FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BRYTH,~I m. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Talpa europeae) Urith.
2. bised., keq. Njeri hileqar dhe i lig, ai që ta shkon ujin nën rrogoz.

BURÍ,~U m. sh. ~NJ, ~NJTË zool., arb. Urith. Sheh si buri.

BURÍTH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. Urith.

BYR,~I_I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Talpa) Urith.

DHE,~U m. sh. ~RA, ~RAT 1. Shtresa e sipërme e kores së Tokës në tërësinë e saj a në një pjesë të caktuar. Gjallesat mbi dhe. Në të gjitha anët (nga të gjitha anët) e dheut. Shkarjet (shembjet) e dheut. Mineralet nën dhe.
2. Lëndë e fortë a e shkrifët që përbën koren e Tokës; tokë. Dhe i bardhë (i kuq, i zi, i verdhë, i hirtë). Dhe i ngjeshur (i shkrifët, i fortë, i rrahur, i hedhur). Grumbull (pirg) dheu. Digë dheu. Punime dheu. Heq (mbledh) dheun. Mih dheun. Nxjerr nga dheu. Mbuloj me dhe. Ngjyrë (bojë) dheu ngjyrë e murrme, me të përhimë.
3. nj. Trualli ku jetojnë njerëzit, kafshët etj., vendi ku rrimë a ku lëvizim, sipërfaqja e tokës. Ra në dhe. Ulem (shtrihem) në dhe. U bë njësh me dheun. Del mbi dhe. Fshij nga faqja e dheut dikë a diçka. Mbështet (vë) këmbën (gjurin, dorën) mbi dhe.
4. bised. Copë toke që e punojmë dhe e mbjellim, tokë, arë. Dhe i lëruar. Një pendë dhe. Ai dhe e mbante gjallë.
5. Pjesa e ngurtë e rruzullit tokësor përkundër ujit që e kufizon ose me atmosferën, tokë; stere. Anija preku në dhe. Shkel në dhe. I zunë këmbët dhe. Pas shumë ditësh lundrimi panë dhe me sy. Balona preku dheun.
6. gjeol. Shtresë tokësore me ndërtim e përbërje të caktuar; tokë. Dhe ranor (kënetor, gëlqeror, i kripur, gurishtor). Përbërësit e dheut. Analiza e dheut. Studimi i dheut.
7. nj., bised. Planeti ynë, rruzulli tokësor; Toka, bota. Lëmshi i dheut. Kërthiza (qendra) e dheut. S’ka në dhe si ai (si ajo). E mori vesh i gjithë dheu. S’e gjen në të gjithë dheun dikë a diçka s’i gjendet shoku a shoqja.
8. bised. Hapësirë tokësore ku banon një popull a komb, vend, tokë; atdhe. Dheu arbëror. Dheu ynë. Dhe i largët. Shkojnë në dhera të huaja.
9. nj., përmb., bised. Tërësia e njerëzve që jetojnë në një vend; populli. U mblodh gjithë dheu. U ngrit në këmbë tërë dheu.
10. Lëndë që përdoret për të bërë kryesisht enë. Enë dheu. Tavë dheu.
11. euf. Gjarpri, tokësi, dhetokësi. I zuri dheu lopët.
12. zool. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta për gjallesa të ndryshme. Mizë dheu milingonë. Kërp dheu urith. Mollë dheu (lat. Helianthus tuberosus) rrepë.
✱Sin.: tokë, truall, vend, arë, stere, botë, baltë, atdhe, popull.
♦ Në *anë të dheut. U bë *beja e dheut (dikush). U bë dhe (dikush) u tmerrua, ngriu nga frika; e humbi krejt; u zbeh, u irnos; u bë baltë në fytyrë; i ra çehrja e vdekjes (dikujt); iu zbardh buza (dikujt). Është bërë dhe (dikush) mospërf. ka kohë që ka vdekur; e bëri sheshin breg; ia ka mbuluar varrin bari (dikujt); iu shua (iu harrua, i humbi) emri (dikujt) shpërf.; i ka mbirë bari një pëllëmbë (dikujt). U bë *këngë dheu (dikush). Bën *hije mbi dhe (dikush) keq.*E Bukura e Dheut folk. *I Bukuri i Dheut folk.*Burri i dheut. *Çerep e vegsh të një dheu keq. Doli (mbiu) nga dheu (dikush a diçka) u duk papritur, u shfaq befas; doli në shesh kur nuk pritej. Që në *djep e gjer në dhe. Me *faqe në dhe (përdhe). E fshiu (e zhduku) nga *faqja e dheut (dikë a diçka). E futi (e vuri, e shtiu) në dhe (për së gjalli, të gjallë) (dikë) shih e futi (e vuri) të gjallë në dhe (në varr) (dikë). E fut shtatë pashë në dhe (diçka) e zhduk krejt, e fsheh diku thellë aq sa të mos e shohë, të mos e dijë e të mos e kujtojë njeri. Të futem (të hyj) shtatë pashë në dhe kam shumë turp, s’di ku të futem nga turpi, të zhdukem nga sytë e të gjithëve. S’e gjen në të gjithë dheun (dikë a diçka) është shumë i mirë, i zoti, i bukur etj.; s’ka (s’e ka një) të dytë (dikush); s’i gjendet një i dytë (dikujt); nuk i gjendet shoku (dikujt); s’e ka shokun (dikush). Hëngri dhe (dikush) përçm. vdiq; ngordhi; hëngri baltë; kafshoi (zuri, hëngri) gjuhë. Të ngrëntë (të përpiftë) dheu! mallk. vdeksh!, të shtifshin në varr! Ha dheun me dhëmbë (dikush) s’di ç’të bëjë nga zemërimi, është tërbuar nga inati, shkrofëtin; ha (bren) hekurin (me dhëmbë); ha veten me dhëmbë; ha dheun me thonj. Të ha (ta rrëmon) dheun nën këmbë (dikush) ta punon keq fshehurazi, përpiqet të të dëmtojë pa e kuptuar, nën rrogoz a pas kurrizit. Ha *gurë e dhe. I ha shpina dhe (dikujt) është vrarë a ka vdekur; ka rënë i vdekur përtokë. Iu hap dheu nën këmbë (dikujt) vdiq menjëherë e në mënyrë të keqe, u zhduk pa nam e pa nishan. E hap dheun me *thonj. Më hedh (më ngre) dheu përpjetë kam një hall të madh që më mundon, jam shumë i shqetësuar, nuk mund të rri asnjë çast i qetë, nuk gjej dot qetësi; s’më mban dheu; nuk më mban vendi; më ngre vendi. Hyri në dhe (dikush). 1. Vdiq, mbaroi; u varros. 2. Nuk e duronte dot turpin që e zuri, s’dinte ku të futej e të zhdukej nga turpi. I qoftë dheu *i lehtë! ur. Kafshoi dheun (dikush) keq. vdiq; shkoi me të shumtët. Sa të ketë *qiell e dhe (e tokë). Në të katër *anët e dheut (e botës). Nga të katër *anët e dheut (e botës). U martua me dheun e zi (dikush) vdiq në moshë të re, nuk arriti të martohet, nuk krijoi dot familje. Mori dheun. 1. (diçka). U përhap, e morën vesh të gjithë; doli e u përhap gjithandej, e shohin a e dinë të gjithë; mori botën; mori ferrën; ka dalë në pazar; bëri bujë. 2. (dikush). Iku pa e ditur se ku, u arratis larg, mërgoi në vende të humbura; mori botën (dheun) ndër (në) sy; vajti te perëndon dielli; vajti (shkoi) prapa diellit; vajti te molla e kuqe. Mori dheun (botën) ndër (në) *sy (dikush). S’e mban dheu (toka). 1. (dikë). E ndien veten ngushtë, është në hall të madh, është shumë i shqetësuar, s’rri dot i qetë; e hedh (e ngre) dheu përpjetë; nuk e mban vendi; e ngre vendi. 2. (diçka). Është shumë e rëndë, nuk durohet, nuk përballohet; s’e mban qielli. E nxjerr nga dheu (diçka) bëj çdo përpjekje, bëj ç’është e mundur dhe e gjej diçka; arrij diçka që duket e pamundur. *Pesha e dheut. E përpiu dheu (dikë a diçka) u zhduk pa lënë gjurmë; s’i mbeti farë mbi tokë, u shfaros krejt; humbi pa gjurmë. Përvëloi (dogji) dheun (dikush) vdiq në moshë të re, ngjalli dhembje e pikëllim të madh te të gjithë. Punon nën dhe (dikush) keq. sillet a vepron tinëz, nuk del hapur; vepron fshehurazi e me hile, është fsheharak; punon nën rrogoz; punon nën gunë; punon prapa krahëve. As në *qiell e as në dhe (as në tokë). I rëndon dheut (dikush) përb. është e kotë që jeton, më mirë të mos ishte gjallë (për një njeri të keq ose që është dembel e s’bën asgjë). Rraha (çava) dheun kërkova gjithandej, nuk lashë vend pa kërkuar, i rashë në çdo skaj; rraha vendin; rraha jetën. Të pafsha shtatë pashë nën dhe! mallk. vdeksh!, të pafsha në varr!; u zhduksh pa nishan! I tregon vetëm dheut (dikush) shih e ka gojën si arka e plakës (dikush). S’e tret dheu. 1. (dikë). Ka vdekur me një merak të madh e duket sikur nuk do të tretet në dhe. 2. (diçka). Nuk humb kurrë, nuk harrohet kurrë. 3. (dikë) si mallk. Vuajttë edhe përtej varrit për paudhësitë që ka bërë! E vuri barkun në dhe (dikush) përb. u përul a u nënshtrua me turp; u përgjunj; ranë gjunjë; iu bë baltë (dikujt). I vuri *shpatullat dheut (dikush) euf. S’i zënë këmbët dhe (dikujt). 1. Nuk qëndron në një vend të caktuar, lëviz shumë; kërkon andej-këtej me ngut e pa u ndalur; është në hall të madh e nuk ka qetësi sa të kryejë një punë; s’i zënë këmbët vend; s’ka vend e trevë (dikush); ku mbillet s’korret (dikush); ku mbjell nuk korr (dikush). 2. Vrapon shumë shpejt, fluturon; u bë erë (dikush); shkel në erë (dikush); u bë veri (dikush); ia mbathi me të katra (dikush).

HAMURÍ/K,~U m. sh. ~Q, ~QTË [HAMURÍQ,~I m. sh. ~Ë, ~ËT] 1. krahin., zool. (lat. Talpa europaea) Urith. Vrimë hamuriku.
2. fig., shar. Mistrec.
✱Sin.: urith, byr, bryth, mistrec, bisbiq, spurdhjak.

MEKZ,~I m. sh. ~A, ~AT zool. Urith.

NËNTÓKËS,~I_I m. sh. ~A, ~AT euf., krahin. 1. Gjarpër.
2. Urith.

PLU/G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET 1. Vegël bujqësore prej hekuri, me plor të madh e të gjerë, që tërhiqet me traktor, me kuaj a me qe për të lëruar tokën ose për të hapur vija kulluese. Plug fushor (kodrinor, malor). I shkoi plugun.
2. Pjesë e parë emërtimeve për disa lloje plugjesh: Plug i lehtë plug për punime të cekëta. Plug i rëndë plug për punime të thella. Plug mbathës plug që përdoret për të mbathur bimët. Plug shkulës plug që përdoret për të shkulur rrënjë bimësh. Plug urith plug që përdoret për drenimet. Plug pa veshë. Plug gërmues. Plug disk. Plug i varur. Plug me paraplor. Plug shumëplorësh. Plug pemëtoresh. Plug për kalë. Plug thellues. Plug turjelë.
3. bised. Lërim, plugim. Plugu i parë (i dytë). Plugu i janarit është vlagë e beharit. (fj. u.).
4. Sasi dheu aq sa ngre kjo vegël në një hulli. Një plug dhe.
5. I trashë nga trutë. Është plug fare nga mendja!
✱Sin.: damalug, plugim, lërim, lëvrim.