FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABDIKÚES,~E mb., drejt. Që ka të bëjë me abdikimin, i abdikimit; që abdikon. Veprim abdikues. Akt abdikues. Dokument abdikues. Një lider abdikues.
✱Sin.: dorëheqës, largues, mënjanues, braktisës.

ABSOLUTÍST,~E mb., libr. Që ka të bëjë me absolutizmin a që i përket absolutizmit, i absolutizmit. Sistem absolutist. Qeveritar absolutist. Ligj absolutist. Veprim absolutist. Ide absolutiste. Sundimtar absolutist. Person absolutist (filoz.). Moral absolutist (filoz.). Ra qeveria absolutiste.

ABSTENÚES,~I m. sh. ~, ~IT Ai që mban qëndrim asnjanës, që nuk shprehet për as kundër në një votim; ai që përmbahet nga një pjesëmarrje ose përfshirje në një veprim a në një vendim. Pati dhjetë abstenues. Abstenues nuk kishte. Abstenues nga ushqimi i yndyrshëm.

ABSTENÚES/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Ajo që mban qëndrim asnjanës, që nuk shprehet për as kundër në një votim; ajo që përmbahet nga pjesëmarrja ose nga përfshirja në një veprim a në një vendim. Ajo është abstenuese e rregullt. Abstenuese nga alkooli.

ABSTRÁKT,~E mb. 1. Që nuk përjetohet ose që nuk ndihet me anë të shqisave, por që del me anë të përgjithësimit mendor; që nuk lidhet me objekte ose pamje të njohura dhe reale, por që është më shumë një shprehje e lirshme ose e përgjithshme e ideve, e ndjenjave ose e përvojave; që del me anë të abstraksionit dhe që mbështetet tek ai; kund. konkret. Mendim abstrakt. Nocion abstrakt. Roman abstrakt. Muzika abstrakte. Puna abstrakte (tek.).
2. Që është i shkëputur nga realiteti, që është shumë teorik dhe i papërcaktuar; që është i vështirë për t’u kapur e për t’u kuptuar. Teori abstrakte. Diskutim abstrakt. Flet në mënyrë abstrakte.
3. filoz. Që nuk lidhet drejtpërdrejt me realitetin konkret, që ekziston vetëm si ide, si koncept ose si formë përgjithshme e jo si diçka e prekshme. Koncept abstrakt. Ide abstrakte.
4. gjuh. Që emërton një cilësi, një tipar ose një veprim të shkëputur nga sendi ose objekti që ka cilësi a tipare ose nga vepruesi; kund. konkret. Emër abstrakt. Kuptim abstrakt. Fjali abstrakte. Ligjërim abstrakt.
5. art. Që ka të bëjë me një stil a shprehje artistike, që nuk përfaqëson drejtpërdrejt realitetin, por që përqendrohet në përdorimin e formave, të ngjyrave dhe të linjave për të shprehur ide ose ndjenja. Arti abstrakt. Pikturë abstrakte. Figura abstrakte. Vija abstrakte.
6. mat. Që nuk shoqërohet me emrin e njësisë së matjes ose të sendeve të numëruara; që ka të bëjë me gjedhe ose struktura që nuk ekzistojnë fizikisht, por që ndihmojnë në kuptimin e fenomeneve reale. Numër abstrakt. Madhësi (shifër) abstrakte. Algjebra si fushë abstrakte e matematikës.

ABUZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur abuzoj ose kur abuzohet.
2. Sjellje, veprim ose situatë që përfshin shpërdorimin, padrejtësinë ose përdorimin e gabuar e të palejueshëm të pushtetit dhe të autoritetit. Abuzim psikologjik. Abuzim emocional. Abuzim fizik. Abuzim verbal. Abuzim gjinor. Padit abuzimet. U zbuluan abuzimet. Abuzim me fondet. U dënuan abuzimet.
3. Konsumim tej mase i pijeve a i ushqimeve; teprim në të ngrënë etj. Bën abuzim. Abuzimi me pijet. Abuzimi me shëndetin. Abuzimi me brana (me duhanin).
✱Sin.: shpërdorim, keqpërdorim.

ABUZÚES,~E mb. Që abuzon. Qëndrim (veprim) abuzues. Sjellje abuzuese.

ADMIRATÍV,~I m., gjuh. Mënyrë e foljes që shpreh gjendje a veprim që ndodh papritur dhe që nxit habi, çudi, dyshim ose vlerësim te folësi për një veprim të kryer; mënyra habitore.

AFÁT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Periudhë ose kohë e caktuar për realizimin ose përfundimin e një pune, një veprimi, një qëllimi, një detyre ose një detyrimi; kohë, cak; kohë e folur, e pranuar, e përcaktuar me marrëveshje për përmbushjen e një detyrimi ose kryerjen e një pune. Afat i duhur. Me afat të gjatë (të shkurtër). Afat i shkurtër (i mesëm, i gjatë). Afati i provimeve (i studimeve, i shërbimit). Ka afat. I kaloi afati. Afati u shkurtua.
2. Caku kohor (viti, muaji, dita) që është vendosur për të nisur ose për mbaruar një punë, një veprim ose një detyrim ose për të realizuar një qëllim ose një planifikim; vade. Afati përfundimtar. Afat mujor. Afati i marrëveshjes. Afati i pagesës së borxhit (së kredisë). Afati i regjistrimit të popullsisë. Afati i kryerjes së shërbimit ushtarak. S’i jap afat dikujt e ngut tepër, e shtrëngoj, s’e lë të marrë frymë.
✱Sin.: kohë, cak, datë, kohëzgjatje, vade.

AFORIZÍM,~I m., libr. 1. Veprim kur aforizoj.
2. Procesi i krijimit të një aforizmi. Teksti shquhet me aforizim. Aforizim klasik.

AFTËSÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Të qenët i aftë, i shkathët, i zoti për diçka; mundësia për të bërë diçka; shkalla e përgatitjes dhe gatishmëria për të kryer një veprimtari, mundësia për të përballuar diçka; kund. paaftësi. Aftësi fizike (mendore, shpirtërore, morale). Aftësi pune. Aftësi të mëdha (mbimesatare, të kufizuara, të pakta). Aftësi mbrojtëse (luftarake). Aftësi kreditimi (fin.). Aftësim pagimi (paguese) (fin.). Aftësi shlyerëse (shlyerjeje) (fin.). Aftësia blerëse (shitëse). Aftësia për punë. Fitoj (humbas) aftësinë. Vë (shkrij) të gjitha aftësitë. Ka aftësi tretëse (thithëse). Me aftësi ndryshe (kufizuese).
2. Prirje dhe mjeshtëri që ka dikush për të kryer me sukses një veprim, një detyrë ose një aktivitet të caktuar. Aftësi të rralla. Aftësi fizike. Aftësi intelektuale. Aftësi teknike. Aftësi krijuese (drejtuese, pedagogjike). Aftësi për muzikë (për art, për matematikë). Ka (s’ka) aftësi.
3. Mundësia, gatishmëria për të nxënë, për të përpunuar ose për të prodhuar; kufiri më i lartë i kësaj mundësie. Aftësi prodhuese. Aftësi e nxënësisë. Aftësi ujitëse (lundruese). Aftësi në punë. Aftësi programimi. Zgjeron aftësitë. Aftësi komunikimi. Aftësi analitike.
✱Sin.: mjeshtëri, zotësi, shkathtësi, prirje, kompetencë, kapacitet.

ÁFËR parafj. 1. Përdoret me një emër në rasën rrjedhore, që shënon vendin, sendin ose njeriun pranë të cilit gjendet dikush a diçka. Afër tyre. Afër detit. Afër portës. Afër kompjuterit.
2. Përdoret me një emër në rasën rrjedhore, që tregon kohën pak çaste para së cilës kryhet një veprim, ndaj. Afër agimit. Afër muzgut. Afër mesnatës. Afër majit. Afër të dyzetave.
✱Sin.: pranë, rreth, ndaj, buzë.

AGJITACIÓN,~I m., polit. 1. Veprimtari nxitëse, ndikuese dhe motivuese me gojë ose me shkrim për individë ose grupe njerëzish për t’i vënë në veprim, në lëvizje, në protesta etj., për një qëllim të caktuar politik, social ose ekonomik. Agjitacion politik. Shërbim agjitacioni. Agjitacion kundër shtetit. Agjitacion figurativ. Qendër agjitacioni. Bëj agjitacion. Merret me agjitacion. I dënuar për agjitacion.
2. bised. Përpjekje për t’i mbushur mendjen dikujt me fjalë, për ta bindur e nxitur për diçka. Agjitacion i zbrazët. I bën agjitacion. I mbush mendjen me agjitacion.
✱Sin.: agjitim, propagandë, parullë.

AGJITÍM,~I m. sh. ~E, ~ET polit. 1. Veprim kur agjitoj.
2. Nxitje gojore ose shkrimore për veprime, lëvizje etj. për të arritur qëllime të caktuara politike, sociale, ekonomike; të agjituarit. Agjitim i fshehtë. Agjitim i profesional. Agjitim provokues. Agjitim për pjesëmarrje në veprimet të organizuara. Agjitim për mobilizim.
✱Sin.: agjitacion, propagandë, parullë.

AGRESÍV,~E mb. 1. Që ka të bëjë me agresionin, që i shërben agresionit; që ka si qëllim agresionin, që ka tiparet e agresionit. Bllok (traktat) agresiv. Shtet agresiv. Luftë (politikë) agresive. Plane (qëllime, veprime) agresive. Trupa agresive. Sulm agresiv. Provokim agresiv.
2. Sulmues, goditës, armiqësor. Qëndrim (ton) agresiv. Tip agresiv. Njeri agresiv. Sjellje agresive. Gjuhë agresive. Sëmundje agresive. Ishte shumë agresiv.
3. spec. Që ka veprim të fortë gërryes. Lëndë agresive. Mjedis (ujë) agresiv.
✱Sin.: sulmues, goditës, agresor, armiqësor, gërryes, shkatërrues.

AHMÁRRËS,~E mb. Hakmarrës. Veprim ahmarrës. Sjellje ahmarrëse. Gjuhë ahmarrëse.

AKOMBËTÁR,~E mb. Jokombëtar, antikombëtar; kund. kombëtar. Akt akombëtar. Fushatë akombëtare. Qëllime akombëtare. Veprim akombëtar. Shtyp akombëtar. Politikë akombëtare.

AKOMODÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprim kur akomodoj dikë ose kur akomodohem.
2. Gjendja kur përshtatesh në kushte e në rrethana të reja. Akomodimi i sistemeve. Mënyra e akomodimit. Procesi i akomodimit. Akomodimi i mosmarrëveshjeve. Akomodimi i syrit për të parë në largësi.
3. Rehatim, përshtatje në kushte e në rrethana të reja; të akomoduarit, të përshtaturit, përshtatje. Akomodim i mirë. Akomodim fizik. Akomodim teknik. Akomodim në hotel. Akomodimi i vizitorëve.
✱Sin.: përshtatje, mirëqenie, rehati, adaptim.

AKROBACÍ,~A f. sh. ~, ~TË sport. 1. Ushtrim gjimnastikor i vështirë, i ndërlikuar dhe me figura, që kërkon shkathtësi të veçantë, aftësi të lartë teknike, elasticitet, drejtpeshim, fuqi trupore dhe guxim. Akrobaci gjimnastike. Akrobaci në litar (në vegla). Akrobaci ajrore (tokësore). Akrobaci me aeroplan. Akrobaci drejtpeshimi. Gara të akrobacisë. Bëj akrobaci.
2. vet. nj. Lloj i gjimnastikës ose i artit të cirkut, në shfaqjet artistike, në filma, që përfshin ushtrime trupore shkathtësie, kryesisht me vegla, veprime me rrezikshmëri; arti i akrobatit, mjeshtëria për të bërë këto ushtrime; shfaqje gjimnastikore. Ushtrime akrobacie. Akrobaci ajrore (tokësore). Merrem me akrobaci. Më pëlqen akrobacia.
3. sh. edhe ~RA, ~RAT fig., keq. Veprim i shkathët e dredharak, që synon të mashtrojë dikë, duke e mbuluar a duke kapërcyer thelbin e çështjes; pehlivanllëk. Akrobacira politike (filozofike). Akrobacirat gjuhësore. Akrobacira dinake.
✱Sin.: pehlivanllëk, dinakëri, dredhi.

AKSIÓN,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Veprim i përqendruar për një qëllim a synim të caktuar. Aksione të përbashkëta. Aksione diplomatike. Aksion politik. Aksion humanitar. Ndërmarr aksion. Aksion kolektiv. Aksion i qytetarëve. Aksioni për mbjellën e pemëve. Aksione shkollore.
2. usht. Veprim luftarak për t’i dhënë dikujt goditje të shpejtë dhe të papritur. Aksion i shpejtë. Aksion i guximshëm policor. Ndërmorën një aksion në shkallë të gjerë. Vendi i aksionit. Bëj (kryej, përgatit) një aksion. Aksion ushtarak. Aksion i forcave ushtarake. Aksion i komandove. Përfundimi i aksionit. Bëj analizën e aksioneve kundër kultivuesve të drogës (kundër trafikantëve të qenieve njerëzore).
3. let. Veprimi në një vepër letrare, në një vepër dramatike, në një film etj. Aksioni i veprës (i pjesës). Aksioni i filmit artistik.
4. sport. Veprim i shpejtë dhe i organizuar, që kryen gjatë ndeshjes një skuadër ose një lojtar i saj. Bëj (ndërmarr, thur) një aksion. I prish aksionin. Është në aksion. Vazhdon aksioni. Aksion i mirëfilltë.
✱Sin.: veprim, aktivitet, veprimtari, sipërmarrje, ndërmarrje, punë, nismë, lëvizje.