FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

IMPERATÍV,~E mb. 1. gjuh. Urdhëror.
2. libr. Që kërkon veprim të menjëhershëm; urdhërues; urgjent. Është imperative të veprohet sa më shpejt.
✱Sin.: urdhërues, urgjent.

INTONACIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Ngritja, ulja e forca e zërit, si edhe mënyra e shqiptimit a e theksimit të fjalëve, kur synojmë që të shprehim sa më mirë ndjenjat e qëndrimin tonë dhe të ndikojmë te dëgjuesi; ton. Intonacion kërcënues (urdhërues, nxitës). Intonacion i ngrohtë (i butë). Intonacion habie (talljeje).
2. gjuh. Ndryshimi i zërit në melodi dhe në ritëm gjatë të folurit, melodia dhe ritmi si organizues të fjalisë; mënyra c shqiptimit që është karakteristike për një gjuhë. Intonacion pyetës (përmbyllës, tregues). Intonacioni i fjalisë. Intonacioni në gjuhën shqipe.
3. muz. Nota fillestare e një pjese muzikore, me një lartësi të caktuar, që jepet me zë a me një vegël para se të nisë të këndohet ose të luhet; tingëllim i veçantë e karakteristik i një pjese muzikore. Intonacion i përpiktë. Intonacionet e muzikës (e këngës) popullore.
✱Sin.: ton, tingëllim.

KATEGORÍK,~E mb. 1. filoz. Që lidhet me kategorinë si koncept filozofik, që shpreh diçka nga bota reale, në mënyrë të qartë e të saktë; kategorial. Koncept kategorik (edhe logj.).
2. edhe fig. Që ka të bëjë me një çështje të prerë dhe të qartë, që nuk mund të diskutohet ose të kundërshtohet; i pakundërshtueshëm. Urdhër (qëndrim, vendim) kategorik.
3. mospërf. Që shpreh vendosmëri, këmbëngulje, palëkundshmëri, por ndonjëherë edhe autoritarizëm, protagonizëm, mungesë respekti e mospërfillje ndaj të tjerëve etj.; që ka karakter urdhërues a diktatorial. Sjellje kategorike. Urdhër (qëndrim, ton, mendim) kategorik. Në mënyrë kategorike.
✱Sin.: kategorial, i prerë, i pakundërshtueshëm, autoritar.

KOMÁND/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. usht. Organ komandues dhe urdhërues në luftim dhe për përgatitjen luftarake të një reparti. Komanda e repartit.
2. usht. Zyra e këtij organi; vendkomandë. Mbledhja bëhet brenda në komandë. Nga komanda vijnë urdhrat.
3. usht. Urdhër i prerë që u jepet ushtarëve nga ky organ. Ushtarët zbatojnë komandat e oficerit. Ai jep komandën.
4. mospërf., iron. Urdhër pa të drejtë diskutimi për vartësit në jetën civile. Kryefamiljari na jepte komanda.
5. tek. Urdhër i përdoruesit në kompjuter për të bërë një lëvizje a lundrim të caktuar në rrjetin kompjuterik. I jepet kompjuterit një komandë.
✱Sin.: vendkomandë, urdhër.
♦ E vuri nën komandë (dikë) e bëri t’i bindet a t’i nënshtrohet pa kundërshtime, si me urdhër; e nënshtroi dhe e bëri vegël të tij.

PRÉRË (i, e) mb. 1. Që është ndarë nga një e tërë me një vegël të mprehtë (me thikë, me sëpatë etj.). Djathë i prerë.
2. Që është bërë pjesë-pjesë. Bukë e prerë.
3. Që është shkurtuar, rrafshuar, krasitur, korrur, kositur etj. me një vegël prerëse, që është prerë. Vajzë me flokë të prerë. Pemë të prera. Pyll i prerë. Livadh (bar) i prerë. E ka një këmbë të prerë.
4. gjeom. Që ndërpritet a këputet, që nuk vijon më tej; që është prerë me një rrafsh. Vijë e prerë. Kon i prerë.
5. Që e ka majën si të shtypur a si të prerë, jo me majë.
6. Që ka pjerrësi të madhe, që shtrihet pingul tatëpjetë, thikë. Maja vjen pak e prerë. Brigje të prera.
7. Që vjen i hollë e si i tërhequr, që s’është i gjerë a i trashë. Me vetulla të prera. Me tipare të prera. Hënë e prerë hënë e ngrënë.
8. I vendosur përfundimisht, që nuk mund të ndryshohet a të diskutohet, përfundimtar; urdhërues, kategorik. Çmime të prera. Urdhër i prerë. Vendim (qëndrim) i prerë. Përgjigje e prerë. Mendim (gjykim) i prerë. Është i formës së prerë (zyrt.). Foli në mënyrë të prerë (me fjalë të prera).
9. I rreptë në kërkesa a në zbatimin e detyrave, që nuk bën lëshime Njeri i prerë. Tregohet (është) i prerë.
10. Që e thotë diçka hapur, shkoqur e pa shumë fjalë, që nuk ta zgjat.
11. Që flet në mënyrë të përpiktë e shkurt; fjalëshkurtër.
12. sport. Që merr me shpejtësi një drejtim tjetër, që gjuhet prerazi; i shpejtë dhe i fortë (për një gjuajtje). Gjuajtje e prerë. Top i prerë.
13. I thartuar e i mpiksur; i prishur; që i është hedhur brenda diçka tjetër. Qumësht i prerë. Verë e prerë verë me ujë.
14. Që s’ka pikë fuqie, i këputur; që shpreh lodhje të madhe a rraskapitje; i mekur. I kam këmbët (duart) të prera. Jam me gjunjë të prerë. U lëshua i prerë në shtrat. Fliste me zë të prerë.
✱Sin.: i shkurtuar, i çarë, i cunguar, i cungët, i cungulluar, i therur, i ndërprerë, i thepisur, i caktuar, i vendosur, përfundimtar, i palëvizshëm, fiks, i padiskutueshëm, i paapelueshëm, urdhërues, i rreptë, kategorik, i mpiksur, i prishur, i ndarë, i gjymtë, i rrafshuar, i krasitur, i korrur, i kositur, i sharruar, i këputur, i rrafshët, i shtypur, pingul, thikë, hollë, i pandryshueshëm, i ashpër, kërkues, i fortë, parimor, shembullor, fjalëpakë, fjalëshkurtër, i shpejtë, i thartuar, i tharmëtuar.
♦ I ka duart të prera (krahët të prerë) (dikush) nuk ka fuqi të veprojë, ia kanë ndrydhur a ia kanë pakësuar shumë forcat e mundësitë; i ka duart të lidhura; i ka duart të zëna. I ka fjalët të prera (dikush) shih i ka fjalët të shkurtra (dikush). I *formës së prerë drejt. I ka thonjtë të prerë (dikush). 1. mospërf. S’ka fuqi të të bëjë keq, s’ka më forcë e mundësi të të dëmtojë; s’të bën dot gjë; i ka duart të shkurtra. 2. Nuk vjedh më, ia kanë prerë vesin e hajdutit. Me *kokë të prerë. Me *krahë të prerë. I prerë me *gërshërë. I prerë me *thikë.

TIPOLOGJÍ,~A f., libr. Klasifikimi i qenieve, i sendeve, i gjuhëve dhe i dukurive të ndryshme sipas tipareve thelbësore të përbashkëta, ndarja e tyre në tipa; klasifikim, renditje, radhitje, kategorizim, nomenklaturë, taksinomi; klasifikim i tipave. Tipologji e librit. Tipologji fjalorësh. Tipologjia e gjuhëve (gjuh.). Tipologjia e teksteve (gjuh.) klasifikim i teksteve në pesë tipa (tregimtar, përshkrues, argumentues, shpjegues, urdhërues). Tipologjia e romanit (let.). Tipologji ekonomike (soc.). Tipologji e strukturave shoqërore (soc.).
✱Sin.: klasifikim, renditje, radhitje, kategorizim, nomenklaturë, taksinomi.

TÓN,~I_III m. sh. ~E, ~ET 1. fiz. Tingull i rregullt në një lartësi të caktuar, që prodhohet nga lëkundje të njëpasnjëshme të valëve të ajrit; tingulli në kundërvënie me zhurmën. Ton i thjeshtë (i përbërë). Ton i lartë (i ulët). Tone dhe zhurma. Ton i pastër.
2. muz. Tingull muzikor; intervali më i madh ndërmjet dy notave të njëpasnjëshme në gamën muzikore; tingull muzikor bazë, me të cilin nis një këngë a një vepër tjetër muzikore. Gama ka pesë tone dhe dy gjysmëtone. Një ton më lart (më poshtë, më ulët). I dha tonin korit (orkestrës).
3. Karakteristikë e zërit të njeriut kur flet a kur këndon; forca a lartësia e zërit kur flasim. Ngre (ul) tonin. Fliste me ton të lartë (të ulët). Me ton komandues (urdhërues).
4. zakon. sh., libr. Nuancë e hollë e një ngjyre, ngjyra a nuanca nga anon një ngjyrë tjetër. Me tone të hapura (të çelura). Me tone të errëta. Tonet e ngjyrës.
5. Mënyrë si flasim a si shkruajmë, mënyrë si i themi gjërat për të shprehur me qartë ndjenjat, qëndrimin e vlerësimin tonë për dikë a për diçka. Me ton të ashpër (të butë). Me ton të ngrohtë (të ftohtë). Me ton lutës. Me ton atëror (këshillues). Me ton të prerë (të vendosur). Me ton tallës (qortues). Me ton zyrtar. Iu përgjigj me po atë ton. Ndërroi (ndryshoi) tonin. Me ton hakërrues.
✱Sin.: tingull, zë, ngjyresë, ngjyrim, intonacion.
♦ I jep tonin (diçkaje) libr. e përcakton diçka, e bën të marrë një drejtim a një rrugë të caktuar (një mbledhje, një punë etj.); bën diçka që shërben si shembull për të tjerët, bëhet shembull për diçka.

URDHËRDHË́NËS,~I m. sh. ~, ~IT Ai që ka të drejtën të lëshojë një urdhër, ai që ka dhënë urdhër; urdhërues. Urdhërdhënësi për arrestimin e tij.

URDHËRÚES,~E mb. 1. Që ka ose që përmban një urdhër, që urdhëron për diçka. Letër urdhëruese. Dokument urdhërues.
2. Që shpreh një urdhër të prerë; që shpreh një nevojë a kërkesë të domosdoshme. Me zë (me ton) urdhërues. Vështrim urdhërues. Në mënyrë urdhëruese.

ZË,~RI m. sh. ~RA, ~RAT 1. Tingull a tërësi tingujsh, që përftohen në grykën e njeriut nga dridhja e disa tejzave gjatë kalimit të rrymës së ajrit nëpër to; të folurit me anë të këtyre tingujve të nyjëtuar. Zë i lartë (i ulët, i dobët, i qartë). Zë i hollë (i trashë). Zë burrëror (fëminor). Zë i ngjirur (i çjerrë). Zë i ëmbël (i dashur, përkëdhelës, lutës). Zëra të gëzueshëm. Zë i ashpër (urdhërues, autoritar, i zemëruar). Zëra të rinjsh (fëmijësh). Zë gruaje (burri). Me një fije zëri. Toni i zërit. Fliste me zë të shuar (të mbytur, të dredhur, të shtruar, të butë, të ftohtë, të ngrohtë, të këputur, të mekur). Flet me zë të prerë. Çjerr zërin bërtet sa i ikën zëri. Ngre (ul) zërin. Qëroj (pastroj) zërin. Iu muar (iu këput, iu mek) zëri. Iu shqye (iu var) zëri u ngjir. Iu trash zëri. Lexon (mëson) me (pa) zë. Përgjigjet me zë e jep përgjigjen me gojë, jo me shkrim. Qante me (pa) zë. E njoh nga zëri (e njoh në zë). Nuk i dëgjohet fare zëri. Nuk ia dëgjoi më zërin. E mbytën zërin e tij. E thirri me zë. Thërriste me sa zë që kishte. I mbeti zëri në grykë. Zëri përhapet me anën e ajrit. Bërtitën me një zë bërtitën së bashku, njëkohësisht. I vjen zëri me vonesë (dikujt) bën qëllimisht sikur nuk ka dëgjuar diçka që i kërkohet. Zërin ta dëgjofsha, me sy mos të pafsha. (fj. u.). Shumë zë, po pak gjë. (fj. u.). Nga çdo kokë del një zë. (fj. u.). Kush ka gjënë, ka dhe zënë. (fj. u.).
2. Tinguj të veçantë, me ngritje e ulje të ndryshme, që nxjerr njeriu kur këndon, tingujt që dëgjojmë kur këndon një njeri. Zë i bardhë (muz.) zëri i fëmijëve ose i grave, të cilit i mungojnë ngjyrat e timbrit. Zë i mirë (i pjekur). Zë kumbues. Zëri i parë (i dytë). Zëra të rinj. Zë tenori (baritoni, basi). Zë gryke (koke). Ka zë të bukur. Humbi zërin. Provon zërin. Dredh zërin. S'i del zëri. E la zëri. E ka zërin bilbil. - Merrja me zë! Këndohet me dy zëra.
3. Tërësia e tingujve që nxjerrin nga gryka kafshët e shpendët, britma e tyre. Zëri i bilbilit (i kukuvajkës, i grifshës). Zëri i këndesit. Çdo zog ka zërin e vet.
4. Tërësia e tingujve që përftohen nga dridhjet e ajrit a të një mjedisi tjetër, zakonisht për shkak të lëvizjes së diçkaje; tërësia e tingujve që nxjerr një vegël muzikore kur i biem; gjithçka që dëgjojmë me vesh (tingull, zhurmë etj.). Zëri i erës. Zëri i pushkëve (i topave). Zëri i ziles (i këmborës). Zëri i bririt (i fyellit, i violinës, i kitarës, i pianos, i daulles). Shpejtësia e zërit. Përhapja e zërit. Jehona e zërit.
5. Tërësia e tingujve të regjistruar, që riprodhohen me një aparat të posaçëm. Zëri i radios (i televizorit, i altoparlantit). Film me zë film që përveç figurave, riprodhon edhe zërin. Ngriti (rregulloi) zërin e radios. Aparate për transmetimin ose marrjen e zërit.
6. fig. Thirrje që i bëhet dikujt për të kryer një veprim, për t'i kërkuar ndihmë a përkrahje etj., kushtrim; nxitje, ndjenjë a bindje e brendshme që na shtyn drejt diçkaje ose për të bërë diçka. Zë i brendshëm. Zëri i Atdheut. Zëri i detyrës (i ndërgjegjes, i zemrës). Zëri i gjakut (i kushtrimit). Zëri i protestës. I bëri (i dha, i lëshoi) zë dikujt i thirri dikujt, e lajmëroi.
7. fig. Gjykimi i dikujt për diçka të caktuar, që zakonisht shprehet botërisht, mendimi që shpreh dikush rreth një problemi a një çështjeje të caktuar; mbartës i gjykimeve a i mendimeve të tilla; gjithçka që flitet rreth dikujt a rreth diçkaje; lajm. Zë i dobët mendim që shprehet jo me forcën e duhur ose që s'e përfill njeri. Zëri i popullit. Zëri i gruas shqiptare. Zëri i të rinjve tanë. Zëra miratimi. Tribunë e zërit të protestuesve. Zëra nga burime të sigurta. Dëgjon (sjell) zërin e studentëve. Qarkullojnë zëra të ndryshëm. S'guxon të nxjerrë zë. Kanë një shpirt e një zë. Me një zë. Në letërsi kanë ardhur mjaft zëra të rinj. Ku ka zë, s'është pa gjë. (fj. u.).
8. fig. Emri i mirë a i keq që ka fituar dikush a diçka, famë, nam; jehonë. Njeri në zë. Është në zë është i njohur. Ka (fitoi) zë. Iu përhap zëri. I doli zëri i mirë (i keq). Zëri i tij mori dheun. Në gjithë botën i vajti zëri. Do t'ia ndiesh zërin kësaj pune.
9. vjet. Votë. Zë vendimtar. U dhanë zërat. Delegat me zë këshillimor. U zgjodh me zë të përgjithshëm (të plotë). Vendimet merren me shumicë zërash.
10. Nënndarje e veçantë në tërësinë e proceseve të një pune, nënndarje e prodhimit që dallohet nga një veçori e caktuar; një nga llojet e prodhimeve që bëhen gjatë një procesi pune; nënndarje, artikull i veçantë; pikë. Zëra të ndryshëm. Zëra bibliografikë. Zë leksikografik (gjuh.). Zëri i të ardhurave. Zërat e shpenzimeve (e pagave). Ulja e zërit të investimeve. Zërat e bilancit (fin.). Zërat kryesorë të prodhimit. Shtimi i zërave të prodhimit. Në bazë të zërit kadastral. Janë zëra me vete. Llogaritet sipas zërave. U plotësua sipas zërave.
✱Sin.: thirrje, kushtrim, britmë, vigmë, nxitje, ndjenjë, lajm, njoftim, emër, famë, artikull.
♦ Bashkoj zërin (me dikë) shprehem i një mendimi me dikë, përkrah pikëpamjet a kërkesat e tij; them a mbroj po atë që thotë a që mbron ai. I bëj zë (dikujt). 1. E thërras. 2. I dërgoj lajm, e lajmëroj për diçka; i bëj (i çoj) fjalë. S’bën zë (dikush). 1. Nuk flet; nuk e thotë mendimin e vet; nuk tregon; s’e hap gojën; s’i dëgjohet (s’i ndihet) zëri₁ (dikujt). 2. Nuk kundërshton fare; nuk ndihet, është i bindur; s’i dëgjohet (s’i ndihet) zëri₂ (dikujt); s’e hap gojën; është pa zë. S’e bëj për zë (diçka) shih s’e bëj për fjalë (diçka). Çora zërin (për diçka) fola e bërtita sa më iku zëri duke kërkuar diçka; u përpoqa shumë; më ra gjuha përtokë. Iu dëgjua zëri (dikujt a diçkaje) u zbulua, u gjend, doli në shesh, u mor vesh se ku gjendet; u ndje. S’i dëgjohet (s’i ndihet) zëri (dikujt). 1. Hesht gjithë kohën, nuk flet fare; s’ndihet fare; s’bën zë₁ (dikush). 2. Nuk kundërshton; është i urtë e i bindur; s’bën zë₂ (dikush); është pa zë (dikush). S’ia kam dëgjuar zërin (dikujt) mospërf. nuk e njoh fare, nuk e kam takuar asnjëherë, nuk e di kush është; nuk e di për kë bëhet fjalë. Mos ta dëgjofsha zërin! përçm. mos të pafsha kurrë!; mos të takofsha kurrë!, u zhduksh! (për dikë që s’e duam). Të dëgjofsha (të ndjefsha) zërin e mirë! ur. qofsh mirë!, rrofsh e qofsh me shëndet e me nder!; të vajttë gjithçka mbarë!, mos të të ndodhtë asnjë e keqe! Iu fik zëri (dikujt) u ngurros nga frika, u shtang; s’fliste dot nga tmerri, mbeti, ngriu; s’dinte ç’të thoshte; i humbi zëri; iu pre zëri. Me *gjysmë zëri. Sa i ha zëri shumë fort, sa ka fuqi, me zë shumë të lartë; sa i ha fyti; sa i ha gurmazi; sa i hanë mushkëritë; me sa ka në kokë; në kupë të qiellit. I humbi zëri (dikujt). 1. Nuk dihet se ku është, u zhduk; nuk ndihet gjëkundi. 2. Heshti nga frika a nga turpi, nuk flet më; u nguros, u shtang; iu fik zëri; iu pre zëri. Është pa zë (dikush) nuk kundërshton, i bindet asaj që i thonë; është i bindur; s’i dëgjohet (s’i ndihet) zëri₂ (dikujt). E ka zërin *pushkë (dikush). Kruaj zërin. 1. Kollem lehtë para se të flas, që të më dalë zëri mirë, kruaj fytin duke u kollur. 2. Përtypem kur s’di çfarë të them. I mban zërin (dikujt) i bën qejfin, shkon pas tij; përsërit ato që ka thënë dikush; i mban avazin; i shkon (i vete) pas avazit; i mban ison (i bën iso). Iu mek (iu lëmek) zëri (dikujt) s’di ç’të thotë më, hesht; s’ka arsye të kërkojë, të qortojë etj.; e ndien veten ngushtë; iu tha pështyma në gojë (në fyt). E ngre zërin (për dikë a për diçka) kërkoj e këmbëngul me forcë për të mbrojtur dikë, një çështje a një mendimin tim ose për të kundërshtuar me forcë diçka; protestoj me zë të lartë; e kërkoj me forcë e me këmbëngulje diçka; e hap (e çel) gojën; kund. e ul zërin. E ngre zërin në *qiell (dikush). Iu pre zëri (dikujt) shih iu pre goja (dikujt). E ul zërin (për dikë a për diçka) nuk kërkoj e nuk këmbëngul më me aq forcë për të mbrojtur dikë, një çështje a një mendim ose për të kundërshtuar diçka; nuk e kërkoj më diçka me të madhe, e kërkoj më butë e pa u hakërryer; sillem urtë; kund. e ngre zërin. Ia ul zërin (dikujt) e detyroj dikë të bëjë lëshime, të mos e kërkojë më diçka me aq forcë e këmbëngulje dhe të mos hakërrohet; e urtësoj, e shtroj. Nuk i vjen zëri (dikujt) iron. bën sikur nuk dëgjon atë që thotë një tjetër ose bën sikur nuk kupton për çfarë është fjala, sepse nuk i pëlqen diçka a nuk dëshiron ta bëjë. (Të gjithë) me një zë njëzëri; (të gjithë) me një gojë. Me zë të lartë me forcë e me këmbë-ngulje, pa bërë lëshime e pa u tërhequr; pa frikë, pa u tutur; kund. me zë të shuar (të mekur). Zë në shkretëtirë libr. fjalë a mendim që nuk e dëgjon askush; përpjekje e kotë; thirrje që s’e dëgjon njeri. Me zë të shuar (të mekur) pa forcë e pa këmbëngulje, duke bërë lëshime e duke u tërheque; si me frikë; i tutur; kund. me zë të lartë.