FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BINÁ,~JA f. sh. ~, ~TË bised. 1. Ndërtesë; themeli i një ndërtesë. Bina e madhe (dykatëshe). Bina anijeje. Bina metalike. E madhe sa një bina. Ngriti një bina. Hodhi binanë. Ndreqi binanë. Ikën gegët e më lanë, / Më ra përsipër dovleti, / Do të më shuajë binanë. (folk.). Binaja s’mbahet pa shtylla. (fj. u.). Binaja e madhe e ka rrezikun në të rrëzuar. (fj. u.).
2. fig., mospërf. Njeri a kafshë me trup të madh; send shumë i madh. Alamet binaje! More djalë, more bina, / Nusja merret me sevda. (folk.).
3. përmb., bised. Bijtë e bijat, të gjithë fëmijët, vegjëlia; pasardhësit e një njeriu. Baba pa bina.
✱Sin.: vogëli, vegjëli, vogëlim, foshnjëri, cullni, pasardhësi.
♦ Bina e madhe keq. njeri me trup shumë të trashë e me bark të fryrë; dikush që ha shumë; fuçi birre tall. S’i duket (s’i gjendet) binaja (dikujt a diçkaje) bised. është zhdukur fare, nuk e gjen më gjëkundi; u zhduk (humbi) pa lënë gjurmë (dikush a diçka). Ia ndreqi binanë (dikujt) shih ia ndreqi samarin (dikujt) bised. Të shuan binanë (dikush) shih të shuan (të fik) derën (dikush). U shoftë me bina! mallk. u shfarostë me gjithçka!, mos i mbettë asnjë gjurmë!

EDUK/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. I jap edukatë dikujt; kund. çedukoj. Edukon të rinjtë. Edukojnë me qindra e mijëra njerëz. E edukoj mirë. Mësuesi ta edukon fëmijën. E edukon me disiplinë. Edukon shijet e njerëzve.
2. E mësoj dikë si të sillet në familje e në shoqëri; kund. çedukoj. I edukojnë fëmijët që në vogëli. I edukonte fëmijët me qëndrueshmëri. Mënyrë veprimi që edukon shtirje.
✱Sin.: arsimoj, arsej, mësoj, formoj, zhvilloj, stërvit, brumos.

FËMIJËRÍ,~A f. 1. Mosha e dikujt kur është fëmijë; vitet sa zgjat kjo moshë. Koha e fëmijërisë. Shok fëmijërie. Kujtoj fëmijërinë.
2. përmb. Të gjithë fëmijët së bashku, fëmijët. Luajti gjithë fëmijëria e lagjes.
3. fig. Etapa e parë, më e hershme e qenies dhe e zhvillimit të diçkaje, foshnjëri. Fëmijëria e njerëzimit.
4. bised. Veprim a sjellje prej fëmijësh; foshnjëri. Bëri një fëmijëri të kotë.
✱Sin.: vegjëli, mituri, vogëli, vocërri, foshnjëri.

JENIÇÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT hist. Ushtar këmbësor i trupave të zgjedhura osmane, që ishte marrë zakonisht nga të krishterët e vendeve të pushtuara prej Turqisë ose ishte zënë rob dhe që në vogëli ishte stërvitur e përgatitur për luftë. Komandanti (agai) i jeniçerëve. Sulmuan (u thyen) jeniçerët.

MËND vep., ~A, ~UR kal. 1. I jap gji foshnjës (për nënat); mëkoj. Gruaja mori foshnjën dhe e mëndi. Nuk harrojmë qumështin që na kanë mëndur nënat tona.
2. vet. v. III Ushqen me qumështin e vet, mëmëzon (për kafshët). Dosa mënd gicat.
3. Vë të voglin e një kafshe të pijë te një kafshë tjetër, kur i ka ngordhur e ëma; shtyj e ndihmoj një qengj, një kec, një viç etj. të porsalindur të pijë sisë tek e ëma. Mënd qengjin (kecin). Mënd viçin.
4. vet. v. III Pi gji tek e ëma (për kafshët). Qengji mëndi delen.
5. fig. E ushqej që në vogëli me një ide a me një ndjenjë të caktuar; edukoj, mëkoj. E mëndi djalin me ide përparimtare.
✱Sin.: mëkoj, tajit, mëzoj, ushqej, mëmëzoj, edukoj.

PËRÚDH vep., ~A, ~UR kal. 1. I tregoj dikujt rrugën që duhet të ndjekë, e vë për udhë.
2. I jap këshilla dhe udhëzime të mira, e vë në udhë të mbarë. I përudhi fëmijët që në vogëli.
✱Sin.: udhoj, mbudh, sëmbar, tumbar, zgjidh, rregulloj, udhëzoj, këshilloj, mësoj.

QÚMËSHT,~I m. 1. Lëng i bardhë nga gjiri i gruas dhe i femrave të disa kafshëve, që është ushqim për të vegjlit e tyre dhe për njeriun. Qumësht gjiri. Gjëndrat e qumështit. Periudha e qumështit koha gjatë së cilës të vegjlit ushqehen me gji. I erdhi qumështi. Ia preu qumështin fëmijës nuk i jep më të pijë nga gjiri. Qumësht i hollë (i trashë, i lyrshëm). Qumësht lope (deleje, dhie, pele, buallice). Qumësht kutie (i kondensuar). Ajkë qumështi. Prodhime qumështi. Qumësht pluhur. Salcë qumështi. Shishe qumështi. Përshesh me qumësht. Byrek me qumësht. Akullore me qumësht. Kakao me qumësht. Një shishe qumësht. Tund qumështin. E zë qumështin kos. Qengj qumështi qengj pirës, që ushqehet vetëm me gji. Fazë e qumështit periudhë e misrit dhe e disa bimëve të tjera kur mbushen me lëng e rritin kokrrat. Ethe të qumështit (mjek.) (lat. Febris lactea). Lopë qumështi lopë që mbahet për të mjelë. Ngjyrë qumështi i bardhë, por që nuk të vret sytë, i bardhë i ëmbël. Qumësht i leshtë qumësht dhensh. Qumësht i dhirtë qumësht dhish.
2. Pjesa e parë e emërtimeve të pathjeshta që shënojnë lloje të ndryshme qumështi a të produkteve të përftuara prej tij. Qumështi i parë kulloshtër. Qumësht acidofil produkt i fermentuar i qumështit, i përftuar nga mpiksja e tij me maja. Qumësht blete produkt sekrecioni i gjëndrave faringale të bletëve me vlera të larta ushqimore. Qumësht i kondensuar qumësht i trashë në formën e një lëngu viskoz, që mund të prodhohet me sheqer ose pa sheqer dhe që mbahet i ambalazhuar në kuti metalike ose në kuti kartoni të veshura nga brenda me letër alumini. Qumësht i pasterizuar qumësht i përpunuar me ngrohje në temperaturat 65°-97°C, gjatë së cilës zhduken vetëm format vegjetative të mikroorganizmave. Qumësht pluhur qumësht i thatë në formë mielli, që përftohet nga tharja e tij dhe që mbahet në kavanoza apo i paketuar. Qumësht i sterilizuar qumësht i përpunuar me ngrohje në temperaturë mbi 100°C, gjatë së cilës janë zhdukur jo vetëm mikroorganizmat vegjetativë, por edhe sporet e tyre. Qumësht i skremuar produkt i përftuar nga centrifugimi i qumështit të plotë, duke larguar një pjesë të yndyrës së tij, të vitaminave e lecitinës dhe që përdoret drejtpërdrejt për njerëzit, për viçat dhe për prodhimin e gjizës.
3. Lëng i bardhë që kullon nga kërcelli ose nga pjesë të tjera të disa bimëve; që del kur treten disa lëndë në ujë. Qumësht bajamesh. Qumështi i fikut. Qumësht gëlqereje. Qumësht kokosi lëng i ëmbël, i bardhë, që formohet nga tuli i frytit të arrës së kokosit, me përmbajtje të lartë të vajit dhe sheqernave me vlera ushqyese.
✱Sin.: tambël, hirrë.
♦ Me *ajkë qumështi. Ajo *lopë atë qumësht bën. U bë qumësht e mjaltë (dikush) është zbutur, i ka zbritur inati; është urtësuar, u shtrua; u bë vaj; u bë qengj. I ra luga në qumësht (dikujt) i shkojnë punët mbarë; jeton mirë e pa vështirësi, nuk vuan; i doli qumështi mbi përshesh; i vjen e mira në derë. Ra nga qumështi në uthull (dikush) u egërsua, i hipi zemërimi a inati, kaloi nga një gjendje e qetë në një gjendje të acaruar; u bë inatçor; Ra nga *uthulla në qumësht (dikush). Më doli qumështi (tambli) i nënës u lodha jashtë mase, hoqa mundim të madh, u rraskapita; më doli shpirti; më doli shkumë (nga goja). I doli qumështi mbi përshesh (dikujt) jeton shumë mirë, është shumë mirë nga gjendja ekonomike, ka çdo gjë me bollëk; i ra luga në qumësht. *Dele pa qumësht (pa bulmet). I dogji qumështi (tambli) e i fryn kosit (dikush) shih u dogj nga qulli e i fryn kosit (dikush). E hollon qumështin (dikush) e zbut muhabetin a sherrin; i paraqit gjërat më të buta se ç’janë; i hedh ujë verës. (Është) *mjaltë e qumësht (e sheqer) (dikush). I ka buzët me qumësht (dikush) është ende i parritur, është si foshnjë; nuk është rrahur nga jeta, nuk ka përvojë, është i papjekur, si fëmijë; i mban goja erë qumësht (dikujt); s’i kanë dalë ende dhëmbët (dikujt); është në pelena; është në shpërgënj; sa ka dalë nga veza; është filiz (i ri). E ka *mjaltë e qumësht (mjaltë e sheqer) (me dikë). Kërkon qumësht nga cjapi (dikush) shih kërkon qiqra në hell (dikush). Kërkon qumësht nga delja shterpë (dikush) shih kërkon qiqra në hell (dikush). Lisi i *qumështit (i tamblit) etnogr. I mban goja erë qumësht (dikujt) është ende foshnjë, është fare i mitur; i ka buzët me qumësht (dikush). I nxori qumështin e nënës (dikujt). 1. E rrahu shumë rëndë, e shqepi, e zhdëpi; ia mori shpirtin; i nxori shkumë (nga goja.). 2. E mundoi përtej fuqive të tij; e shfrytëzoi deri në palcë; ia mori shpirtin; i nxori shkumë (nga goja); i nxori vaj. Qumësht (tambël) dallëndysheje. 1. Ushqim shumë i zgjedhur, i rrallë e i shtrenjtë; diçka shumë e mirë dhe e veçantë. 2. Diçka shumë e rrallë, që nuk mund të gjendet. Është rritur me *ajkën e qumështit (me ajkë qumështi) (dikush). Ta shet hirrën (shëllirën) për qumësht (dikush) të mashtron, ta hedh; ta jep a ta paraqit diçka pa vlerë si diçka me shumë vlerë; ta shet ujin për raki (për verë); ta shet sapunin për djathë; t’i shet krundet për miell. Tregoi edhe qumështin e nënës (dikush) nuk mbajti asgjë të fshehtë, i tregoi të tëra, zbuloi gjithçka dinte, i nxori të gjitha (zakonisht i detyruar a me dhunë); i zbrazi barkun (dikujt). E ka mësuar me qumështin e nënës (diçka) është rritur dhe është edukuar që në vogëli me diçka, e ka bërë natyrshëm e pak e nga pak krejt të vetën. Më erdhi qumështi i nënës (shpirti) në *majë të hundës.

VEGJËLÍ,~A_II f. 1. Vogëli, fëmijëri, mituri.
2. përmb. Të vegjlit, fëmijët.

VJÉDHËS,~I m. sh. ~, ~IT Ai që vjedh, ai që merret me vjedhje, ai që ka zakon të vjedhë. Vjedhës vogëlsirash. Kapeni vjedhësin! E kapën vjedhësin. E stërvitën si vjedhës që në vogëli.
✱Sin.: hajdut, kusar, vjedharak, vjedhacak, vjedharash, kepës, kobar, prekës, ladut, molar.

VOCRRÍ,~A f. Vogëli, vegjëli. Sa shumë luanim në vocrri.

VOCËRRÍ,~A f. Vogëli. Që në vocërri.

VOGËLÍ,~A f. Mosha kur dikush është ende i vogël, mosha e njomë, fëmijëri; mituri. Vitet e vogëlisë. Kujtimet e vogëlisë. Në kohën e vogëlisë. Që në vogëli. Kaloi vogëlinë. Kujtoj vogëlinë. Eh, si e kishim ne vogëlinë tonë në atë kohë të largët!
✱Sin.: fëmijëri, mituri.