FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGROKOMBINÁT,~I m. sh. ~E, ~ET ek., bujq. Ndërmarrje me veprimtari të gjerë bujqësore, si punimi i tokës, prodhimi i drithërave e i bimëve industriale, pemëtaria, perimtari, blegtoria, përpunim industrial i prodhimeve bujqësore, industria e konservimit, qarkullimi vendor dhe jashtëvendor i prodhimeve të ndryshme bujqësore e blegtorale. Agrokombinati i zonës veriore. Agrokombinati ushqimor. Makineria e agrokombinatit.

ÁNAS,~E mb. Që banon prej kohëve më të hershme në një vend; që u përket banorëve më të parë të një vendi; vendës, vendor; kund. ardhës. Fis anas. Popullatë anase. Traditë anase.
✱Sin.: vendës, vendor, rrënjës, vendali.

ÁNAS,~I m. sh. ~, ~IT Banor i hershëm i një krahine a i një vendi, ai që ka jetuar aty brez pas brezi; kund. ardhës. Është anasi ynë. Zakonet e anasve. Janë anas.
✱Sin.: vendës, vendas, vendor, rrënjës, vendali.

AUTOKTÓN,~E mb., libr. 1. Që është rrënjës në një vend; që banon në atë vend ku kanë jetuar paraardhësit e tij që në kohët më të lashta; kund. i ardhur, ardhës. Popullsia autoktone. Kulturë autoktone. Banorët autoktonë.
2. Që është i atij vendi, që nuk është i ardhur; që është krijuar aty ku ndodhet sot. Veshje autoktone. Muzikë autoktone. Bimë autoktone. Prodhime autoktone.
✱Sin.: vendës, vendas, vendor, vendar, anas, rrënjës.

AUTOKTÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr. Pjesëtar i popullsisë burimore, fillestare të një vendi; banor i një vendi ku kanë jetuar paraardhësit e tij që në kohët më të lashta. Ata janë autoktonë. Ai ndihet si autokton këtu. Shqiptarët janë autoktonët e Ballkanit. Mjaft autoktonë qenë shpërngulur gjatë luftës.
✱Sin.: vendës, vendas, vendor, vendar, anas, rrënjës, indigjen.

DECENTRALIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR zyrt., kal. 1. Kaloj një pjesë të funksioneve të pushtetit qendror organeve më të ulëta; zgjeroj të drejtat e organeve më të ulëta. Decentralizoj pushtetet.
2. Shkëput organet më të ulëta nga organet më të larta ose nga ato qendrore. Decentralizojnë pushtetin vendor.
3. Dobësoj centralizmin. Decentralizojnë ekonominë.
4. Shpërndaj, shpërqendroj.. Decentralizoj forcat (mjetet).
✱Sin.: shpërqendroj, shqendërzoj, shkëput, shpërndaj, dobësoj.

DECENTRALÍZ/ËM,~MI m., libr. 1. Sistem i qeverisjes, i drejtimit dhe i organizimit politik, ekonomik etj., që mbështetet në shpërqendrimin e pushtetit dhe kalimin e një pjese të kompetencave ose të funksioneve nga organet qendrore tek organet më të ulëta hierarkike; kund. centralizëm. Decentralizmi i pushtetit (i kompetencave). Decentralizmi politik. Decentralizmi administrativ. Decentralizmi financiar.
2. Zgjerimi i së drejtës së organeve më të ulëta për të qeverisur vetë; shkëputja e organeve më të ulëta nga organet më të larta ose ato qendrore. Decentralizmi i pushtetit vendor.
3. Mohim a dobësim i centralizmit; kund. centralizëm. Decentralizëm anarkik.

DEMOKRATÍZ/ËM,~MI m. Të qenët demokratik, karakteri demokratik, fryma demokratike; njohja, pranimi e zbatimi i demokracisë. Demokratizmi vendor.

DREJTÚES,~I m. sh. ~, ~IT 1. Ai që organizon e drejton punën a veprimtarinë e një sipërmarrjeje, të një institucioni, të një organizate etj.; ai që u tregon të tjerëve rrugën për të arritur një qëllim; ai që qëndron në krye të punëve, ai që drejton në një fushë të veprimtarisë; udhëheqës. Drejtues i aftë (i zoti). Drejtues politik (ushtarak, artistik). Drejtues i pushtetit vendor. Drejtuesi i garave (i ekspeditës, i kursit).
2. Ai që vë në punë a në lëvizje një makinë, një mekanizëm etj., ai që drejton një makineri, një aparaturë etj.; anëtar i ekuipazhit të një anijeje, të një aeroplani etj. që ndjek lundrimin detar a ajror dhe mban drejtimin. Drejtuesi i anijes (i aeroplanit, i tankut).
3. elektr. Pajisje a aparat që kthen rrymën e ndryshueshme në rrymë të vazhduar.
4. Ai që dërgon në një drejtim të caktuar një letër, një telegram, një shkresë etj., dërgues. Drejtuesi i letrës (i telegramit). Drejtuesi i lutjes (i shkresës).

LOKÁL,~E mb., libr. 1. Që jeton a vepron në një rreth, krahinë, qytet a fshat të caktuar, që është karakteristik vetëm për të ose që lidhet vetëm me të e nuk shtrihet në gjithë vendin; që është vetëm për një vend të caktuar, i vendit. Popullsia lokale. Këshillat (organet) lokale. Pushteti lokal. Shtypi lokal. Veshjet lokale. Ngjyrim lokal. Festë lokale. Festivali lokal. Koha lokale koha e një vendi, e cila përcaktohet sipas gjerësisë së tij gjeografike. Shira lokale. Luftë lokale luftë e kufizuar në një zonë të caktuar, në të cilën nuk marrin pjesë shumë shtete.
2. mjek. Që bëhet vetëm në një pjesë të trupit, i pjesshëm. Mpirje (anestezi) lokale. Mjekim lokal.
✱Sin.: vendor, rajonal, zonal, i pjesshëm.

LOKATÍV,~E mb., gjuh. Vendor, që lidhet me lidhëzat: ku, tek, kudo, ngado, etj. që tregon vendin ku kryhet një veprim ose ku ndodhet dikush a diçka.

MAGJÍK,~E mb. 1. Që përdor fuqitë e magjisë për të realizuar gjëra të pamundura; që ka të bëjë me magjinë, i magjisë. Ka një shkop magjik. Fluturoi me qilimin magjik. Hap kyçin magjik. Përdor unazën magjike. Pasqyra magjike fliste të vërtetën. Di formula (fjalë) magjike. Shfaq fuqi magjike. Ai veshi çizmet magjike.
2. Që të josh me forcë të madhe si me magji, që të sjell kënaqësi të madhe me cilësitë misterioze të jashtëzakonshme që ka; tërheqës, joshës, i mrekullueshëm, magjepsës. Ajo vajzë njihej për burinë e saj magjike.
3. Që ka ndikim të madh, të fshehtë e të pashpjegueshëm mbi dikë ose diçka. Nëna kishte aftësi magjike për të të qetësuar. Asaj iu duk se aparati magjik ia shëroi veshin. Pushteti vendor është një çelës magjik.
4. Pjesë e dytë e togut sy magjik, i cili është një vrimë e vogël e rrumbullakët në derë, e mbuluar me xham zmadhues përmes të cilit mund të shohësh nga brenda jashtë, por jo edhe anasjelltas.
✱Sin.: tërheqës, joshës, i mrekullueshëm, magjepsës.
♦ *Çelës magjik. *Shkop magjik. Me *shkopin magjik.

NÓRM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Rregull e caktuar ligjore ose morale për sjelljen në jetë a në shoqëri, e detyrueshme ose e pranuar përgjithësisht; diçka e detyrueshme për t’u ndjekur; rregullat që përcaktojnë jetën e brendshme të një organizate. Normat morale (juridike). A duhen thyer normat e kanunit. Është bërë normë. Normë e inflacionit (fin.) përqindja e rritjes së çmimeve të mallrave dhe shërbimeve në një ekonomi gjatë një periudhe të caktuar, zakonisht një vit. Normë e interesit (fin.) shuma e parave që huamarrësi (individ, kompani, autoritet vendor ose shtet) duhet t’i paguajë agjentit ekonomik (zakonisht një banke ose institucioni krediti) në këmbim të dhënies së kredisë. Normë shoqërore (drejt.) rregull sjelljeje, shpesh i pashkruar, i cili dikton sjellje të pranueshme brenda një grupi ose shoqërie.
2. Masë e caktuar për diçka; sasia e përshtatshme ose e rregullt për diçka; gjendja e rregullt dhe e zakonshme për diçka; një standard apo një model që konsiderohet si tipik. Normat ushqimore të bagëtive. Normat e shpenzimit (e harxhimit). Norma e ujitjes për hektar. Norma e akumulimit (ek.). Norma e mbivlerës (e fitimit) (ek.). Është brenda normës. Zhvillohet sipas normës. Shmanget nga norma. Normë plehërimi (bujq.)
3. Sasia e punës që duhet të bëhet, ose e prodhimit që duhet të nxirret brenda një kohe të caktuar. Normë e lartë (e ulët). Normë individuale (kolektive). Normë teknike (progresive). Normë ditore. Punë me normë. Realizon normën. Thyejnë (tejkalojnë) normat.
4. gjuh. Tërësia e rregullave që përcaktojnë përdorimin e mjeteve të gjuhës letrare në mënyrë të njëllojtë për të gjithë pjesëtarët e një kombi; përdorimi i mjeteve gjuhësore që është ngulitur e është pranuar nga të gjithë pjesëtarët e një kombi si në ligjërimin e folur ashtu edhe në atë të shkruar. Norma e gjuhës letrare kombëtare. Norma gramatikore (leksikore). Norma drejtshkrimore. Norma e drejtshqiptimit.
5. sport. Sasia e ushtrimeve me shkallë të caktuar vështirësie, që duhet të kryhen për të merituar një titull sportiv, që janë të detyrueshme për nxënësit në shkollë etj. Normat e mjeshtrit të sportit. Dhënia e normave në shkolla. Arritja e normave.
✱Sin.: rregull, ligj, zakon, detyrë, masë, gjendje, cak.

PUSHTÉT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Sundim politik i një klase, i një shtrese a i një grupi shoqëror, që ka të drejtën dhe mundësinë të qeverisë shtetin, një krahinë, një rreth etj. nëpërmjet organeve të zgjedhura a të emëruara. Pushteti politik. Pushtet i pakufizuar. Pushtet ekzekutiv (legjislativ, gjyqësor). Çështja e pushtetit. Marrja e pushtetit. Ndarja e pushtetit. Organet e pushtetit. Lufta për pushtet. Është i veshur me pushtet. Pushtet ekzekutiv pushteti ligjzbatues. Pushteti legjislativ pushteti ligjbërës. Pushteti gjyqësor. Pushteti i katërt media. Pushteti normativ (drejt.). Balancim i pushteteve. Etja për pushtet nuk i ka rrënjët te fuqia, por tek dobësia (afor.).
2. bised. Organet e qeverisjes së shtetit, të një krahine, të një rrethi etj.; administrata shtetërore në një vend, në një krahinë, në një rreth etj.; qeveria. Pushteti qendror (vendor). Veprimtaria e pushtetit. Ndërtimi i pushtetit.
3. E drejta dhe mundësia që ka dikush për të urdhëruar dikë, për të vepruar ose për të ndikuar mbi dikë a mbi diçka. Pushteti prindëror (atëror). Pushtet fetar të drejta të ipeshkvit mbi çdo famullitar e besimtar në një dioqezë; e drejtë për të mbikëqyrur punët fetare, për të shuguruar meshtarë dhe për t’i emëruar e transferuar ata.
4. fig. Fuqia që ka dikush a diçka. Pushteti i parasë.
5. fig. Ndikimi që mund të ushtrojë dikush a diçka mbi një tjetër. Ka pushtet të madh mbi të. Nuk iu nënshtrua pushtetit të burrit. Pushteti prodhon pushtet.
✱Sin.: qeveri, pushtetari, fuqi, autoritet, sundim, drejtim, udhëheqje, fron, administratë, e drejtë, mundësi, ndikim.

TAKÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Ndeshje, pjekje e dikujt në udhë a gjetkë; përshëndetje a dhënie e dorës dikujt që të del përpara dhe që e njeh. Takimi me shokun (me shoqen, me mikun, me kolegun).
2. Mbledhje me disa a me shumë njerëz për një punë a për një qëllim të caktuar. Takim me qytetarët. Takim me shkrimtarin. Takim vendor (kombëtar, ndërkombëtar). Takim i fshehtë (i shkurtër, i gjatë, miqësor, i ngrohtë, i ftohtë). Takim pune. Takim i krerëve të shteteve samit. Takim me zgjedhësit. Pjesëmarrësit në takim. Morën pjesë në takim.
3. Pritje e qytetarëve për të dëgjuar ankesat, hallet, kërkesat e tyre etj. Ditë takimi. I la (i dha) një takim. Shkoi në takim. Mori takim u takua.
4. Marrëveshje ndërmjet dy a më shumë vetave për t’u takuar në një vend me qëllime të caktuara, pikëpjekje. Takim i parë ndërmjet tyre. Takim njohjeje. Takim dashurie. I la takim. Iku në takim. I doli në takim. S’i vajti (s’i shkoi) në takim. Nuk vij dot se kam lënë takim me mjekun. Takimi i parë. Takimi i radhës.
5. sport. Ndeshje; lojë. Takim sportiv. Këtë takim do ta fitojë skuadra jonë. Takim vendimtar midis skuadrave (boksierëve).
✱Sin.: ndeshje, pjekje, përshëndetje, mbledhje, pritje, marrëveshje, pikëpjekje, lojë, përballje, duel.

VENDÓR,~E mb. 1. gjuh. Që lidh një fjali të varur, e cila tregon vend, me një fjali drejtuese (për lidhëzat ku, tek, kudo, ngado etj.); që lidhet me lidhëza të tilla dhe tregon vendin ku kryhet një veprim ose ku ndodhet dikush a diçka (për fjalitë). Lidhëz vendore. Fjali, vendore (p.sh.: “Ku buron uji i ftohtë... / Atje janë mendtë e mia”).
2. gjuh. Që tregon vendin ku ndodhet dikush a diçka ose ku kryhet veprimi i shprehur prej foljes (në disa gjuhë në latinisht, gjuhët sllave, turke etj.). Rasa vendore.
3. Që lidhet me një vend a me një zonë të caktuar, i vendit. Media vendore. Pushteti vendor organet shtetërore të një fshati, të një qyteti etj. Zgjedhje vendore.
✱Sin.: lokal, krahinor, zonal.

VÉNDËS,~E mb. 1. Që ka lindur e është rritur në një vend të caktuar dhe nuk ka ardhur nga një vend tjetër, që ka jetuar brez pas brezi në një vend të caktuar; që është krijuar në një vend të caktuar; i vendit; kund. ardhës; i ardhur. Banor vendës. Popullsia vendëse. Mësuese (mjeke) vendëse. Zakone (valle) vendëse. Prodhim vendës.
2. Që jeton e punon prej kohësh në një vend të caktuar; që ka të bëjë me një vend të caktuar; që i përket këtij vendi, i vendit. Futbollistët (artistët) vendës. Autor vendës.
✱Sin.: anas, rrënjës, autokton, vendor, ndenjës, ndenjëtar, i lindur, banor.