rrjedh nga prindër të këqij; njeri i poshtër. Ia tregoj unë, qenit. Qen besnik (rojë) (i dikujt) (përb.) njeri i bindur përulësisht një tjetri, ai që i shërben dikujt verbërisht. Qen gjahu njeri që gjuan rastet e shfrytëzon mundësitë për të arritur diçka, ai që nuhat shpejt çdo rast të favorshëm. Qen kopshtari (keq.) njeri që as vetë nuk e përdor diçka, as të tjerët nuk i lë ta përdorin, njeri që nuk e gëzon vetë një të mirë dhe nuk i lë as të tjerët ta gëzojnë.
4. Pjesë e dytë e disa emërtimeve të pathjeshta. Dhëmbë qeni (anat.) dhëmbë të mprehtë që gjenden midis dhëmbëve prerës dhe dhëmbëve të pasëm. Kopër qeni (bot.) bimë barishtore aromatike. Not qeni stil noti ku krahu dhe këmba lëvizin ashtu si noton qeni. Trofta e qenit (zool.). Sëmundje qeni (mjek.) (lat. Echinococcosis) sëmundje parazitare që shfaqet te njerëzit; ekinokokozë. Shirit qeni (mjek.) (lat. Taenia echinococcus) parazit që mund të infektojë njerëzit me një sëmundje serioze të mundshme; shirit ekinokoku.
✱Sin.: qenush, kone, llangos, kuç.
♦ U bënë *lëng për qentë keq. I bëhem qen e mace (dikujt) keq. i lutem me të madhe për diçka, i përulem; i puth këmbët keq.; i puth këmbë e dorë keq.; i lutem me kapuç në dorë; e vë në be (dikë). E bëri për *hu qeni (dikë) keq. *Bisht qeni përb. Bli qen e shit këlyshë me të keq, punë pa punë; sa për të mbijetuar, sa për të mos vdekur urie, sa për të mbajtur frymën gjallë. Djathë (gjalpë, dhjamë) i mirë në *lëkurë të qenit përçm. Do (kërkon) edhe qeni brekë tall. vulg. thuhet për dikë që kërkon diçka të pamundur a të pangjashme, do diçka që është budallallëk a qesharake ta kërkosh; është tekanjoz; (do) bukë mbi pogaçe; kërkon vezë në hell. Në *gojë të qenit (të ujkut). Kur të dhjesin qentë tall. vulg. shumë herët në mëngjes, pa dalë dielli, qëmenatë. S’e ha as qeni (s’e hanë as qentë) (diçka) është shumë e keqe, nuk të pëlqen fare, të neveritet; s’e ha as macja. (Ka) sa të hanë qentë. ka shumë, ka me tepri; (ka) sa të hanë lopët; (ka) sa të hajë dreqi. Ha qeni petulla iron. 1. Është një gjendje ekonomike shumë e mirë, ka bollëk të madh, ka një mirëqenie të lartë, me tepri të mirash. 2. Dikur, në një kohë që s’kthehet më. S’ia ha qeni *shkopin (dikujt). Është i zoti. (Është) për t’ua hedhur qenve (diçka) është shumë e keqe; nuk mund të hahet (kryesisht për ushqimet). Nuk ka as *hirrë për qen (dikush). *Jetë qeni keq. (Ka) sa të hajë qeni i kallajxhiut tall. shih (ka) sa të hanë qentë. Ka *shpirtin e qenit (dikush) përçm. S’ka ku ta zërë (ku ta kapë) qeni (dikë) është zhele-zhele, është leckaman; është i zhveshur e i zbathur; është shumë i varfër e i këputur; s’ka ku ta kapë ferra; është pa opinga në këmbë (dikush). Ku leh qen e ku del tym (dhe ku bën daullja bym) iron. thuhet për një njeri të qejfit, të cilit i pëlqen të bredhë derë më derë e festë më festë; atje ku ka dasmë e aheng, atje shkon; është njeri i qejfit e i ahengjeve. Kujto qenin e bëj gati (rrëmbe) shkopin keq. thuhet kur papritur vjen dikush, të cilin sapo e kemi përmendur, por që nuk e duam; kund. kujto mikun e bëj gati dashin. Leh si qeni në hënë (dikush) keq. thërret shumë, bërtet me të madhe për diçka të kotë ose të paarritshme; ankohet duke ulëritur. Luan qeni i kallajxhiut (diku). 1. Bëhet zhurmë e madhe diku, ka shumë potere; po ndodh diçka që s’është parë ndonjëherë. 2. Bëhet gosti e madhe, me shumë njerëz dhe me shumë të ngrëna e të pira; bëhet qejf i madh. (Mbahet) si qeni në qerre (dikush) tall. shih (mbahet) si gjeli majë plehut (dikush). E njeh qeni qenin mospërf. janë të lidhur ngushtë njëri me tjetrin, kanë diçka të përbashkët, kanë gjetur shoku-shokun, përputhen e pajtohen njëri me tjetrin (zakonisht jo me ngjyrim miratues); janë të një kallëpi; pjerdhin në një kungull përb.; kanë lidhur pizgat (në një); i kanë pipëzat (pipat) bashkë; i mbajnë anën e lëmshit (njëri-tjetrit) iron. S’e njeh qeni të zotin (diku) është rrëmujë e madhe, s’kupton dot ku je, me kë je e çfarë bëhet; nuk e merr vesh (nuk e njeh) i pari të dytin. Qen që ha të zonë (të zotin) përçm. njeri i lig dhe i pabesë; mosmirënjohës, bukëshkalë. Si qentë në kërmë (në kocka) përçm. duke u kacafytur njëri me tjetrin (thuhet për njerëz që zihen e grinden keq). Qen i lëshuar nga zinxhiri njeri i papërmbajtur; ai që sillet si i tërbuar; njeri i uritur për diçka. Me qen e me mace me të gjithë e me gjithçka; duke marrë me vete të gjithë e çdo gjë; me kuç e me maç; me soj e sorollop. (Sikur) qeni *qepën të hajë (Shkoi) për *dhjamë qeni (dikush a diçka). (Shkojnë) si qeni me macen zihen vazhdimisht njëri me tjetrin, hahen e grihen; shkojnë shumë keq njëri me tjetrin, nuk pajtohen kurrë; (shkojnë) si macja me miun; (shkojnë) si eshka me urorin (me masatin); (shkojnë) thikë e brisk; (shkojnë) majë më majë (majë e brisk); i kanë (i kanë vënë) gjilpërat majë më majë. (Shkoi) si qeni në vresht (në rrush) (dikush) mospërf. u vra ose pësoi diçka të keqe rastësisht; u vra kot; humbi kot, pa asnjë shkak e pa dobi; (shkoi) për dhjamë qeni; (shkoi) si sëpata pa bisht. E ka vënë *syrin e qenit në ballë (dikush) përçm. Zuri qeni një lepur! iron. rastisi një herë; ndodhi një gjë që qëllon një herë e nuk është tregues për diçka më të përgjithshme.

QILÍZM/Ë,~A f. sh. A, ~AT bujq. Punimi i thellë i tokës; tokë e punuar në këtë mënyrë. Qilizmë për vresht. Hapën qilizmë. Bëjnë qilizmë.

RRAKÉL,~I_II m. sh. ~Ë, ~ËT Vegël për të punuar në vresht. Punoj me rrakel.

RRUSH,~I m. Pemë frutore me trung të gjatë e të hollë dhe me gjethe të gjera si pëllëmbë, që përdridhet e kacavaret duke u kapur me dredhat e degëve të njoma, e që bën kokrra të mbledhura në vile, hardhi; kokrrat e kësaj peme, zakonisht të rrumbullakëta e të mbledhura në bistakë, me cipë të hollë e me lëng brenda, që përdoren për të ngrënë dhe për të bërë verë, raki etj. Rrush i bardhë (i zi, i kuq). Rrush dimërak. Rrush buallës (kumbullor). Rrush larush (dhelpër) rrush me kokrra gjysmë të bardha gjysmë të zeza a të kuqërreme. Rrush qelbës rrush me erë. Rrush çilek rrush me një erë të ngjashme me atë të luleshtrydhes. Rrush pulëz rrush kokërrvogël, i bardhë. Rrush arre rrush kokërrmadh, i bardhë e shumë i ëmbël. Rrush bishtdhelpre rrush me kokrra të gjata, të rralla, të bardha e pak majhoshe. Rrush i egër (rrush gardhi, rrush lepuri) larushk. Rrush i papjekur (i pabërë, aguridh). Rrush pa fara (me fara). Kokërr rrushi. Bistak (vesh, veshul, vile) rrushi. Frenjat e rrushit. Bërsi rrushi. Lëng (musht) rrushi. Reçel rrushi. Sëmundjet e rrushit. Vjelja e rrushit. Shtrydh (shtyp) rrushin.
2. bot. Gjymtyrë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta bimësh. Rrush alpesh. Rrush amerikan. Rrush arushe. Rrush deti. Rrush dimëror. Rrush dhelpre. Rrush frëngu. Rrush frëngu amerikan. Rrush frëngu bregdetar. Rrush frëngu degëhollë. Rrush frëngu i egër. Rrush gardhi. Rrush gurësh. Rrush gjarpri. Rrush i egër. Rrush i zi. Rrush japonez. Rrush lepuri. Rrush maceje. Rrush mali. Rrush me erë. Rrush moskat. Rrush muri. Rrush pule. Rrush qeni. Rrush qyqeje. Rrush tajge. Rrush toke. Rrush thëllëze. Rrush thiu. Rrush ujku. Rrush vajguri. Rrush Venediku. Rrush veror. Rrush zogu.
3. fëm. përk. Organi seksual i djalit.
✱Sin.: pjergull, vilez, mushtak.
♦ I bën (i pjell) rrush edhe shelgu (dikujt) shih i bën vezë edhe gjeli (edhe këndesi, edhe kaposhi) (dikujt). Kur të bëjë shelgu rrush asnjëherë, kurrë; kur të bëjë larushku rrush; kur të bëhen lendet lajthi; kur të bëjë qarri arra. Kur të bëjë shtogu rrush kurrë, asnjëherë; kur të bëjë shelgu rrush; kur të bëjë larushku rrush; kur të bëjë qarri fiq; kur të bëhen lendet lajthi. Kur të bëjë larushku rrush iron. shih kur të pjellë mushka iron. E bëri rrush e kumbulla (dikush) e prishi gjithë pasurinë për hiçgjë a i shpenzoi të gjitha paratë kot, i harxhoi me dorë të lëshuar e pa dobi; e hodhi në erë; e bëri tym (diçka). Gjeti rrushi koshin shih gjeti tenxhereja kapakun. Kërkon rrush (*thana, dardha, fiq) në shënëndre (në dimër) (dikush). Si rrushi pa furkë (pa herek) (dikush) pa mbështetje, pa përkrahje. Rrush i pabërë (i papjekur) mospërf. 1. Njeri, zakonisht i ri, që nuk ka pjekuri mendore; aguridh, kungull. 2. Njeri i ashpër, i cili nuk kupton ose me të cilin nuk merresh dot vesh. (E bëri) rrush e prush (diçka) shih (e bëri) shkel e shko (diçka). Rrush e qyqe (dikush) shumë i varfër; në pikë të hallit; me dy cangadhe; me bajga në mur keqar.; me një gjysmë opinge; mish në mashë₂. Rrush të një vreshti keq. njerëz të njëllojtë, si njëri edhe tjetri, me të njëjtin formim, me të njëjtat mendime, virtyte a vese; brumë i një mielli; buka e një mielli; çerep e vegsh të një dheu; janë të një dore. Sheh rrushi rrushin e piqet thuhet kur dikush ndjek shembullin e një tjetri, vepron nën ndikimin e të tjerëve, siç sheh bën, merr veset a virtytet e tyre; sheh molla mollën e piqet. (Shkoi) si *qeni në rrush (në vresht) (dikush) mospërf. Sa të thuash rrush, ai ka ngrënë një kosh shak. është shumë i shkathët e i shpejtë; nuk ia kalon dot për të bërë një gjë, sado e vështirë qoftë; ta merr kafshatën nga goja (dikush); ia del mbanë (diçkaje); t’i shkosh nën krahu (dikujt).