FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AFÉL,~I m., astr. Largësia më e madhe e një trupi qiellor (planeti, planetoidi, komete etj.) nga dielli në lëvizjen që bën rreth tij; pika në të cilën një trup qiellor i një sistemi diellor, në rrugëtimin e tij elipsor, është më e largëta nga dielli; kund. perihel. Planeti tokë afelin e arrin çdo vit në fillim të muajit janar, ndërsa pikën më të afërt në fillim të muajit korrik. Koha që i nevojitet dritës së diellit të arrijë në tokë gjatë afelit është 8 minuta e 27 sekonda.

AÍ (ATÍJ) përem. (tr. e shkurt. I; ATË, pas parafj. TË, tr. e shkurt. E e ATÍJ, pas parafj. TIJ) 1. vetor. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë mashkullore), për të cilin bëhet fjalë, por që nuk është i pranishëm; zëvendëson një emër të gjinisë mashkullore (në numrin njëjës), që është përmendur pak më parë ose që do të përmendet më pas. Ai dhe ajo. Ai vetë pikërisht ai. Atij i përket. Fola me të. I shkova.
2. përd. em., libr. Përdoret në vend të emrit të përveçëm të një njeriu të shquar (shkruhet zakonisht me shkronjë të madhe) ose të emrit të të dashurit në veprat letrare.
3. dëft. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë mashkullore), që ndodhet më larg folësit se një frymor a një send tjetër i njëjtë; zëvendëson një emër të gjinisë mashkullore në numrin njëjës, që është përmendur më parë se një tjetër; kund. ky. Ai atje. Ja ai. Po (gjithë) ai i njëjti njeri. Ai djalë (libër). Jo ky këtu, po ai atje.
4. dëft. Tregon njërin prej dy frymorëve ose sendeve (të shënuar nga emra të gjinisë mashkullore), që krahasohen, përqasen a kundërvihen; kund. ky. Në këtë ose në atë lëmë. Nga ky ose nga ai kënd vështrimi.
5. dëft. Përdoret me një emër për të përcaktuar më mirë kohën, që shënohet nga emri ose që është përmendur më parë. Atë vit (mot). Atë dimër. Atë mëngjes. Në atë çast.
6. dëft. Përdoret para një fjalie të varur, e cila përcakton frymorin a sendin që tregon përemri (të shënuar nga një emër i gjinisë mashkullore) ose para një fjalie kryefjalore, e cila përcakton frymorin a sendin, që zëvendëson përemri (me kuptimin «kushdo», «kush»). Ai që bie për atdheun mbetet i paharruar. (fj. u.). Ai që s’ka kokë, ka këmbë. (fj. u.).
7. dëft., bised. Përdoret para një emri të gjinisë mashkullore në numrin njëjës për të përforcuar një tipar a një vlerësim ose për të shprehur mospërfillje a përçmim. Ai farë djali. Gjithë ai qytet. Atë pak dije e humbi.
8. dëft., libr. Përdoret në vend të një emri të gjinisë mashkullore në numrin njëjës për të mos u përsëritur emri. Në atë mes. Që ç’ke me të.
♦ Ai *i hurdhave euf. Në atë *krah fli! iron. I bie një (po atij) *avazi. S’i bie atij *krahu (dikush). I bie po atij *teli (dikush) keq. Ai *i përrenjve euf. Për atë *qiell! bet. Nuk rreh në atë *krah (dikush). Ai *stan atë bulmet ka mospërf. S’dëgjon nga ai *vesh (dikush). S’i kam hipur atij *kali. *Java shtatë ai tetë.

AKADEMÍK,~E mb. 1. Që ka të bëjë me akademinë, me arsimin e lartë, ose me dijen shkencore dhe teorike, që ka të bëjë me akademinë, që i përket akademisë, i akademisë; që ka të bëjë me kërkimet shkencore ose me veprimtarinë e institucionit akademik. Titull akademik. Veprimtari akademike. Debate akademike. Botim akademik. Revistë akademike. Personeli akademik. Pikturë akademike piktura që ndjek parimet e akademizmit. Mbrëmje akademike mbrëmje solemne, që i kushtohet përkujtimit të një ngjarjeje të rëndësishme ose të një personaliteti të rëndësishëm. Akademi solemne. Akademi përkujtuese.
2. fig. Që është tepër teorik e i stërholluar, që nuk ka të bëjë me jetën e me praktikën; i ftohtë, pa ndjenja. Gjuhë akademike. Stil akademik. Sjellje akademike. Me frymë akademike. Diskutim akademik. Në mënyrë akademike.
3. Që ka të bëjë me jetën e me veprimtarinë e shkollave të larta. Vit akademik. Orë akademike. Studim akademik. Jeta akademike.

ANÁLE,~T f. vet. sh. 1. hist. Libër, ku shënohen vit për vit ngjarjet më të rëndësishme të kohës. Analet mbretërore. Analet mesjetare. Analet perandorake. Analet kishtare. Shkruante analet.
2. fig. Përmbledhje e ngjarjeve kryesore, të radhitura sipas kohës, që dokumentojnë zhvillimet e një periudhe të caktuar; historiku i një fushe të veprimtarisë, i një institucioni, i një shoqate etj. Analet letrare. Në analet e historisë. Analet gjyqësore. Nëpër analet e diplomacisë.
3. Vjetar për një revistë periodike shkencore, për një buletin shkencor etj. Analet historike. Analet e drejtësisë. Analet e gjeologjisë.
✱Sin.: vjetar, kronikë, anuar.

ANUÁL,~E mb. Vjetor; që ndodh çdo vit; që zgjat një vit; që bëhet për një vit; vjetor. Projekt anual. Regjistër anual. Pushime anuale. Të ardhura anuale.

ANUÁL,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Libër a revistë që del një herë në vit; vjetar, anuar.
2. biol. Bimë barishtore njëvjeçare.

APOKALIPTÍK,~E mb., fet. 1. Që ka të bëjë me apokalipsin; që i përket apokalipsit, i apokalipsit. Ditë apokaliptike. Vit apokaliptik. Pamje apokaliptike. Skenë apokaliptike.
2. Që parashikon, që paralajmëron ose që paraqet fundin e botës ose një katastrofë siç përfytyrohet sipas besimeve fetare; ogurzi, katastrofik. Ngjarje apokaliptike. Në frymën apokaliptike.
3. fig. Misterioz, i mistershëm, i errët, enigmatik. Numri apokaliptik. Kalorës apokaliptikë.
✱Sin.: katastrofal, katastrofik, ogurzi, shkatërrues, misterioz, i mistershëm.

ASTRONOMÍK,~E mb., astr. 1. Që lidhet me astronominë, që i përket astronomisë, i astronomisë. Vëzhgime astronomike. Observator astronomik. Hartë astronomike. Orë astronomike. Vit astronomik. Koordinata astronomike. Instrumente astronomike. Lundrim astronomik. Fotografi astronomike. Njësi astronomike.
2. fig. Që është shumë i madh (për numrat), i pallogaritshëm. Numër astronomik. Shifër astronomike. Çmime astronomike.

BAJÚN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bot. Fik i bardhë kokërrmadh shumë i ëmbël, që piqet shpejt e prodhon dy herë në vit; llopës. Bajuni piqet në shtator.

BAKLLAVÁ,~JA f. sh. ~, ~TË 1. kuzh. Ëmbëlsirë që bëhet si byrek me petë të holla, të mbushura në mes me arra të shtypura dhe që, pasi piqet, përvëlohet me sherbet; një copë nga kjo ëmbëlsirë, e prerë zakonisht në trajtë rombi. Bakllava me arra (me shumë petë). Thelë bakllavaje. Hëngri një bakllava. Nuk tëhollet (nuk bëhet) bakllava me miell thekri. (fj. u.). Duhet të piqet bakllavaja, mandej do hidhet sherbeti. (fj. u.). Më mirë gjizë e përditë, sesa bakllava e një herë në vit. (fj. u.).
2. fig. Vajzë shumë e bukur. Bakllava me dyzet petë (fig.) grua a vajzë shumë e mirë dhe e bukur. Të sollën a erdhe vetë, / Bakllava me dyzet petë. (folk.).
♦ Bën bakllava me miell thekre (dikush) thotë fjalë në erë e sillet sikur është fare e lehtë ta bëjë diçka (një punë kur mungojnë mjetet e nevojshme); i bën petullat me ujë (pa vaj). Me njërën dorë në *revani e tjetrën në bakllava.

BARAS/NÁTË,~NÁTA f. sh. ~NÉT, ~NÉTËT astr. Koha kur nata është e gjatë sa dita (më 21 mars e 21 shtator, kur rrezet e diellit bien pingul në ekuator dhe nata është e gjatë sa dita); barasditë. Barasnata e pranverës (e vjeshtës). Kur vjen barasnata. Ka dy barasnet në vit. Të kaluarit në barasnatë. Dielli hyn në barasnatën verore.
✱Sin.: barasditë, ekuinoks, sanataditë.

BEGÁTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që ka diçka me shumicë, që është plot të mira; që jep ose që prodhon shumë, i frytshëm, pjellor. Vend i begatshëm. Tokë e begatshme. Korrje (vjelje) të begatshme. Punë e begatshme. Vit i begatshëm. Jetë e begatshme. Bashkëpunim i begatshëm. Kohë të begatshme.
2. fig. I begatë₂. Leksik i begatshëm. Prurje të begatshme leksikografike. Materiale të begatshme për studimin e folklorit.
3. fig. Që vjen me vrull e me shumicë; i bollshëm. Ditë e begatshme për lajme të mira.
4. vjet. Begator₂. U bë i begatshëm. Vinte nga prindër të begatshëm.

BEGÁTË (i, e) mb. 1. I begatshëm, i mbarë. Vend i begatë. Të korra të begata. Kullota të begata. Vit i begatë. Jetë e begatë. Është e begatë ajo shtëpi që e ka nikoqiren të urtë. (fj. u.).
2. edhe fig. Që është shumë i përshtatshëm për krijimin e për zhvillimin e diçkaje, pjellor, prodhues. Truall i begatë. Tokë e begatë. Material i begatë. Gjuha jonë e begatë.
3. vjet. I pasur, pasanik; kund. i varfër. Do ta bëje të begatë, / Vajzën tënde, moj e ngratë! (folk.).

BEKÚAR (i, e) mb., bised. 1. fet. Që ka marrë bekimin, që i është bërë bekimi. Ujët e bekuar (fet.). Bukë (meshë) e bekuar.
2. fig. Që ka ose që jep të mira, i begatshëm; që është i mbarë, fatbardhë; kund. i mallkuar. Vend i bekuar. Tokë e bekuar. Pemë e bekuar. Kafshë e bekuar. Vit i bekuar. Dorë e bekuar. Çast i bekuar. I bekuar me prona e pasuri. Krujë, o qytet i bekuar! Kuajt e penguar, hanë bar të bekuar. (fj. u.).
3. edhe si euf. Që ka marrë uratën; që pastë uratën; i uruar. - Qofsh e bekuar, qofsh e nuratur! (ur.). - Të pini verë nga kjo e bekuara!
4. euf., bised. Që nuk është i mbarë e i pëlqyeshëm, që nuk e duam; që të mundon; që dëshirojmë të jetë i mirë e i mbarë; i uruar. Ky i bekuar shi i prishi të lashtat.
✱Sin.: i begatshëm, fatbardhë, i lum, i uruar, i uratuar, i nuratur.
♦ Ka *dorë të bekuar (të mbarë) (dikush). *Ujë i bekuar (i tërbuar) shaka.

BEREQÉT,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. Drithë; të lashtat e mbjella dhe prodhimi i tyre. Bereqet i mbarë. Farë bereqeti. Vit me bereqet. Hambarët e bereqetit. Bëj bereqet. Mbledh bereqetin. Me bereqet! (ur.). Paç bereqet e shëndet e të lumshin këmbët! (ur.). Viti i Ri, mirë se na gjeti, / Më mirë mot se sivjet, / Me shëndet e bereqet. (folk.). Bereqetin e njeh drapri. (fj. u.). Bëja mirë hyzmetin, në do të gjesh bereqetin. (fj. u.). Të çarët e thellë (të tokës) - bereqet në hambar. (fj. u.). Bereqeti i mirë e shet veten. (fj. u.).
2. fig. Diçka e vlefshme që të jep një punë, një veprim etj., fryt, dobi, vlerë. Punë (mbledhje) pa bereqet. Fjalë pa bereqet. Lëmë pa bereqet. S'ka bereqet. Puna pa bereqet s’i duhet askujt. (fj. u.). Llafe shumë, bereqet pak. (fj. u.).
✱Sin.: vlerë, dobi, fryt, drithë, bulmet, përfitim, bukë, e mirë, të bardha, të lashta.
♦ E kam me bereqet (diçka) e ruaj si diçka të mirë, është e vlefshme për mua; më ka dukë. *Lëmë pa bereqet (pa drithë). Ia volën bereqetin (dikujt) euf. vdiq; i lau çanakët (dikush) mospërf.; e hëngri tagjinë (dikush) mospërf.

BEREQÉTSH/ËM (i), ~ME (e) mb., bised. 1. Që ka të korra të mbara, që ka prodhim të madh; që sjell prodhim të mbarë, i begatshëm. Vit (mot) i bereqetshëm. Shi i bereqetshëm. Burim i bereqetshëm. Verë e bereqetshme.
2. fig. I frytshëm, i dobishëm; me vlerë. Punë e bereqetshme. Natë e bereqetshme. Gjë e bereqetshme.

BÍE_II vep., RASHË, RËNË jokal. 1. vet. v. III Ndodh, vjen rastësisht; qëllon, rastis; e merr, e prek, e përfshin (kryes. me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore). Më ra udha (rruga). Më ra rasti. Më ra puna. Më ra ndër mend. I ranë sytë mbi diçka. Më ra (më hyri, më shkoi, më erdhi) në vesh. Më ra papritur (e papritur, befas). Ra fjala. Sido që të bjerë puna. Lajmi ra si bombë. Ra biseda (muhabeti). Ra tërmeti. Me ç'të më bjerë në dorë. I ra një vdekje. I ra plani një shtëpie etj.
2. vet. v. III Qëllon në një kohë të caktuar, e ka kohën në një vit, në një muaj, në një javë a në një ditë të caktuar, rastis, takon, ndodh, godit, përkon. Bie të hënën. Bie në fund të javës. - Kur bie Viti i Ri? Ra në pranverë.
3. edhe fig. Ndodhem papritur ose padashur në rrethana zakonisht të këqija e të vështira; arrij në një gjendje të caktuar, kaloj në një gjendje shpirtërore; hyj, futem (edhe në një varg njësish frazeologjike). Ra në grackë (në lak, në kllapë, në kurth, në grep). Ra në greminë. Ra në pritë (në pusi). Ra në rrezik (në fatkeqësi). Ra në hall (në vështirësi, në bela). Ra rob (pre, viktimë). Ra në burg. Ra brenda (bised.) e futën në burg. Ra në duart (në thonjtë, në kthetrat) e dikujt. Ra nën sundimin (nën ndikimin) e dikujt. Ra ngushtë (keq). Ra në gjak (në armiqësi). Ra në zi. Ra në gabime. Ra borxh (bised.). Ra në përleshje (në luftë, në përpjekje). Ra në varfëri (në mjerim, në skamje). Bie në mendime (në mëdyshje). Ra në të thella. Ra në të zeza u zhyt në mendime të këqija. Ra në dëshpërim (në hidhërim). Ra në dashuri. Ra në plogështi. S'bie në vetëkënaqësi (në shkollarizëm, në formalizëm). Ranë në oportunizëm (në idealizëm, në subjektivizëm). Ra në kllapi. Bie në gjumë (në qetësi, në heshtje). Ra në krizë (në amulli). Ra me barrë. Ra klloçkë pula. Më ranë veshët rehat. Ra si miu në hauz (në poç). Shpëtoi nga shiu e ra në breshër. (fj. u.). Shpëtoi nga lumi e ra në det. (fj. u.). Iku nga tymi e ra në zjarr. (fj. u.). Trimi nuk bie në duar i gjallë. (fj. u.).
4. Ndesh papritur në diçka; gjej befas diçka, zakonisht me shumicë; turrem i etur mbi diçka. Ra në tokë të butë. Ra sharra në gozhdë. Ramë në një pyll. Gjeologët ranë në bakër. Ra në para (në bollëk). Ranë në mina. Bie në gjurmë. Delet ranë në kripë. Ra si kali në tagji.
5. Qëlloj në një grup njerëzish, rastis me të tjerë, hyj rastësisht në marrëdhënie me dikë, ndodhem. Ra në një familje (në një kolektiv) të mirë. Kishte rënë me shokë të këqij. Ra në një klasë të dalluar. Ra me ca udhëtarë të njohur.
6. edhe fig. E godit, e qëlloj me diçka (zakon. me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore). I ra me gur (me grusht, me shpullë, me shkelma, me pëllëmbë, me shkop, me kamxhik). I ra me pushkë (me kobure, me top, me shpatë, me shigjetë). I ra kokës (turinjve). I ra në kurriz (në krah). I ra kalit. I bie topit. I bie tokës me këmbë. Më ra era në shpatulla. I ra rrufeja. I ra nga prapa. I ra në lule të ballit. Nuk bie rrufeja dy herë në një lis. (fj. u.). Nuk bie reja (rrufeja) në hithra. (fj. u.). Nuk i hipën dot dardhës, i bie fikut. (fj. u.). S'ka ç'i bën gomarit, i bie samarit. (fj. u.). Kush ul qafën, i bien zverkut. fikut. (fj. u.). Derrit i bien me sëpatë në ballë. fikut. (fj. u.).
7. edhe fig., vet. v. III, Drejtohet, shkon në një pikë a në një vend të caktuar, përplaset a zë vend diku; më prek a më godit një nga shqisat a një organ të trupit (për dritën, për erën, për zërin etj.); më prek a më godit ndjenjat. Ra në shenjë. I bie drita. Më bien rrezet në sy. Topi ra në mur. I ra dielli në kokë. Më ra rëndë ushqimi. I ra rëndë ajo fjalë. Më ra si plumb (si rrufe).
8. Godit diçka për të nxjerrë një tingull a një zë, bëj të tingëllojë; vet. v. III nxjerr një tingull a një zë kur goditet, tingëllon; dëgjohet (një zë, një krismë etj.). I bie derës (ziles, çangës). I bie daulles. I bie fort (ngadalë). Bie dera (zilja, kambana, telefoni, ora). Bie boria (sirena). Bien pushkë. I bie pragut të dëgjojë dera (i bie derës të dëgjojë qilari) e hedh fjalën për diçka. Kur ta varësh zilen, duhet t'i biesh. (fj. u.).
9. Luaj me një vegël muzikore; luaj një pjesë muzikore; vet. v. III nxjerr tinguj një vegël muzikore, dëgjohet, tingëllon. I bie një vegle. I bie lahutës (fyellit, çiftelisë, gajdes, violinës, pianos). Nuk di t'i bie kitarës. Binte muzika. Binin sazet. I bie një kënge popullore (një valsi, një tangoje).
10. Sulem mbi dikë a mbi diçka, vërsulem; e sulmoj dhe e godit; turrem, këputem. Ranë mbi armikun. I ranë pushtuesit. - Bini mbi ta! I ranë qytetit. Ra ujku ndër dhen. Ra bisha në bagëti. Ra dhelpra në pula.
11. fig. bised. Sulmoj me fjalë, qortoj a kritikoj rreptë; i vërsulem, e godit. I ra kundërshtarit. I ra pa të drejtë. I ra në kokë. I ra pas shpine (prapa krahëve).
12. vet. v. III Ndodhet në një vend, gjendet, shtrihet në një anë, është. Bie në veri. Bie afër (larg). Bie nga e majta (djathtas). Ku bie ky fshat? Na bie në rrugë. Bie nga oborri. Bie në Shqipëri. Bie i treti (i fundit). Theksi bie në fund (gjuh.)
13. vet. v. III Fillon, vjen dhe përhapet, shtrihet e sundon mbi dikë a mbi diçka, mbulon, pllakos, plandos, plandoset. Bie errësira (nata, mbrëmja, muzgu). Ra agu (mëngjesi). I bie drita (hija). Ra drita zbardhi, agoi. Ra dielli doli dielli. Ra qetësi (heshtje). Ra zjarr. I ra flaka. I ra një çehre (një ngjyrë) e verdhë. I ra një hije në fytyrë. I ra një të kuq. I ra nur (bised.) u bë i hijshëm, u zbukurua. I bie një hije zbukurohet; merr një pamje të veçantë.
14. vet. v. III (me trajtë të shkurtër përemërore) fig. Vjen e përhapet; më kap, më zë, më prek, më godit; më vjen. Ra gripi (kolera). I ra një sëmundje. I ra barku i verës. I ra sëmundja e tokës. U ra flama (pulave). I ra pika (damllaja). U ra krimbi. I ra të fikët. I ra në zemër. Më ra për thonjsh (nga të ftohtët). I ra gjaku e zuri gjaku. Më ra vera në kokë. I ra një fatkeqësi (një e keqe). I kanë rënë halle. I ra mbi kokë (barra e një pune). Dyshimi binte mbi të. I rëntë flama! (mallk.). I rëntë pika! (mallk.). Pika që s'i bie! (mospërf.).
15. Hyj në marrëveshje me dikë, hyj në marrëdhënie të caktuara me të; pajtohem në mendime a në veprime me dikë, lidhem. Bie në marrëveshje (në ujdi, në fjalë). Bie në kuvend. Ranë në pazar. S'bie në kompromis (libr.). Ra në grindje (në sherr). Bie në kundërshtim me dikë a me diçka.
16. bised. Kam lidhje gjaku, farefisnie ose afërsie. Më bie kushëri i parë (kunat). Bien baxhanakë (krushq).
17 bised. Bëj një punë shpejt me një vegël; heq a pastroj me një mjet; punoj me një vegël, i jap (zakon. me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore). I rashë me fshesë dhomës. U bie me furçë këpucëve (rrobave, mureve). I bie me brisk mjekrës (faqes). I bie me drapër (me kosë). Ra drapri (në ara) nisën të korrat. I bie kosës me grihë (me limë). I bie me zdrukth. Bjeri kazmës! puno!
18. bised. Jepem pas diçkaje, më tërheq shumë diçka; lidhem me dikë a me diçka dhe kujdesem shumë për të. Bie pas muzikës (pas pikturës, pas artit, pas sportit). Bie pas bujqësisë. Bie pas gjahut. Ka rënë pas librave. Bie pas punëve. Kishte rënë pas qejfeve (pas rehatit, pas rakisë). Bie pas fëmijës.
19. vet. v. III Më nxë, më vjen për shtat, më rri si duhet, më bën. Më bien mirë këpucët. S'i bie fustani. Më bien tamam. Mezi më bien.
20. fig., vet. v. III Më vjen për shtat, përputhet, pajtohet me diçka, më shkon, më vjen në një mënyrë (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore). Na bie mirë (keq). I bie mbarë. I bie për shtat i pëlqen, i vjen ashtu si do ai. I binte pas qejfit (pas midesë, pas dëshirës).
21. edhe fig., bised., vet. v. III Më kushton; më qëllon ta blej, ta paguaj diçka (lirë a shtrenjtë). Na ra lirë (shtrenjtë). U ra sa qimet e kokës e blenë shumë shtrenjtë.
22. (me trajtë të shkurtër përemërore) Më përket, më takon, e kam unë përsipër; është e drejta a radha ime. I ranë pjesë (në hise). - Nga sa na bie? Më bie radha. Më bie mua ta zgjidh këtë punë. Më bie barra (përgjegjësia). I bie për detyrë. I ra atij të fliste. Të bie ty të shkosh. I bie merita (nderi). Ra në kurrizin tim. Ra mbi supet (mbi shpatullat) e mia. Shpenzimet bien mbi të. Mos fut hundët tek s'të bie! (fj. u.).
23. Them diçka, flas në një mënyrë. I bie drejt (shkurt, anës e anës, larg e larg). I bie copë (troç). Mirë i ke rënë.
✱Sin.: godit, qëlloj, gjendet, ndodh, ndodhem, qëllon, rastis, dëgjohet, futem, heq, hyj, kushton, lidhem, ndesh, pajtohet, pastroj, përkon, përputhet, prek, punoj, sulmoj, takon, tingëllon, turrem, them, flas, mbulon, pllakos, plandos, plandoset
♦ I bie në *ballë (punës etj.) I bie në *besë (dikujt). Bjeri t’i biem punë e kotë; kot për kot (përdoret kur diçka bëhet në rrëmujë, pa pasur një synim a rregull të caktuar). Bie *boria libr. I bie (i fryn) *borisë. Ra në një *brazdë (me dikë). I ra në *bri_I (dikujt). I ra në *bri_II (diçka). (U bë) bjeri burri burrit! (diku). I bie *cyles (dikush) tall. I ra në *çaçkë (dikujt). I bie *çakalles (dikush). Ra në *çanakun (e dikujt) përb. I bie *çekanit (diku a në diçka). I bie *çokut (dikush). I ra *damllaja (dikujt). I bie *daulles. Bjeri daulles! mospërf. (Është bërë) për t’i rënë me dyfek (me *pushkë, me kobure) (diçkaje). I bie në *erë (dikujt a diçkaje). I ra (i doli) *era (diçkaje). Bie në *fill (me dikë). I ra në fill (në *fije) (dikush). Të rëntë *flaka! mallk. I ra *flaka (diçkaje). I ra *flama (diçkaje). I ra *fshesa (dikujt a diçkaje). I bie (i fryn) *fyellit (kavallit) (dikush) tall. I bie (i fryn) *gajdes (dikush). I ra *gërshëra (dikujt a diçkaje). I bie *gjoksit (dikush). Bie në *gjurmë (të dikujt a të diçkaje). I bie *hollë (diçkaje). I ra në *hundë (diçka). I bie kalemit (*lapsit). I bie *kambanës. Po i bien *kambanat (dikujt). Bjeri e kapërce keq. shkel e shko, sa për të kaluar radhën. I bie (i fryn) kavallit (*fyellit) (dikush) tall. I ra *këmbës (dikush). U ra (ua mbathi, ua dha, ua theri) *këmbëve (dikush). I bie *kokës (në kokë) (dikujt a diçkaje). I ra mbi *kokë (mbi krye) (dikujt). I ra në *kokë (dikujt). Më ra prapa *kokës (diçka). I bie *krahëve (dikujt). I bie *lapsit (kalemit). I bie *legenit (dikush) bised. I bie (me) *limë (dikush). I rëntë *mall! (për dikë a për diçka) mallk. Më ra *mekthi. Më ra ndër *mend. I ra në *mendje (dikujt). I ra *murtaja (diçkaje). Të rëntë (të ngrëntë) *murtaja! mallk. I ra me *not (diçkaje) shaka. I ra një *nur (dikujt). Ra *ora (sahati) (për diçka). Më ra *pika. I ra *pikës (dikush). Të rëntë *pika (një pikë)! mallk. *Pika që s’të bie! mospërf. I ra pjaca (*pazari) (dikujt a diçkaje) mospërf. Më bie në (më) *qafë (dikush). Të rëntë (të ardhtë) pas *qafe! mallk. I bie *qarit (dikush). I ra në *qokë (diçkaje). I bie *qylit (dikush). Më bie *rëndë (diçka). I bie në *rreth (dikush) iron. Më ra (më gjuajti) *rrufeja. Ra sahati (*ora) (për diçka). I bie *supeve (dikujt). Bie mbi *supet (e dikujt). Bie në *sy. Më ra në *sy (dikush a diçka). I ra me *sy (diçkaje). I ra në *shenjë (dikush). Bie mbi *shpatullat (e dikujt). Bjeri *tagarit! keq. mospërf. I bie *tamburasë (dikush) tall. I bie *teneqesë (dikush) mospërf. I ra në *të (diçkaje). I bie nëpër *të (diçkaje). T’i biesh me *top (diçkaje). *Topat të bien! I ra me *top (diçkaje). I ra në *tru (dikujt). I bie *tupanit mospërf. (dikush). Ra në *usta (dikush). I ra *veshit (dikush). Më bie (më vjen) në *vesh (diçka). Të rëntë (të ardhtë) pas *veshit! mallk. I ra *zhyt (diçkaje). I ra *zjarri (diçkaje).

BÓLLSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që mjafton plotësisht, i mjaftueshëm. Drekë (darkë) e bollshme. Ushqim i bollshëm.
2. I pasur, i begatshëm. Është i bollshëm me proteina.
3. Që ka hapësirë të mjaftueshme për diçka, që ka përmasa të mëdha, i gjerë, i hapët, i lirshëm. Shtëpi (dhomë) e bollshme. Pantallona të bollshme.
4. Që vjen me vrull a me shumicë, i shumtë; i madh. Prodhime (korrje) të bollshme. Ushqim i bollshëm. Të ardhura të bollshme. Vit i bollshëm. E laj me ujë të bollshëm. Të ngrëna të bollshme.

BRÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. (lat. Cichorium endivia) Radhiqe.
2. Pyll i prerë një vit më parë, ku kanë dalë filiza të njomë. I lëshonin dhitë në bresë.
3. Rrënjë e hollë, rrënjëz. Bresat i hanin lepujt.
4. Bërsi, bërthokël.
✱Sin.: radhiqe, këmbëdele, lëkore, leqikë, rëkore, rëkua, resë.

BRÍSHTË (i, e) mb. 1. Që thyhet lehtë; që thërrmohet shpejt. Lëndë e brishtë. Qelq i brishtë. Enë e brishtë. Lodër e brishtë. Dru (kërcell) i brishtë. Tokë e brishtë.
2. Që vjen i dobët e i mekët nga natyra a nga ndonjë sëmundje, i hollë (për njerëz); delikat; kund. i shëndetshëm, i shëndoshë. Fëmijë i brishtë. Vajzë e brishtë. Trup i brishtë. Qafë e brishtë. Lule e brishtë. Me shëndet të brishtë.
3. fig. Shumë i ndjeshëm, që preket lehtë në ndjenja. Zemër e brishtë. Fëmijë i brishtë.
4. fig. Që nuk ka një bazë të shëndoshë, që nuk përligjet nga vetë jeta, që nuk qëndron, i pathemeltë; i kotë. Shpresa (ëndërrime) të brishta. Ekuilibër i brishtë.
5. Që ka 366 ditë dhe që bie një herë në katër vjet; perishtup. Vit (mot) i brishtë.
✱Sin.: brishtak, i dobët, delikat, i njomë, i brydhët, i ndjeshëm, i prekshëm, sentimental, emocional, njerëzor, i pathemeltë, i pabazë, i kotë, i thyeshëm.