FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BÁLL/Ë,~I_I m. 1. Pjesa e sipërme e fytyrës së njeriut midis syve dhe flokëve; pjesa e sipërme e turirit të shtazëve. Ballë i lartë (i gjerë, i ngushtë). Ballë i dalë (i futur). Me ballë të ngrysur (të vrenjtur). Shtegu (mesi) i ballit. Lulja e ballit. Damari (nervi) i ballit. Lëkura (kocka) e ballit. Rrudhat e ballit. Djersa e ballit. Rrudh ballin. Fshij ballin. E puth në ballë. Lëshoj flokët mbi ballë. I ra ballit me pëllëmbë. Mu në mes të ballit, / Varur një flori, / Mendja seç më luajti, / Ç’më panë ata sy! (folk.). S’ka lindur njeri me yll në ballë. (fj. u.). Derrit i bien me sëpatë në ballë. (fj. u.).
2. edhe sh. ~Ë, ~ËT Faqja e përparme dhe kryesore e një ndërtese, e një sendi etj.; pjesa që duket, ana që bie në sy. Balli i shtëpisë. Balli i anijes. Ballët e arkës anët më të ngushta të arkës. Ballët e krevatit kokat e krevatit. Balli i samarit. Balli i djepit. Ballët e vozës ballësoret. Ballët e dhomës dy faqet e ngushta të dhomës. Me ballë nga dielli. Në ballë të odës. Me ballë nga jugu.
3. Pjesa e fillimit të një sendi, fillimi i diçkaje, kreu; kund. fund; radhët e para, vendi që ndodhet në krye e më i rëndësishmi; kund. bisht. Balli i oxhakut qoshja. Balli i kolonës. Balli i kopesë. Balli i vendit. Balli i gazetës. Balli i ujit. Plaku e ka vendin në ballë të oxhakut (fj. u.).
4. min. Pjesa e përparme e një galerie, e një tuneli, e një pusi etj., ku bëhet gërmimi për të nxjerrë mineral; front. Ballë i verbët pjesë e galerisë a e tunelit me një dalje. Balli i galerisë (i tunelit, i pusit). Balli i punimeve. Ballë kërkimi.
5. Vija e ndeshjes me kundërshtarin, front. Balli i parë. Ballë i gjerë. Zunë ballin.
6. fig. Pjesa më e zgjedhur; ai që është më i mirë, lulja, ajka, bashi, maja, ballori; gjëja më e parë e më kryesore. Balli i djemve (i djalërisë, i burrave, i trimave). Balli i vajzave (i nuseve). Balli i miqve. Mori ballin e grurit. Balli i kuajve. Balli i gjellëve. Balli i rakisë. Marr ballin e ballin marr pjesën më të mirë.
7. fig. Ai që udhëheq një veprimtari; pjesa më e përparuar e një shtrese a e një grupi shoqëror; pararojë; kreu. Balli i shoqërisë. Në ballë në vijën e parë, në krye; në udhëheqje; në fillim, herën e parë. As në ballë, as në bisht as ndër të parët, as ndër të fundit, në mes. Kurdoherë në ballë e jo në fund.
8. Fillimi i një stine, i një kohe a i një pune. Në ballë të dimrit. Në ballë të të korrave.
✱Sin.: krye, fillim, lule, ajkë, pikë, majë, ballor, ballinë, ballnik, ballore, balluk, bash, parëse, faqe, fasadë, pararojë, mes, kulm, pik.
♦ Ballë për ballë. 1. Njëri kundrejt tjetrit, me fytyrë njëri përballë tjetrit, përballë, përkundrejt; sy për (më) sy; faqe më (për) faqe; fytyrë për fytyrë; hundë më hundë. 2. Njëri kundër tjetrit si kundërshtarë; në luftë të hapur me dikë a me diçka, pa iu fshehur, pa iu trembur e me guxim; në shesh të burrave (të mejdanit); gjoks për gjoks; me gjoks hapur. As ballë e as bisht nuk është as nga të parët, as nga të fundit, është i mesëm. Ballë e bisht shih kokë e këmbë. Me ballë çelur ballëçelur, ballëhapur. Ballë e fund shih fund e krye (e majë). Në ballë (në front) të gjerë në mënyrë ballore; në të gjithë vendin e me përmasa të mëdha. Me ballë hapur ballëhapur. Balli i kazanit (ballë kazani) rakia e parë dhe më e fortë që nxjerrim kur bëjmë raki; pika e parë. Me ballë (me ballin) lart ballëlart, krenar; me kokën lart; me faqe të bardhë. Me ballë të ndritur ballëndritur, shumë i bukur. I bëj ballë (dikujt a diçkaje). 1. I qëndroj pa u përkulur, e përballoj, ia dal e nuk tërhiqem. 2. Arrij të bëj diçka, mundem, e përballoj, ia dal; ia dal në krye (diçkaje). Bëri (dha) ballë (dikush) u duk nga larg, sapo doli, u shfaq; erdhi. I bie në ballë (punës etj.) e nis një punë siç duhet, e zë aty ku jep më shumë rezultat, kap pikën kryesore; e zë (e kap) demin për *brirësh (nga brirët). I ra ballit me dorë (dikush) shfaqi habinë, pendimin a zemërimin e vet për diçka të papritur; kujtohet befas për diçka. Të çan (ta jep) në ballë (diçka) të godit, e ndien menjëherë diçka shumë të ftohtë (për ujë e për lëngje); është shumë i fortë (për raki etj.). Me *djersën e ballit. I djersit balli (dikujt) punon shumë, punon ndershmërisht, nuk e kursen veten. (E dua, e ruaj) si sytë e *ballit (dikë). Për dy *gisht ballë. Nuk e fsheh ballin (dikush). 1. Është trim i madh; nuk i fshihet asnjë rreziku, i del ballas; s’i trembet (s’i fiket) syri (dikujt). 2. Është i çiltër e i sinqertë; është ballëlarë e nuk ka përse të turpërohet. Dha (bëri) ballë (dikush) u duk, zakonisht shpejt e papritur, erdhi, u shfaq. E kam ballin *të hapur. E kam ballin *të larë. E ka *dellin e marres në shteg të ballit (dikush) keq. E kam *sy në ballë (dikë). I kam sytë në ballë shoh vetë; e kam kujdes vetë; jam syhapët; hap sytë. E ka të shkruar në ballë (dikush) duket qartë, e sheh kushdo; nuk e fsheh dot diçka. I kërceu *delli (damari) (i ballit) (dikujt). Laj ballin (para dikujt) shlyej një njollë dhe mund të dal ballëhapur para dikujt; çnjollosem, i kthej nderin vetes. E mban ballin *lart (dikush). Ngre ballin lart fitoj besim në vetvete, bëhem i guximshëm; eci ballëlart në jetë. Ia numëroi (ia dha) në ballë (dikujt) shih ia numëroi (ia dha) në lule të ballit (dikujt). Ia numëroi (ia dha) në *lule të ballit (dikujt). S’i nxihet balli (dikujt) shih s’i nxihet faqja (dikujt). Me *njollë në ballë. I ka plasur (i ka dalë) *cipa (peta) (e ballit) (dikujt) keq. I ka plasur *delli (damari) (i ballit) (dikujt) keq. E puth dhe e vë në ballë (diçka) e pëlqej, e pranoj me kënaqësi, e pres me gjithë qejf diçka që është më e mirë se diçka tjetër më e keqe; ku ta gjej!; jam i kënaqur edhe me atë (kur nuk kam diçka më të mirë). Rrudhi (ngrysi) ballin (dikush) u vrenjt në fytyrë, u zymtua; u mërzit e u ngrys; rrudhi vetullat. Për *sytë e ballit! (për këta sy që kam në ballë!) bet. Mos t’i shoh *rrudhat në ballë (për diçka). Pash *sytë e ballit! bet. (E pashë) me *sytë e ballit (me këta dy sy) (dikë a diçka). Vë ballin nga thembrat (dikush) iron. shih vë majat nga thembrat (dikush) iron. E ka vënë *syrin e qenit në ballë (dikush) përçm. S’vë *shoshë në ballë (dikush). Me *yll në ballë.

QORR,~E mb. bised. 1. edhe fig. I verbër. Plak qorr. Me një sy qorr. Vegël qorre.
2. Që ka pak dritë; që s’e zë dielli. Dhomë qorre. Xham qorr xham i marrtë, xham akulli.
3. Që është i mbyllur nga fundi, që nuk ka dalje; i mbyllur. Udhë qorre. Dritare qorre. Pus qorr pus që nuk sjell më ujë. Zorrë qorre (anat.) apendicit.
4. Që vjen nga një drejtim i papritur; që ecën pa një drejtim të caktuar. Plumb qorr. Kalë qorr.
✱Sin.: i verbët, i verbuar, i pasy, dritëshuar, i mbyllët, i zënë, i bllokuar.
♦ E bën qorr (dikë) keq. përpiqet t’ia hedhë dikujt; e sheh si budalla; ia vesh sytë (dikujt). E bën një sy qorr (të verbër) (dikush) nuk i kushton gjithë vëmendjen e duhur diçkaje, bën sikur nuk e sheh ose nuk i intereson për dikë a për diçka; bën lëshime; mbyll një sy; mbyll një sy e një vesh. *Dele qorre pas këmborëve. I ka hipur *kalit qorr (dikush). *Pulë qorre keq. *Rrugë (udhë) qorre (e verbër). *Vegël qorre (e verbër) (e dikujt) përb.

VÉRBËR (i, e) mb. 1. Që nuk sheh fare, që nuk e ka dritën e syve, qorr. Fëmijë të verbër. Me një sy të verbër. Ka lindur i verbër. Plak i verbër. Polli këlyshë të verbër.
2. fig. Që është i paaftë të kuptojë se ç'ndodh rreth tij, që nuk është në gjendje të shohë një të vërtetë që duket qartë. Njeri i verbër. Është i verbër me dy sytë në ballë nuk kupton, as nuk sheh se çfarë ndodh përreth tij.
3. fig. Që nuk vepron a nuk sillet duke u mbështetur në arsyetimet e në mendimet e veta, por bën si i thonë të tjerët; që nuk mbështetet tek arsyeja e te gjykimi i shëndoshë. Zbatues i verbër. Bindje e verbër. Dashuri e verbër. Vegël e verbër (keq.) njeri që vepron si shërbëtor i bindur i dikujt. Ka besim të verbër. Në mënyrë të verbër.
4. Që vepron vetvetiu e që nuk drejtohet nga njeriu; që del si diçka e rastit. Forcat e verbra të natyrës forcat e natyrës që veprojnë në mënyrë të papërmbajtur e shkatërruese. Plumb i verbër.
✱Sin.: i pasy, dritëshuar, i verbët.
♦ E bën një sytë verbër (*qorr) (dikush). *Rrugë (udhë) e verbër (qorre). *Vegël e verbër (qorre) (e dikujt) përb.

VÉRBËT,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) Të qenët i verbët, ai që ka humbur dritën e syve, njeri i verbër.
✱Sin.: dritëshuar, qorr.

VÉRBËT,~TA (e) f. sh. ~A, ~AT (të) Të qenët e verbët, ajo që ka humbur dritën e syve, e verbër.
✱Sin.: dritëshuar, qorre.