FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AKUADRÓM,~I m. sh. ~E, ~ET Pishinë publike ku zhvillohen veprimtari të shumta e të larmishme argëtimi dhe garimi. Akuadrom modern. Programi veror në akuadrom. Akuadrom lundrues. Akuadromi i Tiranës.

BAR,~I_III m. sh. ~E, ~ET Lokal i vogël ku shërbehen kafe, pije alkoolike etj. Bar veror. Hapi një bar të ri. Ka shumë bare buzë detit.

BAR-LULÍSHT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Lokal veror për të pirë e për të ngrënë zakonisht në një lulishte dhe me një shesh për vallëzim. Bar-lulishte verore. Bar-lulishte “Rinia”. Vete në bar-lulishte. Një bar-lulishte tërheqëse.

BEHARÓR,~E mb., bised. 1. Që ka të bëjë me beharin, i beharit, që është karakteristik për beharin; që bëhet a që piqet në behar; veror, i verës. Mbrëmje beharore. Pemë (mollë) beharore. Dardha beharore.
2. Që përdoret në behar; që kryhet a që vepron në behar. Veshje (mbulesa) beharore. Me rroba beharore.

BUN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Kasolle e vogël, e mbuluar me dërrasa e me gjethe, që e ngrenë barinjtë në stanet ku bjeshkojnë, tëbanë; vatha e dhenve në bjeshkë. Bun veror bagëtish.
2. Shtëpi e ulët e ndërtuar me gurë të palidhur me gëlqere. Bun i vetmuar.
3. Fole kandrrash. Buni i mizave të dheut. Bun grethi.
4. Strofkë, strofull, shpojë. Prenë e futi në bun dhe e mbuloi me gjethe.
5. Kotec shpendësh, qymez, katua.
✱Sin.: tëbanë, tëbanishtë, bunishtë, kasolle, stan, mandër, mashën, vathë, fole, strofkë, strofull, shpojë, kotec, qymez, katua.

KÁMP,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Vend pushimi i përkohshëm në natyrë dhe në ajër të pastër bashkë me të tjerë, zakonisht buzë detit a në mal dhe larg qendrave të banuara; çadra, ndërtesa a shtëpia ku mund të pushohet; shtëpi pushimi, pushimore. Kamp ditor (për fëmijë). Kamp veror (dimëror) për të rinj (për nxënës, për studentë, për nëpunës e punëtorë). Kamp sportiv (ushtarak). Shkoj (pushoj) në kamp.

2. Vend i rrethuar me roje ku mbahen robërit e luftës, të internuarit, të burgosurit politikë ose kundërshtarët e qeverisë. Kamp përqendrimi (i shfarosjes në masë). Kampi më i madh i përqendrimit nazist. Kampet e internimit të regjimit komunist.

3. Grup i madh njerëzish që mbështetin një doktrinë, ideologji a teori të caktuar. Kampe politike të ndryshme. Dy kampe ndërluftuese. Kampi demokrat (socialist, liberal).

RRUSH,~I m. Pemë frutore me trung të gjatë e të hollë dhe me gjethe të gjera si pëllëmbë, që përdridhet e kacavaret duke u kapur me dredhat e degëve të njoma, e që bën kokrra të mbledhura në vile, hardhi; kokrrat e kësaj peme, zakonisht të rrumbullakëta e të mbledhura në bistakë, me cipë të hollë e me lëng brenda, që përdoren për të ngrënë dhe për të bërë verë, raki etj. Rrush i bardhë (i zi, i kuq). Rrush dimërak. Rrush buallës (kumbullor). Rrush larush (dhelpër) rrush me kokrra gjysmë të bardha gjysmë të zeza a të kuqërreme. Rrush qelbës rrush me erë. Rrush çilek rrush me një erë të ngjashme me atë të luleshtrydhes. Rrush pulëz rrush kokërrvogël, i bardhë. Rrush arre rrush kokërrmadh, i bardhë e shumë i ëmbël. Rrush bishtdhelpre rrush me kokrra të gjata, të rralla, të bardha e pak majhoshe. Rrush i egër (rrush gardhi, rrush lepuri) larushk. Rrush i papjekur (i pabërë, aguridh). Rrush pa fara (me fara). Kokërr rrushi. Bistak (vesh, veshul, vile) rrushi. Frenjat e rrushit. Bërsi rrushi. Lëng (musht) rrushi. Reçel rrushi. Sëmundjet e rrushit. Vjelja e rrushit. Shtrydh (shtyp) rrushin.
2. bot. Gjymtyrë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta bimësh. Rrush alpesh. Rrush amerikan. Rrush arushe. Rrush deti. Rrush dimëror. Rrush dhelpre. Rrush frëngu. Rrush frëngu amerikan. Rrush frëngu bregdetar. Rrush frëngu degëhollë. Rrush frëngu i egër. Rrush gardhi. Rrush gurësh. Rrush gjarpri. Rrush i egër. Rrush i zi. Rrush japonez. Rrush lepuri. Rrush maceje. Rrush mali. Rrush me erë. Rrush moskat. Rrush muri. Rrush pule. Rrush qeni. Rrush qyqeje. Rrush tajge. Rrush toke. Rrush thëllëze. Rrush thiu. Rrush ujku. Rrush vajguri. Rrush Venediku. Rrush veror. Rrush zogu.
3. fëm. përk. Organi seksual i djalit.
✱Sin.: pjergull, vilez, mushtak.
♦ I bën (i pjell) rrush edhe shelgu (dikujt) shih i bën vezë edhe gjeli (edhe këndesi, edhe kaposhi) (dikujt). Kur të bëjë shelgu rrush asnjëherë, kurrë; kur të bëjë larushku rrush; kur të bëhen lendet lajthi; kur të bëjë qarri arra. Kur të bëjë shtogu rrush kurrë, asnjëherë; kur të bëjë shelgu rrush; kur të bëjë larushku rrush; kur të bëjë qarri fiq; kur të bëhen lendet lajthi. Kur të bëjë larushku rrush iron. shih kur të pjellë mushka iron. E bëri rrush e kumbulla (dikush) e prishi gjithë pasurinë për hiçgjë a i shpenzoi të gjitha paratë kot, i harxhoi me dorë të lëshuar e pa dobi; e hodhi në erë; e bëri tym (diçka). Gjeti rrushi koshin shih gjeti tenxhereja kapakun. Kërkon rrush (*thana, dardha, fiq) në shënëndre (në dimër) (dikush). Si rrushi pa furkë (pa herek) (dikush) pa mbështetje, pa përkrahje. Rrush i pabërë (i papjekur) mospërf. 1. Njeri, zakonisht i ri, që nuk ka pjekuri mendore; aguridh, kungull. 2. Njeri i ashpër, i cili nuk kupton ose me të cilin nuk merresh dot vesh. (E bëri) rrush e prush (diçka) shih (e bëri) shkel e shko (diçka). Rrush e qyqe (dikush) shumë i varfër; në pikë të hallit; me dy cangadhe; me bajga në mur keqar.; me një gjysmë opinge; mish në mashë₂. Rrush të një vreshti keq. njerëz të njëllojtë, si njëri edhe tjetri, me të njëjtin formim, me të njëjtat mendime, virtyte a vese; brumë i një mielli; buka e një mielli; çerep e vegsh të një dheu; janë të një dore. Sheh rrushi rrushin e piqet thuhet kur dikush ndjek shembullin e një tjetri, vepron nën ndikimin e të tjerëve, siç sheh bën, merr veset a virtytet e tyre; sheh molla mollën e piqet. (Shkoi) si *qeni në rrush (në vresht) (dikush) mospërf. Sa të thuash rrush, ai ka ngrënë një kosh shak. është shumë i shkathët e i shpejtë; nuk ia kalon dot për të bërë një gjë, sado e vështirë qoftë; ta merr kafshatën nga goja (dikush); ia del mbanë (diçkaje); t’i shkosh nën krahu (dikujt).

SARAFÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Fustan pa mëngë. Sarafan stofi. Kishte veshur një sarafan dhe këmishë. Qepi një sarafan të lehtë veror.

SHESH,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Vend i rrafshët, i hapët, pa drurë dhe i papunuar ose i shtruar; fushë. Shesh i ri. Shesh i madh (i vogël, i gjerë). Shesh me bar. Dolën në një shesh.
2. Zonë e hapur në qytet a në fshat, në kryqëzimin e dy ose më shumë rrugëve, e rrethuar me ndërtesa, e mbjellë me bar dhe pemë dhe që mund të përdoret si park. Shesh i madh (i vogël, i gjerë). Sheshi i lagjes (qytetit, i fshatit). Sheshet e kryeqytetit. Sheshi i pallatit. Sheshi “Nënë Tereza”. Sheshi “Adem Jashari”. Sheshi para bashkisë.
3. Vend i hapur, i caktuar për diçka; vend i posaçëm ku zhvillohen veprimtari të ndryshme. Shesh veror (ditor) vend i posaçëm i pajisur me lojëra e mjete të tjera të nevojshme, ku fëmijët kalojnë në mënyrë të organizuar pushimet verore. Shesh sportiv. Shesh publik hapësirë për të gjithë banorët. Shesh lojërash. Sheshi i burrave (etnogr.) vend në fshat ku mblidheshin ose ndesheshin burrat. Sheshi i kuvendit (etnogr.) vendi ku mblidheshin e kuvendonin burrat e ku merreshin edhe vendime. Shesh ndërtimi (ndërt.) vend i caktuar për ndërtim. Shesh prodhimi (ndërt.) vendi ku përgatiten materiale të ndryshme ndërtimi. Shesh montimi (ndërt.) vendi ku bëhet montimi i materialeve të parapërgatitura. Shesh stërvitjeje. (usht.) Sheshi i lëshimit të raketave. (usht.) Sheshi i ngarkim-shkarkimit. Sheshi i shpimit (të një pusi nafte). Shesh armësh vendi ku përgatiten dhe prej ku mund të fillojnë veprime luftarake. Shesh xhirimi vendi ku xhirohet një film. Sheshi i pazarit vendi ku shiten e blihen mallra të ndryshme.
4. Pjesë toke e sheshtë, truall, tokë, dhe. Rri (ulem) në shesh. Pushoi në shesh. Çohem nga sheshi. Nafta mori sheshin derdhet e përhapet përdhe.
5. Hapësirë toke ku zhvillohet një ngjarje a një veprimtari, vend, fushë. Sheshi i protestave. Sheshi i betejave (i luftërave). Sheshi i koncerteve. Sheshi i mitingjeve.
6. fig. Vendi ku vihet në provë a dëshmohet diçka. Sheshi i integritetit (i nderit). Sheshi i trimërisë (burrërisë). Sheshi i heroizmave.
6. Pjesë e rrafshët e diçkaje, faqe, sipërfaqe. Shesh pushimi (ndërt.) pjesa e sheshtë në kthesat e shkallëve të një ndërtese, sheshore. Sheshi i tryezës (i bankës). Sheshi i kudhrës. Sheshi i shpatës faqja e shpatës. Sheshi i këmbës shputa e këmbës. Sheshi i ballit. Sheshi i kokës pjesa e sipërme e kokës, që vjen si e rrafshët.
7. fig. Hapësirë e lirë për të menduar, për të vepruar etj. Gjeti shesh. Siguroi shesh. I la shesh të lirë dikujt.
8. si mb. Që është i sheshtë, i rrafshët. Tokë shesh. Truall shesh. E bëri shesh.
✱Sin.: fushë, lëndinë, rudinë, rrafsh, lëmë, dystinë, sheshore, pjacë, fushalog, fushore, potolog, zblok, mejdan, arenë, log, faqe, sipërfaqe, sheshpushim.
♦ E bëri sheshin *breg (dikush) iron. E bën shesh me lule (diçka) shih e bën fushë me lule (diçka). Ra e drejta në shesh u bë diçka me drejtësi për të gjithë; u trajtuan të gjithë barabar, nuk iu mbajt ana askujt; ra e drejta në mes; vajti haka tek i zoti. I dolën *lakrat në shesh (dikujt). I dolën *të palarat në shesh (dikujt). Del në shesh (diçka) zbulohet, bëhet e dukshme, e shohin të gjithë; përhapet, bëhet e njohur; bëhet e qartë; del sheshit; merr sheshin; del në fushë; del mbi ujë; del në dritë; del në faqe; i del flaka (diçkaje). I duket bregu shesh (dikujt) shih i duket deti kos (dikujt). I duken malet shesh (dikujt) shih i duken malet fushë (dikujt). Gjen shesh e bën përshesh (dikush) bën si do vetë, sepse nuk e pengon njeri, përfiton nga rasti a nga rrethanat dhe sillet e vepron si i do qejfi; shfrytëzon dobësi të ndryshme, mungesën e rregullit, të kontrollit etj. për të bërë rrëmujë a për t’i çuar punët pa pengesa andej nga do vetë. Gjeti shesh të lirë (dikush) shih gjeti (ka) fushë të lirë (dikush). E ka trurin shesh (*të lëmuar, rrafsh) (dikush) përçm. S’e lë të bjerë në shesh (dikë a diçka) shih s’e lë të bjerë përdhe (përtokë) (dikë a diçka). I la shesh të lirë (dikujt a diçkaje) shih i la fushë të lirë (dikujt a diçkaje). Mori sheshin (diçka) e shohin të gjithë, doli haptas; u përhap dhe e morën vesh të gjithë; doli sheshit. Nuk nxjerr gjë në shesh (dikush) nuk arrin ta përfundojë diçka; nuk është i aftë të mbarojë një punë; nuk ka arritje të mira; nuk nxjerr gjë në krye; nuk nxjerr gjë në treg. Ia nxori *lakrat në shesh (dikujt). Ia nxori *të palarat në shesh (dikujt). E nxjerr në shesh (diçka) e zbuloj një gjë që mbahej e fshehtë a nuk dihej; e bëj të njohur, e shpall; e nxjerr në fushë; e nxjerr në pazar; vë re. Në shesh të burrave (të mejdanit) aty ku provohen forcat ndershmërisht e burrërisht; haptas e trimërisht, ballë për ballë. I shkel *këmba shesh (dyst) (dikujt).

SHTEGTÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Veprimi kur shtegtoj ose kur shtegtohet. Shtegtime të gjata (stinore). Shtegtimi pranveror (veror). Shtegtimi i dhenve (i bletëve). Shtegtimi i dallëndysheve (i peshqve). Shtegtime fisesh (familjesh). Koha e shtegtimit. Rrugëve të shtegtimit. Gjatë shtegtimit të bagëtive.

TARTÚF,~I_I m. sh. ~A, ~AT bot. 1. Kërpudhë e ngrënshme që rritet nën tokë si zhardhok, kryesisht pranë rrënjëve të pyjeve me lisa a me lajthi; kërpudhë e thiut.
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje kërpudhash: Tartuf i bardhë (lat. Tuber album, Tuber magnatum) kërpudhë e nëndheshme, e ngrënshme që rritet pranë rrënjëve të lisit ose të lajthisë dhe mblidhet gjatë periudhës së vjeshtës; kërpudhë e thiut e bardhë. Tartuf i rremë (lat. Hymenogaster variegatus) kërpudhë e pangrënshme shumëngjyrëshe që rritet zakonisht nën tokën e disa pemëve gjetherënëse. Tartuf i zi (lat. Tuber cibarium, Tuber melanosporum) kërpudhë e nëndheshme e ngrënshme, me ngjyrë të zezë, që jeton në simbiozë me ndonjë pemë (kryesisht: lis, lajthi, pishë, bli). Tartuf i zi dimëror (lat. Tuber brumale) kërpudhë e nëndheshme e ngrënshme me ngjyrë kafe të errët në të zezë ose në të kuqe që rritet pranë rrënjëve të një peme (kryesisht pranë lisit, lajthisë, pishës, blirit). Tartuf veror (lat. Tuber aestivum) kërpudhë e nëndheshme e ngrënshme me ngjyrë të errët, me aromë të fortë që mblidhet nga vjeshta deri në dhjetor; tartufi i Burgundit.

TEÁT/ËR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT [TEÁT/ËR,~I m. sh. ~RO, ~ROT] 1. Lloj a formë arti që shfaqet përmes interpretimit të aktorëve në skenë, ku ndërthuren dialogu, veprimi, muzika, lëvizja dhe skenografia për të përcjellë një histori ose një mesazh te publiku; paraqitje e veprave letrare ose e pjesëve dramatike në skenë nëpërmjet aktorëve; fushë e kësaj veprimtarie artistike. Teatri dramatik. Teatri kombëtar. Historia e teatrit shqiptar.
2. Shfaqje e një vepre a e një pjese dramatike, luajtje e saj nga aktorë; punonjësit që merren me përgatitjen dhe me dhënien e shfaqjeve të tilla. Trupa e teatrit. Aktorët e teatrit. Regjisori i teatrit. Drejtori i teatrit.
3. Institucion që merret me këtë punë; ndërtesë e këtij institucioni. Teatër me shumë vende. Ishim në teatër. Teatri antik i Butrintit. Teatër veror (i mbyllur). Teatri i hapur. Shkon rregullisht (shpesh) në teatër. Ndërtesa e re e Teatrit Kombëtar.
4. Tërësi e veprave dramatike të një shkrimtari. Teatri i Shekspirit (i Molierit).
5. fig. Vend ose situatë ku zhvillohen ngjarje të rëndësishme, shpesh me karakter dramatik ose simbolik. Teatri i luftës. Teatri politik.
✱Sin.: skenë, shfaqje, lojë, institucion, vepër, arenë.
♦ Luan teatër (me dikë) libr. shih e vë në *lojë (dikë).

VERÁK,~E mb. 1. Që piqet në verë, veror, beharor. Mollë verake. Kungull verak. Grurë verak.
2. Që mbahet a përdoret në verë, veror, beharor. Rroba (veshje) verake.

VERÍK,~E mb. Që është i hershëm (për frutat), që piqet në fillim të verës dhe bën kokrra me pak lëng, majhosh, të cilat janë të gatshme për t'u vjelë në fillim të sezonit të verës. Mollë (dardhë) verike. Fruta verike. Kumbull verike.
✱Sin.: i hershëm, veror, verak.

VERÓR,~E mb. 1. Që lidhet me verën, që i përket verës, që është karakteristik për verën, i verës; që bëhet a që piqet në verë. Mëngjes veror. Fllad veror. Shirat verore. Perime (pemë) verore. Dardha verore.
2. Që përdoret në verë, që është i përshtatshëm për kohën e verës; që kryhet a që vepron në verë; kund. dimëror. Rroba (veshje) verore. Këpucë verore. Kinema verore sallë e hapur ku shfaqen filma gjatë verës. Teatër veror sallë e hapur ku jepen shfaqje teatrale e koncerte gjatë verës. Kullotë verore. Kamping veror. Pushimet verore. Shkollë verore. Fushim veror.
✱Sin.: verak, beharor.

VERÒR,⁓E mb. 1. Që piqet në stinën e verës, që i përket stinës së verës. Mollë verore. Dardhë (kumbull) verore. Fiq veror.
2. Që bëhet ose përdoret gjatë verës. Fruta (perime) verore. Rroba (veshje) verore. Këpucë (atletike) verore.
✱Sin.: verake, verore, beharor.

VÉR/ËM (i), ~ME (e) mb. Që mbillet në pranverë a në fillim të verës, i verës; veror. Prodhim i verëm. Mbjellje të verme. Bereqete të verme.

VIGJÍLJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET (zakonisht me parafjalën në) 1. fet. Darka a nata e një feste fetare. Në vigjiljen e Pashkëve. Në vigjilje të festës së Bajramit. Vigjiljet e Krishtlindjeve janë momenti për t'u ndalur dhe reflektuar mbi gjithçka që vërtet ka rëndësi.

2. fet.  Përgatitja e besimtarit natën para një feste të rëndësishme fetare, që konsiston në pendesë, në qëndrimin në lutje gjatë gjithë natës dhe në agjërim ose në ngrënien e një diete të kufizuar (zakonisht në kishat e krishtera. Më pas mbajtën një vigjilje lutjeje gjatë gjithë natës në kishë. Thërrisnin Zotit në fillim të çdo vigjiljeje.

3. Dita a nata që i paraprin menjëherë një feste. Në vigjilje të motmotit të ri. Në vigjilje të Vitit të Ri. Në vigjilje të natës së Ditës së Verës. Në vigjilje të festave të mëdha të 28 dhe 29 nëntorit.

4. Periudha kohore që i paraprin afrimit të një ngjarjeje a fillimit të një kohe të caktuar, prag. Në vigjiljen e bërjes së marrëveshjeve të tjera. Në vigjilje të lëvizjes së protestave për të drejta e liri. Në vigjilje të fundmijëvjeçarit që lamë pas. Në vigjilje të shek. XVII. Në vigjilje të epokës së Rilindjes. Në vigjilje të kryqëzatave. Në vigjilje të sezonit veror. Ata patën shëtitur gjatë bashkë në vigjilje të dasmës. U takuan në vigjilje të vizitës së tij në Tiranë. Luheshin shpesh takime miqësore mes skuadrash të ndryshme në vigjilje të ndeshjeve zyrtare në kampionat. Në vigjilje të këtyre ndryshimeve, por edhe gjatë tyre, ai shfaqej si strumbullar i të gjitha veprimeve.

5. Një natë e kaluar pa gjumë. Shumë persona kanë shprehur pikëllimin e tyre, janë mbajtur edhe vigjilje nëpër qytete të ndryshme. Qindra qytetarë u mblodhën në një vigjilje me qirinj për të nderuar viktimat.

6. let. Nata e ruajtjes së një personi që është duke ndërruar jetë ose e të vdekurit para varrimit të tij. Kjo vigjilje vdekjeje zgjati gjatë gjithë natës, deri në mëngjes.

7. hist. Në Mesjetë, nata që kalorësi aspirues kalonte në lutje para ditës së pranimit zyrtar të tij.

8. hist. Në sistemin ushtarak romak, roja e natës; kohëzgjatja e turnit të rojës së natës.