FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABÁ,~JA_II f. Veshje tradicionale grash në botën arabe, si mbështjellëse a mbulesë prej fyti deri te zogu i këmbës, që vishet mbi rroba të tjera, zakonisht me ngjyrë të zezë, por edhe ngjyrash të tjera, burkë. Lau (veshi, vari) abanë.

ANGJÍN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Çengel, grremç hekuri. E vari në angjin. Hedh angjinin.
2. Kamastër, hekur i vargoit të zjarrit. Angjin zjarri.
3. Spirancë. Angjini i lundrës. Ngre angjinën!
4. fig. Ai që është dorështrënguar, koprrac.
5. si mb. Dorështrënguar, koprrac. Njeri angjin. Dorë angjine.
✱Sin.: çengel, grremç, grep, kanxhë, ganxhë, spirancë, këmbalec, kanastër, mashë, dorështrënguar, koprrac.

BASKÍ,~A f. sh. ~, ~TË krahin. 1. Gozhdë e madhe; kunj i ngulur në mur për të varur në të diçka. Ngul baskinë. E vari pushkën në baski.
2. Ballanike. Mbuloi me baski. Ndërroi baskitë. Baski të kalbura.
3. Lloj çekani i farkëtarit me njërën anë të mprehtë si majë dhe tjetrën me mykë të shtypur.

BRUZ,~I m. sh. ~E, ~ET Gur i çmuar e i fortë, me ngjyrë qielli në të gjelbër. Unazë (karficë) me bruze. Mpreh briskun me bruz. I ra bruzi u prek, u zemërua, i vari buzët. Xhamadanin bruz me ar, / Ma gëzofsh duke qeshur! (folk.).

BÚZ/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Secila nga dy pjesët e mishta e të lëvizshme, zakonisht ngjyrë trëndafili, që mbulojnë dhëmbët dhe që kufizojnë e mbyllin gojën nga jashtë, duke u bashkuar në të dyja anët e saj në pjesën e poshtme të fytyrës; gojë. Buza e sipërme (e poshtme). Buzë të holla (të trasha, të kuqe, të njoma, të fryra). Buzët e njeriut. Buzët e qenit. Cepi i buzëve. Të kuq buzësh. Me buzë në gaz. Me buzë të qeshur. Kafshoi buzën. Lëpiu buzët. Fshij buzët. Lyej buzët (me të kuq). Puthen buzë me buzë. Vë në buzë. Ha (flet, qesh, përgjigjet) me majën e buzëve. Shqiptoj me buzë. Flet me buzë flet me shumë naze. Më çahet (më thahet) buza. Qeshi nën buzë. I lidhi buzën (të vdekurit). Se m’u tha buza për ujë, / Për ujë buza m’u tha, / O floriri pa mardha. (folk.). Kur i ke buzët me mjaltë, t’i puthin të gjithë. (fj. u.). Buzët qajnë e buzët qeshin. (fj. u.). Po s’qeshi buza, do qajë zemra. (fj. u.). Syri flet më parë se buza. (fj. u.). Buza mban nga ana e hundës. (fj. u.). Shan hunda buzën. (fj. u.). Ia donte buza, po s’e linte hunda. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta. Buzë gomari (lat. Verbascum thapsus) (bot.) bimë barishtore dyvjeçare me kërcell deri dy metra të lartë, me gjethe vezake e me push nga të dyja anët, që çel lule të verdha në tufë. Buzë lepuri (mjek.) e çarë e thellë në buzët e një njeriu që ka lindur me këtë cen. Buzë nuseje (bot.) gjembaç që lëshon lule të verdha.
3. Skaji i një sendi, ana ku mbaron një send; vija që kufizon një truall a diçka tjetër, zgrip. Buzët e tryezës. Buza e vatrës. Buzët e gotës (e filxhanit, e tepsisë, e pjatës). Buzët e një arne (e një letre). Buzët e gjethes (e lules). Buza e briskut. Buza e rrugës (e shkëmbit, e greminës). Buza e arës (e pyllit). Buza e plagës. Me buzë të dhëmbëzuara (të kthyera, të trasha, të holla). Mbush buzë më buzë. Buzë e pupës parmak rreth pupës së barkës a të anijes.
4. Vija ku takohet uji me tokën, vendi ku mbaron uji e fillon toka; breg (lumi, deti, liqeni). Buza e detit (e liqenit, e kënetës, e lumit, e kanalit). Buza e Matit (e Vjosës). Dal në buzë. Qëndroi në buzë të ujit. Kush ka frikë valët, mos shkojë në buzë të detit. (fj. u.).
5. fig. Fillimi i një kohe; fillimi i një ngjarjeje, pragu i diçkaje. Në buzë të beharit (të dimrit, të vjeshtës). Në buzë të mbrëmjes (të agimit). Në buzë të pleqërisë. Në buzë të shkatërrimit.
6. sh. ~A, ~AT Shkëmb mali i thepisur; vend me pjerrësi të madhe, humnerë; copë shkëmbi. Buzë e rrezikshme (e thepisur, e zhveshur, e rrëpirët). Buzë e shkëmb. Ra nga buza. Ra në buzë. Buzave të shkëmbinjve.
✱Sin.: zgrip, breg, brinjë, cak, cik, qenar, anë, anie, skaj, skiç, breg, fillim, prag, vigjilje, humnerë, rrëzomë, rrëzim, greminë, humbëtirë, humbore, humbishtë, humbellë, dërrmë, theqafje, thellësirë, abis.
♦ Me *barkun te buza (te goja). I bëj buzë (diçkaje) nuk e pëlqej, nuk e përfill (zakonisht për të ngrënat); i bëj naze; fshij buzët. I ra pas buze (dikujt) e pësoi vetë, e gjeti e keqja (thuhet për dikë që ka dashur t’i bëjë keq një tjetri dhe e pëson vetë). Buzë më buzë. 1. Plot, sa s’mban më (për enë, për lumin etj.); breg më breg; degë më degë; cip më cip; çip më çip. 2. Me shumë inat, sa s’mban më; i zemëruar keq. 3. Shumë i dashur me të tjerët, i shkuar e i afruar, i shoqërueshëm; fol e qesh. Me buzë të fryra shumë i zemëruar e i mërzitur, tërë inat. Buzë gjyshi shumë i ftohtë; i ngrirë, akull. Me buzë të plasur shumë i dëshpëruar, i pikëlluar; me shpirt të plasur; me zemër të plasur. Në buzë të varrit gati për të vdekur, duke dhënë frymën e fundit; në grykë të varrit. Me buzët varur (të varura) i vrenjtur, i ngrysur, i zemëruar; i pakënaqur e i mërzitur; gjithë (tërë) buzë; gjithë (tërë) hundë (hundë e buzë); me hundë varur (të varura); me një pëllëmbë hundë. M’u dogj buza (për dikë) shih m’u dogj (m’u përvëlua) zemra (shpirti) (për dikë). Ma ka djegur qulli (luga) buzën e kam pësuar një herë, e kam provuar një herë diçka të keqe; jam djegur një herë nga diçka dhe kam fituar përvojë; kam rënë (shumë herë) nga kali. Ia do buza po s’e lë hunda (dikë) e dëshiron shumë dikë a diçka, por s’ka mundësi që ta ketë; është ca kryelartë dikush e s’e ul veten për diçka. I dridhet buza (dikujt) është tronditur shumë nga diçka, është prekur thellë në shpirt, është mallëngjyer pa masë; ngashërehet; i dridhet mjekra. Fshij buzët shih i bëj buzë (diçkaje). I fshij buzët (nga diçka) heq dorë nga diçka; nuk kam më shpresë për diçka; i laj (i fshij) duart. Sa për të fshirë buzët shumë pak, fare pak, një çikë; sa për të kruar dhëmballën. Fshiji buzët për murrizi (pas murrizit)! iron. mos u bëj gati kot, mos shpreso e mos prit kot, se gjë s’ke për të ngrënë a për të marrë; fshiji mustaqet për murrizi (pas murrizit)! Fshiji buzët me torbën e gomarit bised. iron. shih fshiji buzët për murrizi (pas murrizit). Gjithë (tërë) *hundë (hundë e buzë) (dikush). *Hundë më buzë. (Është) në buzë të greminës (të humnerës) (dikush) është para një rreziku të madh, është para një dështimi a para një rrënimi, është para një pasoje të rëndë për jetën, për pasurinë etj.; gati po shkatërrohet krejt, po falimenton; është në zgrip; i erdhi fundi (dikujt). (Është) në buzë të varrit (të gropës) (dikush). 1. Është shumë plak ose shumë i sëmurë; është fare afër vdekjes; (është) me një këmbë në varr (në gropë); (është) në fill të vdekjes; (është) larë e shkuar; i erdhi fundi (dikujt); është në zgrip. 2. shih (është) në buzë të greminës (të humnerës) (dikush). Kafshoj buzën (me dhëmbë) pendohem a më zë turpi për diçka dhe tërhiqem, hesht etj. E ka te buza (dikush) të përgjigjet menjëherë, aty për aty e pa u menduar gjatë; e di që më parë se ç’duhet të thotë, është gati; është i mprehtë dhe i shkathët në dialog; e ka në majë të gjuhës. I ka buzët me *qumësht (dikush) mospërf. S’ka *hundë e buzë (dikush). E ka vajin në buzë (dikush). 1. Qan shpejt, qan lehtë; qan për hiçmosgjë. 2. Ankohet vazhdimisht, gjithnjë qahet; s’pushon së ankuari; mbeti me vaj në buzë. Lëpin buzët (dikush) bëhet gati për të ngrënë diçka që i pëlqen; mprihet për të shtënë në dorë diçka që e dëshiron shumë ose për të marrë pjesë në diçka që i sjell kënaqësi a fitime; mpreh dhëmbët. Të lidhsha buzën (me shami)! mallk. vdeksh! I ka lyer buzët (dikush) është përzier në një faj a në një gabim ose në një punë jo të pastër, nga e cila ka përfituar diçka; ka marrë pjesë në diçka të keqe; ka gisht; e ka ngjyer gishtin; ka dorë; i ka lyer (i ka përlyer) duart. I mban buzët *varur (dikush). Mbeti me vaj në buzë (dikush). 1. Mbeti duke qarë e duke vajtuar; s’iu ndanë fatkeqësitë. 2. Ankohet vazhdimisht, gjithnjë qahet; s’pushon së ankuari; e ka vajin në buzë. Mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) buzët (dikush) shpreh pakënaqësi, mospajtim, mospërfillje a përbuzje ndaj dikujt a ndaj diçkaje; mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) turinjtë; mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) hundën. I ngriu *gazi në buzë (dikujt). Palosi (përveshi) buzët (dikush) nuk i erdhi mirë për diçka a nuk mbeti i kënaqur nga dikush; u mërzit e u bë gati për të qarë; ka mospërfillje ose përçmim për dikë a për diçka; i erdhi thartë. Ta pëlcet buzën (dikush a diçka) të lodh e të mërzit shumë, sa e humbet fare durimin; ta pjek peshkun në buzë (dikush); të bëhet gur në opingë. Ma poqi buzën (dikush a diçka) më mundoi e më mërziti shumë, më lodhi shumë; më plasi buza (me dikë a me diçka); ma solli në majë të hundës; ta pjek peshkun në buzë (dikush). Ta pjek *byrekun në buzë (dikush). Ta pjek *peshkun në buzë (dikush). Më plasi buza u sfilita, u lodha shumë; s’duroj dot më; u mërzita shumë; më erdhi (shpirti) në majë të hundës; jam mbushur deri në fyt; jam mbushur deri në grykë; ma poqi byrekun në buzë (dikush). I qepi buzët (dikush). 1. shih e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën (dikush). 2. shih i doli fryma (dikujt). I qeshi buza (dikujt) u gëzua; u kënaq; i pëlqeu diçka dhe u çel. S’i qesh buza (dikujt) është njeri i ngrysur, gjithnjë rri i zymtë, është nursëz; rri gjithnjë si i pakënaqur e i mërzitur; s’i qesh fytyra. T’i shposh buzën (buzët) (dikujt). 1. Është i vendosur e i papërkulshëm, çfarëdo që t’i bësh nuk ndërron mendje. 2. Është i inatosur aq shumë, sa i ka ikur gjaku nga fytyra; u xhindos. M’u tha (m’u poq) buza (për diçka) kam etje të madhe, dua të pi; kam kohë që s’kam pirë a s’kam ngrënë diçka; m’u tha goja; m’u tha fyti; m’u tha gryka; m’u tha gurmazi. I vari (i lëshoi) buzët (një pëllëmbë) (dikush) është i prekur, i ka mbetur qejfi nga dikush a për diçka; e shpreh dukshëm pakënaqësinë, tregon me shprehjen e fytyrës se diçka nuk i pëlqen; është i zemëruar shumë, është i pezmatuar, rri i heshtur e i ngrysur; i mban buzët varur; i vari (i uli) veshët; i vari (i lëshoi) hundët (një pëllëmbë); i ranë (iu varën) vetullat (dikujt); i ra bruzi (dikujt). Më vajti (më shkoi) buza (goja) te *veshi (prapa veshit). E vë buzën në *gaz. Më ka vënë (më ka zënë) buza *shirit. Iu zbardh buza (dikujt) u tremb shumë, e kapi tmerri; u shqetësua shumë e u zverdh në fytyrë nga frika, nga një fatkeqësi etj.; u bë dhe (dikush); u bë baltë në fytyrë (dikush); i ra çehrja e vdekjes.

CÁNG/ËL,~LA f. sh. ~LA, ~LAT krahin. 1. Kapëse e vogël metalike që përdoret për të mbërthyer rrobat ose për të varur diçka në to; mbërtheckë; karficë. E mbërtheu me një cangël. E vari në një cangël.
2. vet. sh. Rrecka që varen nga rrobat e grisura, zhele.

CINGÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Zile a këmborë e vogël, që u varet në qafë bagëtive. Gjuhëza e cingares. Zëri i cingares. I vari një cingare.
✱Sin.: cingëlimë, cingëliqe.
♦ Më mbeti cingare (diçka) më mbeti si barrë, është mbi mua detyra, puna, përgjegjësia etj., ma kanë varur mua; më varën këmborën; ma vari (ma la) në qafë (dikush).

FARÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Kalli misri që ruhet për farë, misër farës. Vari faranët në strehë.
2. fig. Njeri me trup të shëndoshë, i fuqishëm e trim. Nga ai fis kanë dalë faranë.
✱Sin.: farec, faracak.

FARÁSH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Kuti prej druri a prej teneqeje, me grykë të hapur e me fund të ngushtë, që shërben për të mbledhur të fshirat. Farashat e plehrave.
2. Kuti e ngushtë prej druri, me grykë të hapur, që varet në mur e shërben për të mbajtur lugët, kripën etj. Vari farashën në mur.
3. Këllëf ku viheshin shigjetat. Rregulloi farashën e shigjetave.
✱Sin.: kuti, farashkë, farashan, këllëf, koçele, lugës, kripës.

FISHEKÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Gjerdan fishekësh; çantë fishekësh; vezme. Vari fishekoren në mur.
✱Sin.: vezme, gjerdan, vargore, kuletë, pallaskë.

FËRKÁLLK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Spec i tharë, i shtypur me kripë. Vari fërkallkat në ballkon.

GRREMÇ,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Copë hekuri me majë të kthyer, që shërben për të kapur a për të varur diçka, kanxhë; kërrabëz e vendosur në mur, ku varen sende të ndryshme; pjesë e vogël, e mbetur në një dru nga një degë e hollë që është këputur. Grremç për rroba. Mashë me grremç. Me hundë si grremç. Var në grremç.
2. Shkop i gjatë që ka në krye një bigë të kthyer si çengel dhe që përdoret për të këputur frutat nga pema, për të mbledhur barin etj.; sfurk.
3. vjet., mospërf. Kryq.
4. fig., bised. Mjet ose mënyrë që përdoret nga dikush për t'ia arritur një qëllimi të caktuar, për të sulmuar dikë etj.; rast që shfrytëzohet nga dikush për t'ia arritur një qëllimi. E gjeti grremçin.
5. fig., bised., mospërf. Plak shumë i dobët dhe i kërrusur.
6. si ndajf. Si çengel, si grremç. E bëj grremç.
✱Sin.: sfurk, kryq, çengel, gëthep, kërçep.
♦ E gjeti grremçin (për diçka) gjeti një mënyrë a një shkak për ta bërë dikë fajtor a për ta sulmuar, zbuloi një sebep ku të kapet; ia gjeti vjegën (diçkaje). E vari në grremç (diçka) e hoqi vëmendjen e kujdesin për diçka, e la mënjanë, s’çan më kokën për të; e la pas dore; ia hoqi fillin (diçkaje).

HALLÍ,~A f. sh. ~, ~TË Qilim prej leshi a prej mëndafshi, me push të dendur e të lëmuar, me lule a vizatime ngjyra-ngjyra, që shtrohet në dhomë ose që varet në mur për zbukurim; sixhade e madhe; tapet. Hallia e dhomës. Shkund hallinë. Shtroi (vari) hallinë. Shtrihet mbi hallinë.
✱Sin.: sixhade, qilim, tapet.

HÁLLK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Rreth i vogël prej metali, që lidhet së bashku me të tjerë dhe përbën një zinxhir; rreth hekuri ku kapet, mbahet a lidhet diçka. Hallkat e zinxhirit (e vargoit). Hallka e derës. Hallka e parmendës. Hallka e zgjedhës. Hallka e kosës.
2. fig. Pjesë përbërëse e diçkaje, që lidhet ngushtë me pjesët e tjera dhe përbën një sistem. Hallka kryesore (më e rëndësishme). Hallka të tepërta. Hallkat e sistemit arsimor. Në të gjitha hallkat.
3. Lak. Hallka e litarit. Hallkë për të zënë lepuj.
4. Rreth që u vihet disa kafshëve në qafë; kular. Hallka e qenit. Hallka e viçit. Hallkat e qeve.
5. kryes. sh. bised. Prangat, vargonjtë. Këputi hallkat.
6. krahin., vet. sh. Vathë grash në trajtë unaze. Vari (hoqi) hallkat.
✱Sin.: rreth, unazë, verigë, vjegë, lak, kular, pranga, vathë.
♦ Ia hoqi hallkën (dikujt). 1. E shpëtoi nga një rrezik a nga një gjendje e rëndë; ia hoqi (ia zgjidhi) lakun. E la dikë të bëjë ç’të dojë e si të dojë, e la të lirë; nuk kujdeset më për dikë, s’pyet më për të; ia hoqi fillin; ia lëshoi litarin. E kam hallkën në grykë shih e kam litarin në grykë në qafë (në fyt). Këput hallkën shpëtoj me forcë nga një dhunë a nga një shtrëngim prej dikujt; thyej (këput) prangat; këput zinxhirin (zinxhirët). Ia shtrëngoi hallkën (dikujt) e detyroi me dhunë të bëjë diçka; e shtrëngoi me zor; ia shtrëngoi lakun.

HÍJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Hapësirë e errët a me fare pak dritë pas një trupi, që nuk lë të kalojnë nëpër të rrezet e diellit ose të një burimi tjetër drite; mungesë drite ose errësirë jo e plotë pas dikujt a diçkaje që e zë dritën; faqja e errët e trupit në anën e kundërt të ndriçimit të tij. Hija e drurëve (e lisit, e fikut, e arrës). Hija e reve. Në hije të shtëpisë (të mullarit). Bën (lëshon) hije. I bën hije. Hija e njeriut në tokë. Hija e trupit (e kokës, e dorës, e gishtërinjve). Hija e aeroplanit. Hija e një trupi në mur. Gjatësia e hijes. Drejtimi i hijes. Teatër (shfaqje) me hije në perde. E ndiqte pas si hije. Hije e plotë (e gjatë, e shkurtër).
2. Vend me pak dritë, me mungesë të pjesshme të dritës ose gjysmerrësirë, ku zakonisht nuk bien rrezet e diellit, vend që s'e rreh dielli. Hije e madhe (e dendur, e lehtë). Vend (rrugë) me hije. Koni i hijes së një planeti. Gjysmërruzulli i zhytur në hije. Ana në hije e Hënës. Ka hije. Vë në hije. Rri (shtrihet, futet, hyn) në hije. Rritet në hije. Mat temperaturën në hije. Hija e mbrëmjes (e natës). Në hijen e bodrumit (e pusit). Lisit shihi hijen, njeriut shihi mendjen. (fj. u). Njeriu matet me mençurinë dhe dijen e tij, ndërsa një objekt me funksionin që ai jep ose ofron.
3. Figurë e paqartë e një njeriu ose e diçkaje tjetër në errësirë, pamje e turbullt e dikujt ose e diçkaje në errësirë a në mjegull. Hije e turbullt. Hija e një njeriu. Hija e një shtëpie. Dukej një hije. Lëviznin disa hije.
4. Njollë e errët në diçka, pjesë e errët rreth diçkaje. Hijet e faqeve (e fytyrës). I ka sytë me hije. E ka lëkurën me hije.
5. tek. Figurë e errët që duket në një pjesë të trupit (figura e kockave, e zemrës etj.), kur e shohim me një aparat; vendi ku duket kjo figurë. Hija e mushkërive. Hija e kockave në grafi.
6. art. Njollë e errët a vija që tregojnë pjesët më pak të ndriçuara në një pikturë. Hije e thellë (e lehtë). Dritë dhe hije.
7. fig. Vend i mënjanuar që nuk bie në sy; vend i qetë larg telasheve e kokëçarjeve; pozitë shoqërore pa rëndësi, pa nderime e pa lavdi. Zuri një hije. U struk në një hije. E kaloi (e shkoi) jetën në hije. Doli nga hija.
8. fig. Diçka që ia ul a ia errëson vlerat e meritat e një njeriu, diçka që krijon një dyshim për sjelljen ose për qëndrimin e dikujt, që ia prish a ia njollos emrin e mirë; njollë. I hodhi një hije krijoi një dyshim për të. Bie një hije mbi të. Kjo ngjarje i la një hije. Kishte një hije në biografi.
9. fig. Pamje e një njeriu a e një sendi, ajo që na bie në sy në tërësinë e tipareve të një njeriu a të një sendi dhe na krijon një përshtypje të caktuar; shprehje e gjendjes shpirtërore të trishtuar a të shqetësuar në fytyrën a në sytë e njeriut. Hije e zymtë (e frikshme). Ka hije të rëndë. Mori një hije tjetër. Ka ndërruar hije. Ishte në hije të babait kishte pamjen si i ati, i ngjante t’et. I ra një hije e zezë në fytyrë. Shtëpia kishte hije të keqe (të zezë).
10. Pamje e një njeriu shumë të dobësuar e të tretur nga një sëmundje etj. Ishte bërë hija e vetvetes ishte dobësuar shumë. I ka mbetur vetëm hija është tretur fare, është bërë kockë e lëkurë.
11. fig. Pamje e bukur dhe e mirë e diçkaje; të qenët i hijshëm; hijeshi, bukuri; pamje, dukje. Hija e vashave. Hija e vendit. Duket gjithë hije. Ka marrë hije dhëndri. I ka rënë hije burri. I bëj hije diçkaje e zbukuroj, e bëj të hijshme. I kanë hije rrobat i rrinë bukur rrobat, i shkojnë mirë. Nuk i ka hije të flasë kështu nuk është e hijshme, nuk është mirë të flasë kështu. Shtat e hije, mend asnjë fije. (fj. u.) i bukur dhe i hijshëm, por pa mend në kokë.
12. fig. Vegim i diçkaje, që i duket një njeriu me fantazi të sëmurë sikur e sheh me sy; fantazmë; xhind. Hije e ligë. Hijet e rënda. Hijet e natës. Hija e t’et. Besonte se e ndiqnin (e kishin zënë, e kishin shkelur) hijet. I doli (iu shfaq) hija e të vrarit. I rëntë hija! (mallk.) Vjen si hije vjen befas, vjen papritur.
13. fig. Shfaqje a shëmbëlltyrë e dobët e diçkaje; mbresë e vogël a gjurmë e parëndësishme e diçkaje; gjurmë, përjetim. Hija e së vërtetës. Hije dëshpërimi (trishtimi, shqetësimi, dyshimi). Hije gëzimi. Hijet e së kaluarës. La hije diku a në diçka.
✱Sin.: errësirë, gjysmerrësirë, njollë, pamje, gjurmë, hijeshi, bukuri, dukje, pamje, vegim, vegulli, haluçinacion, fantazmë, shfaqje, shëmbëlltyrë.
♦ U bë hije (dikush). 1. shih u bë kockë e lëkurë (dikush). 2. U përpoq të fshihej që të mos e shihte njeri, u zhduk nga sytë (nga turpi, nga frika etj.). 3. shih tund (luan) derën (dikush). Iu bë hije (dikujt). 1. U lidh ngushtë me një njeri dhe nuk i ndahet asnjëherë; e ndjek hap pas hapi dhe i shërben me besnikëri; iu qep, iu ngjit. 2. E mbron shumë dikë; i bëhet mburojë. Jam bërë me hije dyshoj për gjithkënd e për çdo gjë, më ka hyrë dyshimi a më ka zënë mosbesimi ngaqë më kanë ndodhur ngjarje të papritura e të pakëndshme, ngaqë ma kanë hedhur e ma kanë punuar etj.; ia kam frikën dikujt a diçkaje edhe kur nuk e di ç’do të ndodhë. I bëj hije (dikujt). 1. E vë dikë brenda në një vend, e mbyll diku; e strehoj; vë në hije (dikë).2. I shërbej me shumë besim një njeriu, i shërbej verbërisht, shkoj pas tij symbyllur. 3. Ia ul vlerën dikujt me meritat a me punën time, bëj që të tjerët të mos ia njohin vlerat, ta çmojnë më pak e ta largojnë vëmendjen nga ai. Mos na bëj hije! shaka. mos na mërzit, mos na bezdis. Nuk i bën hije (askujt) nuk pengon asnjeri dikush, nuk i nxjerr pengesa askujt; nuk prish punë. Nuk bën hije në diell (dikush) është njeri fare pa rëndësi; nuk e përfill askush, është i lënë mënjanë, sikur s’është i gjallë. Bën hije mbi dhe (dikush) keq. është, sa gjendet; është gjallë, sa rron; rron pa kryer ndonjë punë të dobishme, s’ka vlera e nuk vepron mbi askënd e mbi asgjë. Nuk i bën hije (as) vetes (dikush) është i pazoti për të bërë një punë, nuk është i zoti për asgjë; as për vete s’është. I ra një hije (dikujt) u zbukurua; ka marrë një pamje të këndshme e të veçantë; i ra një nur. I ra një hije e zezë (dikujt) u mërzit a u inatos keq, u bë i vrazhdë; u err, u zymtua; bëhet zemërak e kërcënues. Fshihet pas hijes së gishtit (dikush) tall. mundohet më kot të mbulojë një të keqe që ka bërë, përpiqet më kot t’i fshehë të metat e gabimet, mbrohet me mjete e mënyra të dobëta; fshihet pas gishtit; fshihet prapa hostenit. Fshihet nën hijen e shuplakës (dikush) tall. shih fshihet pas hijes së gishtit (dikush). Fshihet pas hijes së vet (dikush) shih fshihet pas hijes së gishtit (dikush) tall. I ha hijen (dikujt). 1. Bëj që dikush të mos jetë më; e zhduk, e shfaros. 2. E mposht dikë, e mund, e vë përpara dhe e thyej. 3. Mbijetoj, jetoj më shumë se një tjetër, e përcjell dikë nga kjo jetë. Hedh hije_I (dikush a diçka) rritet, zhvillohet; lartësohet me trup; hedh (lëshon) shtat; hedh (lëshon) bojë. Hedh hije_II (mbi dikë a mbi diçka) krijon një dyshim të keq për dikë a për diçka, e paraqit jo mirë; e fsheh, e bën të turbullt, të errët a të paqartë për të mos u dukur siç është; i hedh hije (dikujt a diçkaje). I hedh hije (dikujt a diçkaje) shih hedh hije_II (mbi dikë a mbi diçka). Hijet e bardha euf. etnogr. xhindet, fantazmat; hijet e liga. Hijet e liga etnogr. xhindet, fantazmat; hijet e bardha euf. Ka frikë nga hija e vet (dikush) është shumë frikacak, nuk ka fare guxim, trëmbet nga gjithkush e nga gjithçka; nuk guxon t’ia hyjë një pune a të ndërmarrë diçka; është shumë i druajtur e nuk ka fare besim te vetja. Hije lisi dikush që ka të gjitha të mirat; ai që u bën nder të gjithëve, tek i cili shkojnë të gjithë; kund. hije shtogu. Hije shtogu dikush a diçka që s’ka vlerë, i padobishëm, pa asnjë rëndësi; kund. hije lisi. I ka hije (diçka) i shkon, i përshtatet, i vete, e hijeshon; i ka lezet. S’i ka hije (dikujt) nuk është mirë që sillet a që vepron ashtu, nuk i shkon për moshën a për detyrën që ka; s’ka lezet (për dikë); s’i bie (s’i shkon) për shtat. Nuk ka hije lisi (për dikë) nuk ka vend të rehatshëm (që e dëshiron shumë); nuk gjendet një vend i qetë për të. Ka hije të rëndë (dikush) është shumë serioz, ka pamjen që të bën t’i druhesh e të mos guxosh t’i afrohesh; ka pamje a qëndrim të egër. Pastë hijen e vet! (dikush) keq. 1. Qoftë atje ku është! (për një të vdekur kur e përmendim). 2. Qoftë ai që është, nuk dua të jem si ai a të kem të njëjtin fat; s’dua t’ia di për të. Kërkon hije në bahçe të tjetrit (dikush) iron. është shumë dorështrënguar e përfitues, është njeri zemërngushtë e lakmitar; përpiqet të kursejë edhe në diçka pa ndonjë vlerë të madhe; nxjerr dhjamë nga pleshti; mjel (edhe) morrin iron. I la hijen (dikujt) iron. u largua dikush papritur, shpejt e fshehtas prej dikujt; iku e nuk e gjen dot më dikë, me të cilin mbetet diçka pa zgjidhur; i la opingat (në dorë). E la në hije. 1. (diçka). Nuk e zbuloi e nuk e ndriçoi; e la të paqartë diçka; e la në errësirë₂; e la në mjegull; e la në tym; e la zhyt. 2. (dikë). Nuk e përmendi a nuk e përfilli shumë dikë, nuk e vuri në dukje, nuk e la të shfaqet; nuk ia vari shumë; e la në errësirë; i vuri (i hodhi) lerë (dikujt a diçkaje); i hodhi gurë (dikujt). I lë hije të zezë (dikujt a diçkaje) e njollos dikë, e përlyen, e poshtëron; e bën me turp, i jep nam të keq, e turpëron; i hedh baltë. Lëshon hije pa dalë dielli (dikush) tall. e bën diçka para kohe, nxiton e bën një punë të papjekur; nuk i mendon mirë gjërat, është i nxituar. Më marrsh hijen! mallk. vdeksh!; më marrsh të keqen! Mori hijen *përposhtë (dikush) mospërf. Matet me hijen e mëngjesit (e mbrëmjes) (dikush) keq. e vlerëson veten më shumë se sa është në të vërtetë, i duket vetja i madh, e mburr veten dhe nënvlerëson të tjerët; kërkon më shumë nga sa vlen; matet me hijen e vet. Matet me hijen e vet (dikush). 1. keq. shih matet me hijen e mëngjesit (e mbrëmjes) (dikush) keq. 2. I vlerëson drejt aftësitë e mundësitë e veta, është i vetëdijshëm për vlerat që ka; i peshon mirë gjërat sipas fuqisë së vet, pa u mburrur, pa u rrëmbyer e pa u ngutur; tregohet aq sa është. E mban nën hijen e vet (dikë) kujdeset shumë për dikë dhe e mbron; e ka nën kujdes e nën mbikëqyrje të vazhdueshme. E mbaj në hije të hostenit (dikë) e ruaj me kujdes e me merak të madh; kujdesem shumë e për çdo gjë për dikë; e mbaj me të gjitha të mirat; e mbaj në pëllëmbë të dorës. Mbeti në hije. 1. (diçka). Nuk u sqarua a nuk u ndriçua mirë, nuk u zbulua, mbeti e errët, e paqartë. 2. (dikush a diçka). Nuk i kushton askush vëmendje, është si i harruar e i shpërfillur, nuk e vlerëson e nuk kujdeset askush për të; është lënë mënjanë. Pret *ftoin (kumbullën) për t’i lëshuar (për t’i bërë) hije kungullit (dikush) keq. Rri në hije (dikush) nuk do të duket, nuk do të shfaqet, rri i tërhequr e i padukur, nuk del haptas e nuk do që të bjerë në sy; nuk përzihet në një çështje; rri mënjanë. Rron (është) në hijen (e dikujt) keq. 1. Është nën mbrojtjen e dikujt, dikush kujdeset për të dhe e mbron. 2. Është nën sundimin e dikujt; drejtohet nga dikush. Të shkel hijen (prapa) (dikush). 1. Është shumë i shpejtë, nxiton a vrapon shumë shpejt e të arrin; s’të ndahet hap pas hapi; nuk ia shkel (dot) hijen (prapa) (dikujt). 2. Është shumë i aftë e i zoti për të bërë diçka; të merr gjak në vetull. Nuk ia shkel (dot) hijen (prapa) (dikujt) është shumë i shpejtë, nxiton a vrapon shumë shpejt e s’e zë dot asnjeri; të shkel hijen (prapa) (dikush). I trembet hijes së vet (dikush) keq. shih ka frikë nga hija e vet (dikush). E vë në hije (dikë) e fut brenda në një vend, e mbyll diku; e strehoj; e marr nën kujdes, përkujdesem për të; e vë në hije të rigonit. E vë në hije të rigonit (dikë) e marr nën kujdes dikë, përkujdesem shumë për të; keq. tregoj kujdes të tepruar e vëmendje të madhe për një njeri që nuk e meriton; i bëj hije (dikujt); e vë në hije. Vret *barkun në hije (dikush) iron. Të vraftë (të shkeltë) hija! mallk. vdeksh!

HÚND/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Organ i nuhatjes; pjesë e dalë e fytyrës mbi gojë e nën sy, me dy vrima, nëpër të cilat kalon ajri gjatë frymëmarrjes. Me hundë të vogël (të madhe, të shkurtër, të gjatë, të drejtë, të shtypur, të kthyer). Hunda e njeriut. Hunda e kafshëve. Vrimat e hundës. Maja e hundës. Kurrizi i hundës. Shami hundësh. Shfryu hundët. Merr frymë me hundë. I doli gjak nga hundët. Ra më hundë (më hundë e më buzë). Para hundës (mu te hunda) shumë afër, para syve.
2. det. Kiç; pjesa e përparme dhe e dalë e diçkaje, që vjen me kurriz e duke u ngushtuar. Hunda e anijes (e vaporit, e lundrës). Hunda e malit (e shkëmbit). Hunda e çekanit. Hunda e plorit. Këpucë me hundë.
3. bised. Lëfyt. Hunda e ibrikut. Enë me hundë.
4. gjeogr., bised. Kep. Hundë deti. Hundë dheu. Hunda e Karaburunit.
6. bised. Sasia e diçkaje që thithet njëherësh a i mbahet erë vetëm një herë. Një hundë burnot.
7. si mb., fig. Që është i fortë, i vendosur; që nuk lëshon rrugë a pe; kokëfortë.
✱Sin.: feçkë, kep, kiç, e dalë, lëfyt.
♦ Ia bëri hundët (turinjtë) *përshesh (dikujt). I ra hunda (dikujt) tall. 1. E ndjeu veten të fyer, u zemërua, u inatos, u hundua. 2. I ra krenaria, nuk mburret më, u bë më i thjeshtë; i ra hunda në dhe (përdhe, në shesh); e uli hundën (dikush); i ranë veshët; i ranë pendët; e bëri bishtin palë (dikush); iu këput rripi i pallës. Ra më hundë (dikush) keq. përfundoi shumë keq, e pësoi vetë me veprimin që bëri; ia bëri të keqen vetes. I ra në hundë (diçka) e nuhati, e ndjeu; më në fund e kuptoi; i ra në bri. Të bie hunda përdhe (diku) është shumë ftohtë, mbërdhin shumë, thahesh së ftohti; të bëhet pështyma akull; të ngrin gjuha në gojë; të bien thonjtë. I ra hunda përdhe (dikujt) tall. shih i ra hunda₂ (dikujt) tall. Ma pruri (ma solli) (shpirtin) në *majë të hundës (dikush). *Breshri e rreh e hunda me majë iron. M’u ça hunda (për duhan) nuk duroj dot më pa pirë duhan, plasa për të pirë duhan. E ka çuar (e ka ngritur) hundën (përpjetë) (dikush). 1. Është bërë mendjemadh, mburret shumë; shet mend; kund. e uli hundën. 2. Është zemëruar me dikë, nuk i flet fare ose i flet me inat; (rri) me (tërë) hundë (hundë e buzë). Më doli nga hundët (për hundësh) (diçka) e pagova shtrenjtë diçka që mora a që fitova; në të vërtetë nuk përfitova, por u dëmtova, nuk e gëzova atë që mora; e nxora për qafe. (Hëngri) sa i doli nga hundët (për hundësh) (dikush) hëngri tepër, sa nuk i nxinte më barku. Nuk di të fshijë hundët (dikush) tall. nuk është i zoti për asgjë, është krejt i paaftë; është fare i humbur, as për vete nuk është i zoti; i rrjedhin hundët (dikujt). Ia do *buza po s’e lë hunda (dikë). Ia do hunda (dikë a diçka) e do, i pëlqen, e dëshiron, do që ta ketë a ta shjerë në dorë; e lakmon; ia ka qejfi. I duket hunda *dyfek (dikujt) keq. Ecën drejt hundës (së vet) (dikush) sheh punën e vet, nuk përzihet në punët e të tjerëve; merret me hallet e veta. Nuk fshin dot hundët e veta (dikush) përb. shih s’di të lidhë (as) ushkurin (dikush) bised. Fut hundët (hundën) (dikush) keq. ndërhyn në një çështje që s’i takon, përzihet në një punë, në të cilën nuk duhet të përzihet, futet pa e kërkuar askush ndërhyrjen e tij; fut turinjtë; futet (hyn) si pykë; (hyn) si fanti spathi; hedh kripë në gjellë të botës; s’ka pula e bën “ish”; s’ka pula e hahet me dhelprat; (përzihet) si bolla me ngjalën. I hanë hundët (i ha hunda) (dikujt) do sherr, kërkon të zihet a të rrihet; i ha kurrizi; i ha koka; i hanë brirët. E heq (e tërheq) për hunde (për hundësh) (dikë) keq. e bën dikë të sillet si do ai, t’i bindet verbërisht; e mashtron; luan e tallet me dikë, bën ç’të dojë me të; e tërheq (e heq) për veshi; e tërheq për gjuhe; e tërheq për kapistre; e sjell rrotull. (Sikur) e ka hequr prej *hunde (dikë) shih (sikur) e ka nxjerrë nga hunda (për hundësh) (dikush). Gjithë (tërë) hundë (hundë e buzë) (dikush) gjithë inat e buzëvarur; i mërzitur, i ngrysur e i zemëruar; duke folur me inat a duke qëndruar rëndë; me një pëllëmbë hundë; gjithë (tërë) buzë; me buzë varur (të varura); me këmbët e para; me një grusht miza; e ka çuar (e ka ngritur) hundën (përpjetë). Hundë më buzë shpejt e shpejt, me ngut, pa humbur kohë; në këmbë e në dorë (në duar). Hundë më hundë. 1. Shumë pranë njëri-tjetrit, fare afër; ballë për ballë; sy për (më) sy. 2. Përpara syve, haptas, sheshit, pa u fshehur, mu përpara dikujt; nën hundën e mjekrën (e dikujt); përpara (para) hundës (së dikujt); sy ndër sy (me dikë). Nën hundën e mjekrën (e dikujt) haptas, sheshit, mu përpara syve të dikujt; hundë më hundë; përpara (para) hundës (së dikujt); sy ndër sy (me dikë). Me hundën përpjetë me mendjemadhësi; me kryet në qiell; me bishtin përpjetë. Me hundë e me turinj keq. shih gjithë (tërë) hundë (hundë e buzë). Me hundë varur (të varura) (dikush) i mërzitur a i zemëruar; i pezmatuar, i ngrysur; me zemërim e me inat, pa folur, i ngrysur; me një pëllëmbë hundë; me buzë varur (të varura); me turinj varur; gjithë (tërë) buzë. I hyn ndër hundë (dikujt) i afrohet shumë dikujt dhe e pengon, e bezdis; i hyn e i përzihet në punët e tij. E ka në hundë (dikë) përbuz. shih e ka halë në sy (dikë). Nuk ka hundë (dikush) mospërf. nuk e meriton dikë a diçka, nuk është për të, është më poshtë se ai a se ajo; nuk ka turi. S’ka hundë e buzë (dikush) ka bërë diçka të keqe a të turpshme dhe nuk ka guxim t’i dalë përpara dikujt; s’ka sy e faqe. E ka hundën *të gjatë (dikush). E ka hundën *të hollë (dikush). Ka hundë të hollë (dikush). 1. shih e ka hundën të hollë (dikush). 2. E mban veten lart; është mendjemadh, është hundëpërpjetë; është shumë i zgjedhur, ka pretendime shumë, është hundëhollë. E ka hundën në *lis (dikush) iron. I kullot hunda *lart (dikujt) iron. E ka hundën *të madhe (dikush). S’e lë hunda të hajë (të kullotë) bar (dikë) tall. është mendjemadh dhe kjo e dëmton, nga krenaria e kotë dëmtohet vetë; vret (rreh) lart (dikush). Merr hundë (dikush) guxon të nisë a të bëjë diçka; ka guxim të tepruar, trimërohet shumë. E mban hundën lart (*përpjetë) (dikush) iron. E mban hundën në *qiell (dikush) iron. Mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) hundën (dikush) shih mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) buzët (dikush). Iu nxi hunda (dikujt). 1. U turpërua. 2. U inatos; u tërbua nga inati. Ia nxori nga hundët (nga hunda, për hundësh) (dikujt). 1. Ia mori me zor diçka, ia zhvati, ia rrëmbeu me forcë. 2. Bëri që të mos e gëzonte atë që kishte fituar, që ta shpaguante nga zori; ia zuri shul. (Sikur) e ka nxjerrë nga hunda (për hundësh) (dikë) ngjan shumë me dikë, i ngjet aq shumë sa s’e dallon dot; është krejt si ai; (sikur) i ka prerë kokën (dikujt); (sikur) i ka prerë kryet (dikujt); bëmë baba të të ngjaj; hiq e vërë atë vetë. E nxori hundën *jashtë (dikush). I nxorën *uthull nga hundët (dikujt). Me një *pëllëmbë hundë. Përpara (para) hundës (së dikujt) duke qenë i pranishëm edhe ai vetë (sidomos kur vepron pranë tij dhe e dëmton, por ai nuk e sheh ose bën sikur nuk sheh); në sy, pa iu përmbajtur rrethanave; hundë më hundë (me dikë); nën hundën e mjekrën (e dikujt); sy ndër sy (me dikë). Ia përsheshi hundët (turinjtë) (dikujt) përb. 1. E goditi rëndë në fytyrë dhe e gjakosi; e rrahu keq; ia theu turinjtë; ia bëri hundët (turinjtë) përshesh. 2. I dha një mësim të mirë me një dënim të rreptë; i theu hundët; ia përsheshi hundët (turinjtë); ia bëri hundët (turinjtë) përshesh. I pikon *shpirti nga hundët (dikujt). I rri me *grushte hundëve (dikujt) keq. I është rritur hunda (dikujt) tall. shih i është rritur mendja (dikujt). I rrjedhin hundët (dikujt) mospërf. është njeri i humbur, nuk është i zoti për asgjë; as veten nuk mban e nuk mbron dot; nuk di të fshijë hundët (dikush); i ha pula qurrat. Ma solli te hunda (dikush) shih ma pruri (ma solli) (shpirtin) në majë të hundës (dikush). E sheh nën *hundë (dikë) e përçmon, e shpërfill; e përbuz e nuk i jep asnjë ndihmë. Nuk sheh më larg (më tutje) se hunda e vet (përtej hundës së vet) (dikush). 1. Është i mbyllur në punën e vet, ka horizont a pamje të kufizuar për diçka; nuk është i zgjuar, nuk i kap shpejt gjërat, nuk kupton shumë, nuk është largpamës, është dritëshkurtër; sheh gjer te maja e hundës. 2. Sheh vetëm dëshirat e interesat e vetë, nuk bëhet merak për të tjerët, mjaft që të jetë mirë vetë. Sheh gjer te *maja e hundës (dikush) keq. Shpohem në hundë (për diçka) e them me bindje të plotë diçka, jam shumë i sigurt, pranoj çdo dënim po nuk doli kështu si them unë; pres kokën; pres kryet; e vë kokën në satër; e vë kokën në kandar₂; vë dorën (duart) në zjarr; vë dorën (duart) në prush. I theu hundët (dikujt) përçm. i dha një mësim të mirë dikujt, e shtrëngoi, e detyroi a e dënoi që të ulet, të bindet ose të sillet si duhet; ia uli hundën; i theu dhëmbët; i theu turinjtë; ia preu veshët; e shtroi në havan (dikë); ia theu bririn (brirët). E uli *hundën (dikush). 1. iron. Hoqi dorë nga krenaria dhe nga mburrja e kotë, nuk krekoset më; u bë më i shtruar, më i bindur e më i thjeshtë; i ra hunda (dikujt); i ranë pendët (dikujt); i ranë veshët (dikujt); i vari (i uli) veshët; e uli bishtin; kund. e ka çuar (e ka ngritur) hundën (përpjetë). 2. moh. keq. Mbahet me të madh, nuk afrohet e nuk pajtohet me dikë a me diçka; nuk i bindet dikujt; nuk shtrohet, nuk pranon se ka gabuar ose se dikush tjetër ka të drejtë; bën sikur s’ka ndodhur gjë. Ia uli hundën (dikujt) e shtroi, e urtësoi, e bëri të lërë fodullëkun a mendjemadhësinë dhe të jetë më i thjeshtë; ia theu hundët; ia preu veshët. I vari (i lëshoi) hundët (një pëllëmbë) (dikush) shih i vari (i lëshoi) buzët (një pëllëmbë) (dikush). I vari hundët në tokë (dikush) keq. shih i vari (i lëshoi) buzët (një pëllëmbë) (dikush). Më erdhi te hunda shih më erdhi (qumështi i nënës, shpirti) në majë të hundës. Më erdhi (qumështi i nënës, shpirti) në *majë të hundës. Të vjedh hundën midis (në mes të) syve (dikush) është hajdut i regjur e i fshehtë, të vjedh pa e diktuar; është shumë i shkathët e nuk e kap dot në hiletë që bën; të heq (të merr) opingat nga këmbët; të vjedh vezët nën klloçkë; të heq (të vjedh) potkonjtë. Ma zë (ma kap, ma ndien, ma heq) hunda (diçka) e ndiej diçka, e nuhat, e parandiej; e kap, e kuptoj shpejt ç’është. Ta zësh (ta kapësh) për hunde i del shpirti (dikujt). 1. Është shumë i lodhur, është rraskapitur dhe s’ka më fuqi fare; është tepër shëndetlig. 2. Është shumë i hidhëruar, i pikëlluar. Zgjat hundët (dikush) përpiqet fshehtas të marrë vesh diçka, që pastaj të ndërhyjë, edhe pse nuk duhet; përzihet në punët e dikujt, ndërhyn në çështje që nuk i takojnë; fut hundët (hundën). Iu zverdh hunda (dikujt) u tremb shumë; u inatos keq, u tërbua nga inati.

KAMÁST/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT Vargor, vargua ku varet një enë a një kusi për të zier ujë ose gjellë në vatrën e zjarrit. Vari kusinë në kamastër.
✱Sin.: vargor, vargua.

KÓK/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT dhe ~A, ~AT 1. anat. Një ndër pjesët kryesore dhe ndër organet e sipërme më të rëndësishme të trupit të njeriut, ku ndodhen trutë, sytë, veshët etj.; krye; kryet. Koka e djalit (e vajzës). Kafka e kokës. Me kokë të qethur. Me kokë poshtë (lart). Nga koka deri te këmbët. Ngre (ul) kokën. U plagos në kokë. Më dhemb koka. Përshëndeti me kokë. I ra topit me kokë. Fluturon mbi kokat tona. Vuri kapelën në kokë.
2. Ky organ në pjesën e përparme të trupit të kafshëve, të shpendëve dhe të kandrrave; krye. Koka e lopës (e kaut). Koka e gjarprit (e fluturës). Kokë viçi. Mish (tru) koke. Paçe koke. Bleu (hëngri) një kokë keci.
3. Njësi për të numëruar njerëzit, bagëtinë etj.; gojë (që duan të hanë a të ushqehen). Rrogë e kokë. Kam njëqind kokë dhen (lopë).
4. fig. Ky organ i trupit të njeriut me trurin si vatër e intelektit dhe e aftësive mendore, si qendër e të menduarit dhe e të arsyetuarit; mendje, mendtë; krye. Njeri me kokë njeri me mend në kokë; njeri i mençur. E ka kokën plot është i ditur dhe i mençur. Ia mbushi kokën e bindi. Kështu i thotë koka kështu mendon. Ia bëri koka e ka fajin vetë. Kanë një kokë mendojnë njëlloj. S’ka kokë s’ka mend në kokë. S’ia pret koka nuk arrin ta kuptojë a ta mendojë mirë. E ka kokën bosh s’ka mend në kokë. E ka kokën shkëmb (të fortë) është kokëfortë. M’u bë koka çorbë (dhallë, bozë, përshesh, lëmsh, tym) më janë ngatërruar mendimet; jam krejt i hutuar. Nuk çan kokën nuk shqetësohet; nuk e lodh trurin a mendjen. S’di ku kam kokën (nga hallet ose telashet). I vjen koka vërdallë ka shumë punë a halle. Bën si i thotë koka bën siç mendon vetë.
5. fig. Kjo pjesë e trupit të njeriut si organi më përfaqësues i jetës; jeta e njeriut si gjëja më e çmuar; vetja; krye. Mik për (me) kokë mik që jep edhe jetën për dikë. Lë (jap) kokën për atdheun (për fëmijët) jam gati të vdes për të mbrojtur atdheun (fëmijët). La kokën në luftë u vra në luftë. Shyqyr që shpëtoi kokën shyqyr që shpëtoi gjallë (veten). Përgjigjem me kokë përgjigjem me jetën time; betohem. I bëri dëm kokës i bëri dëm vetes. Thyej kokën! (mallk.) shko në djall! Për kokën e babait (betim.). Rrit gjarprin të të hajë kokën (fj. u.) thuhet për një njeri mosmirënjohës.
6. Vendi i parë dhe më kryesor, më i nderuar dhe më i respektuar; kreu i diçkaje. Koka e krevatit (e djepit).
7. edhe fig. Fillimi i një radhe, i një vargu qeniesh a sendesh; kreu i një varg veprimesh a veprimtarish; kreu. Koka e kolonës (e rreshtit, e skuadrës). Koka e frontit të luftimit.
8. fig. Përgjegjës a drejtues i lartë dhe i respektuar në familje, në një ndërmarrje a sipërmarrje etj.; drejtuesi a udhëheqësi, kryetari i një qeverie, i një partie, i një organizate etj.; truri; kreu. Koka e një vendi (e një shteti, e një qeverie). Kryefamiljari (biznesmeni) është koka e familjes (e biznesit). Turmë (organizatë) pa kokë.
9. fig. Thelbi a problemi themelor i një çështjeje, i një kauze etj.; ana kryesore e diçkaje; objektivi, pikësynimi më i rëndësishëm. Koka e problemit (e çështjes në diskutim). Bisedë (muhabet) pa kokë bisedë e kotë, pa një pikësynim të caktuar.
10. bot. Zhardhoku a fryti i rrumbullakët i një bime, kokrra që shërben si ushqim, për rimbjellje a për riprodhim. Kokë qepe (hudhre). Kokë lakre.
11. Pjesë përbërëse kryesore e diçkaje, e ngjashme me këtë organ të njeriut, me kokrrën a me frytin e disa bimëve a pemëve. Koka e kandarit. Koka e gozhdës (e gjilpërës).
12. kryes. nj., bised. Flokët e kësaj pjese të trupit të njeriut dhe të disa kafshëve. Qetha kokën qetha flokët.
✱Sin.: krye, kryet, kaptinë, mendje, mendtë, jetë, vetja, fillimi, ballë, rradake, kungull, kaploqe, tutkë, udhëheqës, truri, zhardhok, objektiv, pikësynim, kokërr, flokët.
♦ Më avullon koka (kryet) kam shumë shqetësime e telashe sa nuk di ç’të bëj, s’di nga t’ia mbaj; më zien (më mizëron) koka. Bëhet *berber në kokën e tjetrit (e qerosit) (dikush) iron. I është bërë koka … shih i është bërë mendja … M’u bë koka *barut. M’u bë koka (mendja) *bozë. M’u bë koka (mendja) *çorbë. M’u bë koka *daulle. M’u bë koka (mendja) *dhallë. M’u bë koka *finjë. I bëhet një kokë nga këmbët (dikujt) është shumë i sëmurë, po vuan gjatë; s’ka (s’gjen) derman (dikush). M’u bë koka (mendja) *lëmsh. M’u bë koka (mendja) *llum. M’u bë koka (mendja) *përshesh. M’u bë koka (mendja) *tym. Ia bëri koka (dikujt) e ka fajin vetë, si bëri ashtu gjeti. I ka bërë kokën (kryet) (dikujt) e ka lindur; ka bërë që të vijë në këtë jetë, i ka dhënë jetën; i ka bërë rradaken bised. Bën kokë (krye) nga bishti (dikush) s’lë gjë pa bërë për t’ia arritur qëllimit, ia gjen mënyrën a mjetin, përmbys çdo gjë për të fituar. I bëj kokën (mendjen) *bozë (dikujt). Ia bëj kokën (mendjen) *çorbë (dikujt). Ma bëri kokën *daulle (dikush). Nuk i bën koka *def (dikujt). S’i bën koka *dimër (dikujt). Ma bëri kokën (mendjen) *dhallë (dikush). Më bën koka *miza. Ma bëri kokën (mendjen) *përshesh (dikush). Ma bëri kokën (mendjen) *sallatë (dikush). Ia bëri kokën *tullë (dikujt). Ia bëj kokën (mendjen) *tym (dikujt). Bën me kokë (me krye) të vet (dikush) vepron si mendon vetë, nuk pyet asnjeri, bën si di a si do vetë, nuk i merr mendim askujt. Bëj *pazar kokën (xhanin). Më ra *çatia në kokë. I ka rënë *dielli në kokë (dikujt) edhe iron. I bie kokës (në kokë). 1. (dikujt) E godet, e qorton ashtu siç duhet e aty ku duhet, nuk e kursen. 2. (diçkaje) Fillon ta harxhojë, ta shesë a ta hajë të gjithë pa kursim (për paratë, plaçkat, bagëtitë etj.). I ra mbi kokë (mbi krye) (dikujt) është ai që do ta përballojë diçka ose që do ta vuajë një hall etj.; atij i ndodhi, atë e gjeti e keqja, ai e pësoi. I ra në kokë (dikujt). 1. E trullosi, e zuri, e dehu (rakia a ndonjë pije tjetër); i ra në tru; ia mori mendjen. 2. E joshi, e magjepsi; u shastis pas dikujt a pas diçkaje, u bë si i marrë; iu ndez koka; i hipi (i kërceu) në kokë; ia plasi në kokë; ia mori mendjen; i pikon në zemër. Ku më ka rënë koka ku kam lindur. Më ra prapa kokës (diçka) më goditi rëndë, më preku shumë diçka e papritur, më trullosi. I bie kokës me grushte (dikush) pendohet rëndë për një veprim të gabuar a për një faj që ka bërë më parë, e dënon veten për atë që ka thënë a që ka bërë, shpreh pendim të thellë; i bie gjoksit me grushte; rreh gjoksin. I bie koka *erë hallvë (dikujt) keq. Më ka rënë *leshtë e kokës (me diçka). Bie *miu e thyen kokën (diku). Më ra *qielli në kokë. Më kanë rënë *qimet e kokës (me diçka). I bie *malit me kokë (me krye) (dikush). I bie *murit me kokë (me krye) (dikush). Më ra *tavani në kokë. Më ka rënë *vala në kokë. E bluan në kokë (diçka) e mendon mirë e mirë para se të vendosë për diçka, e shoshit mirë, e rreh me vetveten. Më buçet koka kam shumë kokëçarje e telashe, s’di nga t’ia mbaj; më zien (më mizëron) koka; më avullon koka (kryet). M’u ça (m’u hap) koka kam dhembje të madhe në kokë; kam zjarrmi të madhe; m’u hapën trutë. Më çau kokën (kryet) (dikush). 1. Më shqetësoi me zhurmën e vazhdueshme që bën, më shurdhoi; më çau veshët. 2. mospërf. Më mërziti shumë me fjalë, me këshilla, me qortime, me kërkesa ose duke përsëritur shpesh diçka të papëlqyeshme; më çau veshët; më çau trapin shpërf. vulg.; më çau bythën përb. vulg. Nuk çan kokën (kryet) (dikush). 1. Nuk shqetësohet fare për dikë a diçka, nuk tregon asnjë kujdes; nuk e prish qejfin; nuk e prish gjakun; nuk e vë ujin në zjarr; nuk iu dogj barku (dikujt) iron.; nuk i plasi barku (dikujt) iron.; nuk i hapet barku (dikujt) përçm.; e hedh pas (prapa) krahëve; aq i bën (dikujt). 2. shih nuk e lodh mendjen (dikush). 3. Nuk pyet fare për dikë a diçka, për ato që i thonë të tjerët, për qortimet që i bëjnë etj., s’ia ka frikën askujt dhe asgjëje; s’e çan kaptinën bised.; s’e zë meraku (dikë); nuk i bëhet vonë (dikujt); s’e bën qejfin qeder; s’do t’ia dijë (s’dëgjon) nga ajo anë. Çan *pishën me kokë (me krye) (dikush). Çoi kokën (kryet) (dikush). 1. U mëkëmb pas një sëmundjeje të rëndë; e mori veten. 2. U përmirësua ekonomikisht, është në gjendje më të mirë; e mori veten. I doli *huri në majë të kokës (dikujt). I doli koka (diçkaje) u shfaq, u zbulua, u duk; i dha shenjat. Më del *avull nga koka. Më del *flakë nga koka. Më del *tym nga koka. Më del *zjarr nga koka. S’i dëgjon koka (dikujt) nuk dëgjon të bëjë si i thotë dikush, nuk bindet e nuk pranon, është kokëfortë; nuk i mbushet koka; nuk merr vesh (dikush); s’i mban vesh (dikujt). S’di ku të futë kokën (kryet) (dikush) ka shumë halle e telashe sa nuk di ç’të bëjë më parë; është shumë i shqetësuar e s’di si të veprojë. S’di ku kam kokën (kryet) kam shumë halle e telashe sa nuk di ç’të bëj më parë; jam i hutuar e s’di si të veproj; e humba kokën. I di koka (dikujt) është i zgjuar e i shkathët, di shumë a kupton shpejt; nuk ia hedh dot; di të sigurojë gjithçka për vete; i di lëkura; i di rradakja bised. Ia di kokën (dikujt) shih (e njoh) me dhëmbë e (me) dhëmballë (dikë). M’u drodhën *leshrat e kokës. M’u drodhën *qimet e kokës. E do me *kobure (me revole) (kokës) (dikush). Me dy *farëza në kokë (dikush) mospërf. S’i dhemb koka (kryet) (dikujt) i ka të gjitha të mirat, nuk i mungon asgjë, nuk vuan për asgjë, nuk ka asnjë shqetësim, as që do t’ia dijë. I fërkon kokën (kryet) (dikujt) e mbron dhe e përkrah; e merr me të mirë, e përkëdhel për t’i marrë mendjen dhe për të përfituar diçka. Ia fërkoj kokën me *akull (dikujt). Të fërkon kokën e të nxjerr sytë (dikush) keq. shih ditën të lëpin këmbët e natën të ngul dhëmbët (dikush). Të fluturon (të ikën) koka (kryet) të pret dënimi më i rëndë, të ikën jeta, të pret vdekja; të fluturon (të ikën) kaptina bised. M’u fry koka. 1. Ndiej lodhje të madhe nga puna mendore. 2. Më duket vetja shumë i mençur, shumë i zoti a shumë i kulturuar, fryhem e kapardisem sikur çoç jam; m’u rrit mendja. Ia ftohu kokën (kryet) (dikujt) e bëri t’i shohë gjërat siç janë, e bëri të heqë dorë nga entuziazmi i kotë a nga bindja e gabuar dhe të bëhet më realist; e shtroi dikë, e bëri të bindet, të ulet e të shohë të vërtetën siç është. Fut kokën (diku) strehohem diku; fshihem diku. E fut kokën në *lak. Ia futi në kokë (në krye) (dikujt) e bindi dikë për diçka, e bëri që ta kuptojë e ta ngulë mirë në mendje diçka; ia kujtoi, ia përmendi që të mos e harrojë. Nuk më futet (nuk më hyn) në kokë (në krye) (diçka) s’e kuptoj dot a s’e mësoj dot diçka, nuk arrij ta rrok a ta kap e ta mbaj mend; nuk ma nxë koka; nuk më futet (nuk më hyn) në kaptinë bised. nuk më hyn në tru; nuk i gdhendet koka (dikujt). Nuk i gdhendet koka (dikujt). 1. S’e kupton a s’e mëson dot diçka, nuk arrin ta rrokë, ta kapë a ta mbajë mend; nuk ia nxë koka; nuk i futet (nuk i hyn) në kokë (në krye). 2. Nuk shtrohet, nuk bindet, nuk merr vesh çfarë i thonë; është kokëfortë. Me gurë në kokë (te koka). *Gjarpër me dy koka. E gjeti kokën e kandilit e pësoi rëndë siç e meritonte me sjelljen e vet të keqe, mori atë që meritonte. I ha (i kruhet) koka (dikujt) jep shkak vetë që ta qortojnë a ta rrahin, kruhet vetë, s’rri urtë; e kërkon vetë të keqen, s’rri rehat, nuk ruhet; i ha koka për brirë; i hanë brirët; i ha (i kruhet) kurrizi (shpina, rruaza); i hanë (i kruhen) hundët. Ia hëngri kokën_I (kryet) (dikujt). 1. E mërziti shumë duke i kërkuar vazhdimisht diçka derisa ia arrin qëllimit. 2. E çoi drejt vdekjes; e shpuri në varr, e vdiq. Ia hëngri kokën_II (kryet) (dikujt) ia mbushi mendjen a e zbuti duke e marrë me të mirë e me lajka të vazhdueshme, ia ktheu mendjen urtë e butë, e bindi dhe e bëri për vete; e bëri që t’ia plotësojë dëshirën a kërkesën, të pranojë diçka, të ndryshojë në sjellje etj.; ia hëngri zemrën (shpirtin). Hanë kokën (me njëri-tjetrin) zihen, grinden, nuk lënë gjë pa thënë kundër njëri-tjetrit; (shkojnë) si eshka me urorin (me masatin); shkojnë thikë e brisk. Kokën të hanë! mospërf. le të zihen e të vriten, as që bëhem merak për ta; vetë e pësofshin! I ha koka për brirë (dikujt) e kërkon të keqen vetë, kruhet vetë për sherr a për diçka tjetër të keqe; i ha koka; (e kërkon) si breshka gozhdën (dikush). Ma hëngri kokën (kryet) (me të mirë) (dikush) më bindi me fjalë të mira, ma ktheu mendjen me të butë për diçka që e kisha vendosur; nuk mund ta kundërshtoja më; më bëri për vete; ma hëngri zemrën. Më hapi kokën (dikush) më nxori telashe të mëdha; më mërziti shumë. E heq (e fshij) nga koka (diçka) nuk mendoj më për diçka, e harroj përfundimisht; e fshij (e shlyej) nga mendja; e fshij (e shlyej) nga kujtesa. I hipi një *avull në kokë (dikujt). I hipi (i kërceu) *gjaku në kokë (në tru) (dikujt). I hipi në (mbi) kokë (dikujt). 1. Nuk i ndahet; e vëzhgon dhe e kontrollon vazhdimisht; i rri (i qëndron) në (mbi) kokë. 2. E nënshtroi, e theu; e përuli; e vuri poshtë (dikë). I hipi (i kërceu) në kokë (në krye) u ndez menjëherë; iu mbush mendja për të bërë diçka dhe nuk heq dorë; ashtu iu tek e ashtu do të bëjë; i ra në kokë; iu ngul në kokë; i hipi (i kërceu) në tru; i shkrepi (i feksi) në tru; iu ngul në tru; i kërceu delli (i ballit). Më ka hipur në *majë të kokës (dikush a diçka). S’më hiqet nga koka. 1. (dikush a diçka) shih s’më hiqet nga mendja (dikush a diçka). 2. (diçka) Nuk më shkulet një bindje a një mendim i caktuar, e mbaj përgjithnjë ashtu si e di a si e besoj; m’u bë mendja havale. E humba kokën u hutova krejt, nuk e di ku jam e ç’po bëj; u trullosa, s’jam i kthjellët në të menduar; s’di ku kam kokën. Humbi kokën e pyet për flokët (dikush) shih humbi qetë e pyet për brirët (dikush). Humbi *mendtë e kokës (dikush). I hyri në kokë (në krye) (dikujt). 1. (diçka) E kuptoi dhe e përvetësoi, e kapi, e rroku, e mësoi; i hyri në kaptinë bised.; i hyri në tru. 2. (për diçka) shih i hipi (i kërceu) në kokë (në krye) (dikujt). Më kanë hyrë *miza në kokë. I iku (i shkoi) koka (kryet) (dikujt) e vranë, i morën jetën; vdiq; i iku (i shkoi) kaptina bised. Më ikën *trutë e kokës. Është *fushë nga koka (nga mendja, nga mendtë) (dikush). Është *fyell nga koka (nga mendja, nga mendtë) (dikush) mospërf. Është kokë (krye) më vete dikush që bën siç mendon vetë, ai që mendon e vepron ndryshe nga të tjerët; njeri i veçantë e disi i çuditshëm; ai që vepron sipas kokës së vet, që s’do t’ia dijë për askënd; kokëkrisur; është kaptinë më vete bised.; bën fshat më vete (dikush). (Është) *mizë pa kokë (pa krye) (dikush). Është *poç nga koka (nga mendja) (dikush). Është *qyp nga koka (nga mendja) (dikush). S’është *tamam (nga koka) (dikush). Jap kokën (për dikë a për diçka). 1. E dua shumë; jap edhe jetën për dikë; lë kokën. 2. shih pres kokën (kryet) (për diçka). S’të jep as *gur për të çarë kokën (dikush). I jep krahun e të merr (të rrëmben) kokën (dikush). S’të jep një *morr të kruash kokën (dikush) përçm. S’kam *çati mbi kokë. S’ka kokë (dikush). 1. shih s’ka tru (dikush). 2. (për dikë a për diçka) Nuk e vlen, nuk e meriton dikë a diçka, s’është aq i mirë për të. 3. (diçka) E ka humbur forcën, s’është më i fortë; nuk mban dot gjatë, ka kaluar e nuk mund të kthehet më (zakonisht për reshjet, për motin etj.). Një kokë kanë mendojnë e veprojnë njësoj, njësoj (zakonisht për të keq). Me sa ka në kokë (në krye) me sa fuqi që ka, me gjithë forcën e zërit; sa i ha zëri; sa i ha fyti; sa i ha gurmazi; sa i hanë mushkëritë; në kupë të qiellit. E ka kokën me *ashkla (dikush) përçm. E ka kokën (kryet) *bosh (dikush). E ka kokën *cangë (dikush) krahin. E ka kokën *të cekët (dikush). E ka kokën me *cepa (dikush). E kam kokën (mendjen) *çorbë. E kam kokën *daulle. E kam kokën (mendjen) *dhallë. E ka kokën *të fortë. E ka kokën *fushë (dikush). E ka kokën *gdhe (dikush). E kam kokën në *gërshërë. E ka kokën me *gunga (me xhunga) (dikush). E ka kokën *gur (dikush). S’ka as kokë e as këmbë (diçka) është pa trajtë, s’ka as fillim e as mbarim; është rrëmujë a lëmsh e nuk di nga ta kapësh (një punë). Ka kokën nga këmbët (dikush) tall. është shumë i prapë (zakonisht për një fëmijë); s’lë dy gurë bashkë; s’i rri bytha në një vend (dikujt). E ka kokën *kërcu (dikush). E kam (e mbaj) mbi kokë (në krye) e sipër (dikë) e çmoj shumë, e nderoj aq shumë sa mbi të s’vë njeri tjetër. E ka kokën *mushkë (si të mushkës) (dikush). E ka kokën (kryet) *plot (dikush). E ka kokën në *prush (dikush). E kam kokën (mendjen) *rrëmujë. E ka kokën *shkëmb (dikush). E kam kokën mbi *shpatulla. E ka kokën *shpellë (dikush). E ka kokën *tullë (dikush). E ka kokën *vare (dikush). Nuk e ka kokën (mendjen) në *vend (dikush). E ka kokën në vend *të lig (dikush) keq. E ka kokën me xhunga (me *gunga) (dikush). E kam kokën *zjarr. Ka *lakra në kokë (dikush). E kam *të lidhur në kokë (diçka). Nuk i ka mendtë në kokë (në krye) (dikush) nuk di se ç’bën, sillet a vepron si i marrë, nuk punon me mend; nuk është në rregull nga trutë; i ka mendtë në majë të thanës; i kanë dalë mendtë mbi bishtaleca (dikujt). E ka mendjen (i ka mendtë) në kokë (dikush). 1. Është në gjendje të arsyetojë vetë, gjykon vetë; është i mençur, nuk është budalla; kund. e ka mendjen (i ka mendtë) prapa kokës. 2. Është i përmbajtur, nuk flet a nuk vepron pa i matur e pa i peshuar mirë gjërat; e zotëron dhe e kontrollon veten; nuk është i rrëmbyer. E ka mendjen (i ka mendtë) prapa kokës (dikush) nuk është në gjendje të gjykojë drejt, bën punë a veprime të pamenduara mirë, është i rrëmbyer; nuk është i zgjuar e i matur, sillet si i marrë; e ka mendjen (i ka mendtë) pas qafe; e ka mendjen (i ka mendtë) pas shpine; kund. e ka mendjen (i ka mendtë) në kokë. Kam *miza në kokë. Ka *mjegull në kokë (dikush). S’kam ku të përplas (të përpjek) kokën (kryet) s’kam ku të ankohem ose të kërkoj ndonjë këshillë, jam pa mbështetje e pa përkrahje, s’kam kujt t’i drejtohem për ndihmë a t’i qahem. Ka *sy edhe prapa kokës (dikush). S’ka *tru në kokë (dikush). *Këmbë e kokë (e krye). Më këndojnë dyzet *gjela (mbi kokë). Ia këputi kokën (kryet). 1. (dikujt) E vrau dikë, e mbyti; e zhduku pa mëshirë; e dëmtoi shumë rëndë; ia shtypi kokën; ia përdrodhi kokën. 2. (diçkaje) E ndaloi prerazi diçka, nuk e la më të vijojë, të zhvillohet, të bëhet etj., ia ndërpreu rreptë zhvillimin a përparimin; e shtypi; i vuri kapak (kapakun). Më kërcyen *trutë në kokë. (Kërkon) *qimet e kokës (dikush). Koka bën e koka pëson e pëson vetë ai që gabon a që ka faj, po veprove a po u solle keq, mbi ty do të bien pasojat; kush e bën një të keqe, e pëson vetë. Pa kokë (pa krye) e pa bisht jo me formë të caktuar, i çrregullt; që s’di ku fillon e ku mbaron, që s’merret vesh si është e ku ta kapësh, jo i plotë e jo sistemor. Sipas kokës i vënë festen (dikujt) aq sa vlen ose ashtu si sillet, atë vlerësim i japin; nuk ka pse ankohet e mirë t’i bëhet nga pasojat e hidhura të veprimeve të veta të gabuara; si e kërkon e gjen; sipas brumit edhe tharmin; ashtu i do mushka drutë; ajo baltë për atë mur është; ia presin gëzofin. Kokë e këmbë. 1. Me të gjithë trupin, që nga koka e deri te këmbët, i tëri; këmbë e kokë (e krye); nga koka deri te këmbët. 2. Krejt, plotësisht, tërësisht; fund e krye; ballë e fund; ballë e kurriz (e shpinë); me bar e me gjethe. Nga koka deri te këmbët i tëri, i gjithi; kokë e këmbë; fund e krye; deri në palcë të qafës. Kokën (kryet) këtu e këmbët atje (dikush) mezi pret të niset që këtej e të vejë diku, me trup është këtu, por mendon gjithnjë të ikë sa më parë gjetkë, nuk e mbledh mendjen të qëndrojë atje ku punon; me mendje të ngritur. Kokë më kokë. 1. Të gjithë një për një; me radhë, secilit, pa lënë asnjë. 2. Fare afër, ngjitur njëri pranë tjetrit; krye më krye. 3. Fshehurazi nga të tjerët, në mënyrë të fshehtë; vetëm për vetëm. Me kokën (me kryet) lart. 1. Krenar; me ballë (me ballin) lart. 2. I papërkulur, i panënshtruar; pa u përkulur; kund. me kokën (me kryet) poshtë. Kokë e madhe njeri i shquar, mendimtar i madh a personalitet i njohur, njeri shumë i zgjuar e i ditur; mendje e ndritur. Me kokë të nxehtë shumë i zemëruar, gjaknxehtë; me inat të madh; me gjak të nxehtë. Me kokë poshtë jo ashtu siç është, tjetër për tjetër, përmbys, shtrembër. Me kokën (me kryen) poshtë. 1. Pa nder, i turpëruar, kokulur. 2. I nënshtruar, i përulur; kund. me kokën lart. Me kokë të prerë si i vrarë, shumë i mërzitur e i dëshpëruar; fare i pafuqishëm (nga një e keqe që e ka gjetur dikë a nga një goditje e rëndë që i është dhënë). Me kokë në prush shih me kokë (me krye) në torbë (në thes, në trastë). Kokë qepe mospërf. dikush që nuk vlen fare e që mund të bëjnë ç’të duan me të, që s’i dhimbset askujt, që nuk e çmojnë e nuk e kursejnë. Në kokën tënde! ur. në dasmën tënde!; në gëzime edhe tek ti!; në krye tënd! Me kokë (me krye) në torbë (në thes, në trastë) në rrezik të madh, pa e ditur s’e ç’e keqe më pret, me rrezik jete pranë; me qefin nën sqetull (në kokë); me kokë në prush. Kokë turku libr. mospërf. njeri që bëhet viktimë për dikë tjetër pa pasur faj, për të krijuar përshtypjen se u dënua fajtori i vërtetë; dashi i kurbanit. Me kokë (me krye) ulur kokulur. Ia kripi kokën (dikujt). 1. përb. E vrau; e zhduku nga faqja e dheut. 2. Ia zuri shumë shtrenjtë diçka, i mori shumë para për diçka; ia lau kokën; ia mati kokën me pe. I krisi koka (dikujt) u çmend; u bë kokëkrisur; i krisi mendja; u prish nga mendtë (mendsh) (dikush). Kruan kokën (dikush). 1. Rri e mendohet, përqendrohet që të kujtojë a të kuptojë diçka; është në mëdyshje; s’di si të bëjë, si të përgjigjet a ç’anë të mbajë; kruan veshin. 2. S’ka ç’të bëjë gjë tjetër kur ka mbetur ngushtë a gjendet keq, rri e pret ç’do të ndodhë, ka humbur çdo mundësi. Të kruan kokën e të nxjerr trutë (dikush) keq. shih të fërkon kokën e të nxjerr sytë (dikush) keq. E kthen kokën (kryet) nga lëviz qafa (dikush) bën veprime të pakontrolluara, nuk është i vetëdijshëm për atë që bën; vepron me komandën e tjetërkujt, bën si t’i thotë dikush. E kthen me kokë poshtë (diçka) e paraqet ndryshe nga ç’është ose në të kundërtën e saj; e shtrembëron të vërtetën; e përmbys. Kthej kokën (kryet) prapa shoh të kaluarën time, gjykoj e vlerësoj si jam sjellë e si kam vepruar më parë; nxjerr përfitim nga përvoja ime. Ia lau kokën (kryet) (dikujt). 1. E qortoi rëndë dikë për gabimin që ka bërë; i dha dënimin e merituar. 2. I mori gjithçka, s’i la asgjë, e rropi mirë e mirë; ia kripi kokën; ia mati kokën me pe. *Leshtë e kokës. Lë kokën (kryet) (për dikë a për diçka). 1. E dua shumë, e vlerësoj aq shumë sa jam gati të bëj çmos për të; jap kokën. 2. Jap jetën për dikë, vdes për të; sakrifikohem për të. 3. keq. Vdes; vritem; lë rrashtën; lë kaptinën bised.; lë lëkurën; lë kockat; lë rruazën. Sa të lësh kokën është aq bukur, aq mirë etj. diku, sa nuk të vjen të largohesh që andej; do me çdo kusht të rrish aty. Lë *leshtë e kokës (për diçka). S’la *lesh në kokë (dikush). La *mendtë e kokës (dikush). S’i lë *mend në kokë (dikujt). Më lëshon koka *miza. Më lëshon (më nxjerr) koka *tym. S’e lodh kokën (kryet) (për diçka) shih s’e lodh mendjen (për diçka). Më luajti *çaçka e kokës. Më luajti *kafka e kokës. Më luajti *kapaku (tabani) i kokës. (Po) më luan *mendja e kokës. Më luajti *tepja e kokës. Më luajti *tepeleku i kokës. T’i marrësh (t’i rrëmbesh) kokën (kryet) (dikujt) është shumë i bukur, ka bukuri magjepsëse; t’i presësh (t’i këputësh) kokën (kryet); për ta pirë në kupë (dikë); të merr më qafë (dikush). I ka marrë koka (mendja) *erë (dikujt). Nuk i merr vesh (nuk i dëgjon) koka (dikujt) është i pabindur, s’do që të kuptojë a të dëgjojë, është kokëfortë. Ia mati kokën me pe (dikujt) i mori një çmim të lartë për diçka, e bëri që ta paguajë shtrenjtë; asnjë lëshim nuk i bëri; ia kripi kokën; ia lau kokën. E mban kokën lart (*përpjetë) (dikush). E mban kokën *mënjanë (dikush). E mban kokën *poshtë (dikush). E mbaj kokën *prapa. (Sikur) mban *qiellin mbi kokë (dikush) tall. Mbeti pa *mend në kokë (dikush). Më mbiu në kokë (në krye) (diçka) shih më mbiu në mendje (diçka). Ia mbush kokën (dikujt) e bëj të më kuptojë e të më dëgjojë për diçka, flas shumë dhe e bind; ia mbush mendjen. Ia mbushi kokën me *ashkla (dikujt). Nuk i mbushet koka (kryet) (dikujt) nuk do të kuptojë a të dëgjojë; nuk bindet, është kokëfortë; nuk i mbushet mendja; nuk i mbushet kungulli bised.; s’i dëgjon koka. Me *mend në kokë. Për *mendtë e kokës (e kresë). *Mik për kokë. Si *miza pa kokë (pa krye). Iu ndez koka (dikujt). 1. I hipi për diçka, do që ta ketë patjetër, iu ngulit e do ta bëjë; i ra në kokë. 2. U inatos keq, u nxeh shumë, u tërbua; i hipi (i kërceu) në kokë. *Nepërkë me dy koka keq. Ngre *këmbët e i bie kokës (dikush). Ngre kokë (krye). 1. E marr veten, dal nga një gjendje e vështirë a e rëndë. 2. shih ngre krye (kokë). 3. shih nxjerr kokë (diçka). E ngriti kokën (dikush) mori guxim e nuk nënshtrohet më, është bërë krenar; tregon krenari; e ngriti qafën; kund. e uli kokën. Ngrihen *këmbët e i bien kokës. M’u ngritën *leshrat e kokës. E ngul (e ngulit) në kokë (diçka) shih e ngul (e ngulit) në mendje (diçka). Iu ngul (iu ngulit) në kokë (dikujt). 1. shih iu ngul (iu ngulit) në mendje (dikujt). 2. Ka diçka në mendje që nuk i hiqet, i është fiksuar; i hipi (i kërceu) në kokë; iu bë mendja havale. Nuk më nxë koka. 1. Nuk e marr dot me mend, nuk arrij ta kuptoj a ta pranoj si të arsyeshme diçka; s’ma nxë mendja; s’ma nxë kaptina bised.; s’ma nxë rradakja bised. 2. shih nuk më futet (nuk më hyn) në kokë (në krye) (diçka). Nxjerr kokë (*krye) (dikush a diçka). E nxori (e qiti) kokën (kryet) u zbulua, e tregoi veten se kush është e ç’qëllime ka; filloi a rifilloi të veprojë. E ka nxjerrë kokën *së prapi (dikush). Më nxori *trutë e kokës (dikush). Nxjerr *tym nga koka. *Okë e kokë. E pagoi (e lau) me kokë (dikush) e pësoi shumë rëndë për një veprim që ka bërë, humbi edhe jetën; i kushtoi shumë rëndë për një veprim. Ia përdrodhi kokën (kryet) (dikujt) përb. e vrau, e zhduku pa mëshirë; e dënoi shumë rëndë, sa nuk mund të bëjë më gjë; ia këputi kokën (kryet); ia përdrodhi qafën. Përpjek (përplas) kokën (kryet). 1. Bëj ç’është e mundur vetë për të arritur diçka, pa ndihmën e të tjerëve; mundohem me sa kam fuqi, mundohem për t’ia dalë vetë. 2. (te dikush) Vete e kërkoj ndihmë a mbështetje te dikush kur kam një hall. I pjell koka (dikujt) shih i pjell mendja (dikujt). Më plasi koka shih më dolën trutë. Ia plasi në kokë (dikujt). 1. Iu tek papritur për diçka; i hipi (i kërceu) në kokë; i shkrepi në kokë. 2. E gjeti papritur një e keqe; i ra në kokë. Pres kokën (kryet) (për diçka) jam plotësisht i sigurt, e them me bindje të plotë, të siguroj për jetën time që kështu është; pres qafën; jap kokën kryet; e vë kokën në kandar₂; e vë kokën në satër; vë dorën (duart) në zjarr (në prush); shpohem në hundë. T’i presësh (t’i këputësh) kokën (kryet) (dikujt) është shumë i bukur e i mirë, sa s’bëhet (kryesisht për vajzat); t’i marrësh (t’i rrëmbesh) kokën (kryet); (është) për ta pirë në kupë (dikush); të merr në qafë (dikush). (Sikur) i ka prerë kokën (kryet) (dikujt) i ka ngjarë krejtësisht, është gjallë ai; (sikur) e ka nxjerrë nga hunda (për hundësh) (dikush). S’ia pret koka (dikujt) nuk kupton shumë, nuk e kap vetë diçka; nuk është i zgjuar; s’i hyn në kokë; s’ia pret (s’ia kap, s’ia rrok) mendja. M’u pre koka humba shpresat dhe u pajtova me gjendjen, duke hequr dorë nga diçka që e doja a që e kërkoja. I punon koka (dikujt) është i zgjuar, ka aftësi mendore; ka fantazi; i pjell koka; i punon mendja; i punon truri. Qafsh kokën tënde! mallk. 1. Vdeksh! 2. përk. Përdoret kur i lutemi dikujt me të cilin kemi afri dhe duam të na e plotësojë dëshirën. Qan me *thes në kokë (dikush). Me *qefin në kokë (nën sqetull). *Qimet e kokës. Nuk i qullet koka (dikujt) iron. shih është kokë (krye) më vete (dikush). Më rrahin shumë *çekanë në kokë. I rri *çekan mbi kokë (dikujt). I rri (i qëndroj) në (mbi) kokë (mbi krye) (dikujt a diçkaje) nuk i ndahem dikujt a diçkaje, kujdesem ditë e natë për dikë ose për një punë a për një detyrë që më kanë ngarkuar; i qëndroj afër, e mbikëqyr vazhdimisht, nuk i ndahem; i rri çekan mbi kokë (dikujt); i rri si vaji mbi uthull (diçkaje); i hipi në (mbi) kokë (dikujt); i rri përsipër; Më solli *diellin mbi kokë (dikush). E solli (e pruri) kokën (kryet) (dikush) mospërf. erdhi (për dikë që nuk e duam), më mirë të mos kishte ardhur; kund. theu (këputi) qafën. I shkrepi në kokë (diçka) shih i shkrepi në mendje (diçka). Ia shkuli nga koka (diçka) shih ia shkuli nga mendja (diçka). Na shkuli *mendjen e kokës (dikush). Ia shpëlau kokën (dikujt) ia hoqi nga koka disa mendime a pikëpamje të gabuara që kishte; ia kulloi mendjen; ia shpëlau trutë. Shpëtoi kokën (kryet) (dikush) nuk u vra; humbi gjithçka, por mbeti gjallë; jeton; shpëtoi lëkurën keq. Shtrëngoj kokën me duar jam në hall të madhe e s’di ç’ të bëj; mendohem shumë; vras mendjen; shtrydh trutë. Ia shtypi kokën (dikujt) e shkatërroi krejt, e asgjësoi pa mëshirë, e zhduku përfundimisht; e vrau me egërsi. T’i shtypësh *hudhra në kokë (dikujt). I shtyp *kripë në kokë (dikujt). I është trashur koka (dikujt) shih i është trashur mendja (dikujt). *I trashë nga koka (nga trutë, nga mendja). E thava kokën (për diçka) e vendosa një herë e mirë për diçka, jam i bindur e nuk kam më lëkundje; e bëra mendjen top; e bëra mendjen okë; i dhashë karar. Me *thes në kokë. I theu *arra në kokë (dikujt). Theu kokën (kryet) (dikush). 1. Ra e u vra keq; u dërrmua; theu (këputi) qafën. 2. Jo vetëm nuk ia arriti qëllimit, por edhe e pësoi keq nga përpjekjet që bëri. Të thyen kokën (kryet) (dikush) është shumë i pasur; ka shumë para. E uli kokën (kryet) (dikush). 1. U nënshtrua, u përul; u bind, u shtrua, nuk kundërshton më; e uli (e shtroi) qafën; kund. e ngriti kokën. 2. U turpërua; e ndien veten ngushtë. 3. Hoqi dorë nga mendjemadhësia a nga krenaria e kotë; vari kokën; i ranë pendët (dikujt); i janë varur mustaqet (dikujt). 4. U shtrua mirë për të punuar, nisi të punojë pa fjalë, me ngulm e pa nxjerrë kërkesa të tjera. *Ulërimë me thes në kokë. I varen *re të zeza (mbi kokë) (dikujt a diçkaje). Vajti për *balluke e la kokën (rrashtën) (dikush) iron. (Është) për të vënë duart në kokë shih (është) për të qarë me (dyzet palë) lot. Vari kokën (kryet) (dikush). 1. U mërzit a u zemërua, ndenji me kokën varur. 2. Hoqi dorë nga mendjemadhësia a nga krenaria e kotë; u pajtua me dikë a me diçka; uli kokën; i ranë pendët (dikujt). I vajti koka (kryet) (dikujt) u vra, vdiq; mbaroi. Vë duart në kokë (në krye) habitem a shqetësohem shumë për një gjendje të keqe, për një rrëmujë, për diçka të prishur etj.; zë kokën me dorë; vë kujën. Për të vënë duart në kokë në gjendje shumë të keqe, të çuditshme e të padurueshme, që të frikëson a të dëshpëron shumë; në gjendje të vajtueshme, që të trishton kur e sheh; për të qarë me lot. I vuri *gishtin kokës (dikush). I vë kokë (muhabetit etj.) e përmbyll duke thënë fjalën e fundit, duke nxjerrë një përfundim, duke shprehur qëndrimin për ç’ka flasim etj. E vuri (e futi) kokën në *gërshërë (dikush). E vë kokën në *kandar. E vë kokën në *satër. E vuri kokën në *trastë (në torbë) (dikush). I vë *perin kokës. I vuri *rreth (një rreth) kokës (dikush). Më erdhi në kokë (në krye) (diçka) nisa të mendoj për diçka; u kujtova; më erdhi (më vajti) në mendje; më erdhi (më shkoi) ndër mend. Më vjen (më sillet) koka *rrotull (përqark). I erdhi mendja në *vend (dikujt). Më vjen (më sillet) mendja (koka) *vërdallë. Vras kokën (për diçka) shih vras mendjen (për diçka). Vuan për *mendtë e kokës (dikush). Vuan për (nga) *trutë e kokës (dikush). I zuri çarku kokën (dikujt) ka rënë në gjendje të vështirë e pa rrugëdalje; është në hall të madh, është shumë ngushtë, e ka punën keq; i zuri rrota (qerrja) bishtin. Më zuri koka u lodha a u mërzita shumë nga zhurmat, nga fjalët ose nga kërkesat e dikujt, nga diçka shqetësuese a diçka që nuk e dua etj., më dhemb koka nga ato, nuk duroj dot më. Ia ka zënë kokën me *derë (dikujt). Zë kokën (kryen) me dorë habitem e zemërohem nga diçka e padrejtë ose e rreme; çuditem shumë, se më duket krejt e papritur a e pangjarë; vë duart në kokë; (është) për të vënë duar në kokë. I zë koka në *tavan (dikujt). Më zien (më mizëron koka) kam shumë punë, shqetësime, halle etj. e s’di nga t’ia mbaj; më buçet koka; më del tym nga koka; më del zjarr nga koka; e kam kokën zjarr; më del avull nga koka; më avullon koka (kryet); më bën koka miza; më ziejnë trutë; më zien mendja; më ka rënë vala në kokë; më rrahin (shumë) çekanë në kokë; jam në tym; më këndojnë bilbilat; më digjet rrogozi nën vete.