FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁGUR mb. 1. I papjekur (për frutat). Rrush agur. Kungull agur.
2. fig., edhe si em. Thatak, thatuq, thatan, thatanik, i ligshtë, i dobët (nga shëndeti). Fëmijë agur. Plakë agure.
✱Sin.: aguridh, rrok, muf, mufkë, gërdhuckë, trakaliq, rruf, tumbë, thatak, thatuq, thatan, thatanik, i ligshtë, i dobët.

AGURÍDH,~E mb. 1. Që është i papjekur, që nuk është pjekur (për frutat). Rrush (fik) aguridh. Kumbull (dardhë) aguridhe. Fik aguridh.
2. fig. I papjekur, pa përvojë në jetë. Djalë aguridh. Vajzë aguridhe.
✱Sin.: i papjekur, gorricë, agullaç, gresë, muf, mufkë, gërdhuckë, gërdhajë, trakaliq, rruf, tumbë.

AGURÍDH/E,~JA_I f. kryes. sh. ~E, ~ET Frutë e papjekur; rrush i papjekur. Aguridhet të rrudhin gojën. Kishte ngrënë ca aguridhe.
✱Sin.: agullaç, gorricë, gresë, bogël, muf, mufkë, gërdhuckë, gërdhajë, trakaliq, rruf, tumbë.
♦ E ka mendjen aguridhe (dikush) keq. është shumë mendjelehtë dhe i papjekur; është i nxituar në fjalë e në veprime e nuk di se ç’po bën; ia ka marrë mendtë era (dikujt); është si era e malit; e ka mendjen veri.

BOKËRÍM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vend i zhveshur e i thatë (zakonisht kodër, bregore ose shpat mali); tokë gurishtë që nuk prodhon; bokë, bokërishtë, skërkë. Bokërimat e Vunoit. Bokërimë e zezë (e bardhë). Buzë bokërimës. Dhe bokërimash. Kalëron fushave e bokërimave. Nga të dyja anët e rrugës bokërimat dukeshin të ftohta akull. Trandafil në bokërimë, / Merr furkën e dil të rrimë. (folk.).
2. Shkëmb i nënujshëm, gumë.
✱Sin.: bokë, bokëri, bokërishtë, bërlinë, karkërimë, gurishtë, skërkë, shogëlinë, tokëllinë, shalësinë, tumbë, gumë, sharrë, kërnalle, xibërrakë.

BONDÚLL/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Buqetë, tufë, tumbë.
2. Vandak, deng. Një bondullë me bar.

BREG,~U m. sh. BRÍGJE, BRÍGJET 1. Pjesë a rrip toke që kufizon në anë një rrjedhë uji, një det, një liqen etj., anë toke që ndodhet buzë një sipërfaqeje uji. Bregu i majtë (i djathtë). Breg shkëmbor (ranor). Breg i përthyer. Breg i rrëpirët. Breg më breg. Bregu i lumit (i liqenit, i detit). Brigjet e Adriatikut. Rri (dal) në breg. Shëtit gjatë bregut.
2. Vend i ngritur, kodër e vogël, kodrinë, bregore, bregale; grumbull a pirg dheu buzë një grope, një hendeku etj. Breg i lartë (i vogël). Fshat rrëzë bregut. Fushë me brigje. Në majë të bregut. Ngjitem në breg. Po s’u shemb një breg, s’mbushet një hendek. (fj. u.). Kur të thuash fjalën e keqe, mos u fshih pas bregut. (fj. u.). Kur s’merr vesh, dil në breg të gomerëve. (fj. u.). Llafazani është qyqe bregu nga goja. (fj. u.).
3. Buza e një sendi, caku ku mbaron diçka, anë, skaj; qenari i disa sendeve. Bregu i vatrës. Bregu i pyllit. Bregu i varkës. Bregu i arkës. Bregu i pëlhurës. Bregu i kudhrës.
4. bised. Ushqim i bërë tokël, pjesë ushqimi e ngjeshur si lëmsh, kokërr, tokël, bramsh. Një breg djathë (gjalpë, sheqer).
5. kryes. sh. Vende pranë detit, vende bregdetare. Në brigje të largëta. Në brigjet e jugut.
✱Sin.: kodrinë, bregore, bregalec, bregaluc, bregal, bregajë, bregale, bregaloç, bregël, pirg, sukë, tepe, tumbë, cabok, sop, ledh, topth, bramsh, breshnizë, gogël, kokël, kokërr, tokël, koqe, pupërr, boçë (boçe).
♦ As në *det e as në breg. (I bie) breg pas bregu (dikush) nuk i thotë gjërat hapur e drejtpërdrejt, por e sjell fjalën anës e anës, nuk flet troç, por tërthorazi; (flet) kodra pas bregut. E bëri sheshin breg (dikush) iron. vdiq, mbaroi; u varros; shkoi për të bërë vorba; shkoi për të bërë vegsha; i bëri këmbët baras; vajti me të shumtët. Breg më breg. 1. keq. Lart e poshtë, kudo, ku të mundë; kot më kot, pa një qëllim të caktuar; duke kapur njërin e tjetrin për një hall që ka; hu më hu. 2. Plot, i mbushur rrafsh; buzë më buzë; degë më degë; cip më cip. Dal në breg e kryej një punë të vështirë; shpëtoj nga rreziku, kapërcej një vështirësi; ia arrij qëllimit; ia dola mbanë. I duket bregu *shesh (dikujt). Fshihet pas bregut (dikush) përpiqet të mbulojë veprimet e tij (zakonisht të këqija), mbrohet me arsyetime të kota, e përligj veten me rrethana a shkaqe të dobëta; fshihet pas gishtit. *Gjahu në breg e qëllon në kodër (dikush). E kapërceu bregun (dikush) e kaloi masën e arsyeshme, e teproi për diçka; e kaloi (e kapërceu) kufirin. (Flet) *kodra pas bregut (dikush). E nxjerr në breg (dikë) e shpëtoj nga një rrezik a nga një fatkeqësi e madhe; e nxjerr nga një gjendje e vështirë, i siguroj një gjendje të mirë. Nuk nxjerr gjë në breg (dikush) nuk është i aftë për të kryer një punë, nuk ia del dot në krye një pune; nuk nxjerr gjë në krye.

BRÓGS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. Tufë fijesh shumë të buta si push i gjatë mbi lëvoren e disa drurëve, mbi lëvozhgën e disa farave etj; xhufkë. Brogsat e plepit.
2. bot. Lule të grumbulluara si kurorë a si vile në majën e disa bimëve. Me brogsa në majë. Ia shkundi brogsat.
3. Xhufkë e festes, e beretës, e veshjeve etj.; xhufkë prej bishtit të kalit, që mbanin pashallarët (në kohën e Perandorisë Osmane) si shenjë të gradës së tyre etj.
✱Sin.: xhufkë, tufë, tufalak, tumbë, bufkë, tutël, tubë, tumbë, bistak, tujë, tugë.

BÚFK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bised. 1. Tufë fijesh; xhufkë, zakonisht për zbukurim. Bufkat e peshqirit (e shallit, e lahurisë). Perde me bufka. Opinga me bufka. Shaminë me bufka, moj, / Ç’e mbajnë valltaret! (folk.).
2. Topth i bërë me cohë të butë me push për të pudrosur fytyrën etj. Bufka e pudrës.
3. Diçka e fryrë, e mbushur dhe zakonisht në trajtë të rrumbullakët; mufkë, buf; tufë flokësh; kabloshë. Bufka pemësh. Bufkë gështenje. Bufkë vidhi. Bufka e pambukut. Bufka e qepës lulja e qepës. Bufkë leshi. Bufkë puplash. Ka lëshuar bufkën përmbi sy.
4. Njeri me faqe të fryra dhe i shëndoshë; bullafiq.
5. Shpend me kaçule mbi veshë dhe pendë në pjesën e poshtme të këmbëve; gufkë, gufe; dele me shumë lesh në turi.
6. Jelek grash me mëngë të gjera e të fryra te supet; gufe.
7. bot. Lulebufkë.
8. Kokërr fiku e papjekur.
✱Sin.: xhufkë, tufë, gufkë, mufkë, tujë, tugë, tufëz, tumbë, bistak.

BUQÉT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Tufë lulesh të lidhura e të rregulluara bukur. Buqetë lulesh (me lule). Buqetë trëndafilash. I dha një buqetë. Mblodhi dy buqeta.
2. fig. Disa fjalë a shprehje dashurie që ia themi dikujt. I përcolli një buqetë vargjesh poetike.
✱Sin.: tubë, tumbë, trumbë, tufëz, xhumbë, pupë, çubë, çufër.

DÉN/G,~GU m. sh. DÉNGJE, DÉNGJET 1. Thes zakonisht i madh, i mbushur plot me diçka. Deng me oriz (me sheqer, me miell). Mbush (zbraz) dengun. Ra si deng ra menjëherë e me forcë përdhe, ra si thes. Mos rri mbi dengun e barutit. (fj. u.).
2. Rroba, mallra a plaçka të mbështjella e të lidhura bashkë si thes për t’i mbartur nga një vend në tjetrin; bar, kashtë, duhan, pambuk etj., i ngjeshur në trajtë kubi e i lidhur me tel etj. Deng i madh (i vogël, i rëndë, i lehtë). Një deng me rroba (me batanije, me letër). Deng duhani (pambuku, sane). Lidhësi i dengjeve. Lidh (qep) dengun. I bëri deng plaçkat a) i mbështolli e i lidhi plaçkat; b) fig. u bë gati për t'u nisur. U ul mbi një deng. S'bëhet deng me rrush (s’bëhet rrushi deng). (fj. u.).
3. fig. Shumicë e madhe. Ka një deng (me) halle. Kishte një deng (me) të meta. Kishin një deng (me) taksa.
✱Sin.: dengavare, vandak, tëlandër, varricë, tumbë.
♦ Deng pa markë 1. Njeri i braktisur krejt, që nuk kujdesen më për të. 2. Njeri pa personalitet, pa asnjë cilësi dalluese. Gjeti dengu dengun keq. shih gjeti tenxhereja kapakun keq. I ka lidhur (i ka mbledhur) dengjet (dikush) i ka rregulluar mirë punët e veta, e ka vënë çdo gjë në rregull; e ka (i ka punët) në vijë.

GRÚMBU/LL,~LLI m. sh. ~J, ~JT 1. Tërësi sendesh të mbledhura a të hedhura në një vend pa rregull; grup njerëzish a tufë kafshësh që janë mbledhur pa rregull në një vend. Grumbull dheu (rrobash).
2. fig. Shumicë gjërash a dukurish të pasistemuara; tog. Grumbull të dhënash (çështjesh, problemesh).
✱Sin.: grumbullim, tog, deng, kapicë, kërpicë, kapë, kapul, kapule, ortek, mal, tufë, masë, masiv, mullar, tog, stivë, stavë, mori, pirg, stregë, stok, luzmë, pilog, gamule, turrë, tokicë, trumë, trumbë, tumbë, vandak, varricë, shumicë, turmë, kaminë, gërmajë, pezul, kallume, grup, bashkë.
♦ Ia dha grumbull (dikujt) ia tha copë të gjitha, s’i la gjë pa thënë, ia numëroi të tëra ç’kish. Iu shemb grumbulli (dikujt) keq. e humbi pasurinë; mbeti me gisht në gojë (dikush).

SHALËSÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Tokë jopjellore, tokë që nuk prodhon; bokërimë, shogëlinë, tokëlinë. I kishin dhënë një pjesë shalësinë e asnjë lloj toke tjetër. Toka ishte shalësinë e nuk kishte të mira prej saj.
✱Sin.: bokë, bokërimë, shogëlinë, tokëllinë, trokë, gërgalle, gërgallinë, gorgolinë, tumbë, sharrë, kërnalle, gurishtë.

SHTËLLÚNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Tufë e madhe leshi, liri etj., e larë, e krehur dhe e mbështjellë si tumbë, që vihet në furkë për ta tjerrë. Një shtëllungë lesh. E bëri leshin shtëllungë.
2. Pambuk i krehur e i mbështjellë si cilindër për ta bërë fitil (në fabrikat e pëlhurave). Makina (punëtorja) e shtëllungës.
3. Grumbull tymi, avulli a pluhuri, që ngrihet në ajër dhe që i ngjan një tumbe të madhe leshi të krehur. Shtëllunga tymi (avulli). Shtëllungat e reve. Shtëllungë pluhuri.
♦Ia bëri shtëllungë (dikujt) e vuri në një gjendje të vështirë; e detyroi me zor të bëjë diçka, e shtrëngoi, ia mblodhi; ia mblodhi (ia shtrëngoi) rripat (rripin); ia futi (ia vuri) (të dyja) këmbët në një këpucë (në një opingë). Bën shtëllungë me lesh kau (dikush) iron. shih prashit (mih, lëron) në ujë (dikush).

TÚF/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Grup njerëzish a kafshësh, grumbull; grumbull kafshësh që jetojnë e ushqehen së bashku, tubë, kope, grigjë. Tufë djemsh (grash, vajzash). Tufë fëmijësh. Tufë bagëtish (dhensh, dhish). Tufë shpendësh (zogjsh, pulash, rosash). Tufat e lopëve (e kuajve). Tufë peshqish (balenash). Tufë ujqish lukuni, zogori. Kullotnin tufat. Vuri tufën përpara. U nda nga tufa. Delen që ndahet nga tufa, e ha ujku. (fj.u.).
2. Tërësi sendesh të hedhura njëri mbi tjetrin pa rregull; grup sendesh njëri pranë tjetrit, grumbull gjërash. Tufë gazetash (revistash). Tufë letrash (shkresash). Tufë lekësh. Tufë resh.
3. Një dorë lulesh të këputura me bisht dhe të lidhura a të mbështjella së bashku; buqetë, tubë; tufël. Tufë me lule. Tufë trëndafilash (zambakësh). Bëri një tufë me manushaqe.
4. Disa gjëra të një lloji, të lidhura së bashku; grumbull fijesh, fletësh, kërcejsh etj. që mbahen në dorë a lidhen së bashku; dorëz. Tufë bari. Tufë gruri (thekre). Tufë kallinjsh. Tufë qepësh (hudhrash). Tufa preshi (spinaqi). Një tufë karotash. Tufë flokësh. Tufë çelësash.
5. bot. Tufëz, xhufkë. Tufë misri lulja e misrit.
6. Shumicë, disa, qerre (fig.), zhgan. Janë një tufë në shtëpi. Kishte një tufë fëmijë. Ishin bërë një tufë.
7. Shtojcë, bisht. Fjalë me (pa) tufa.
8. fiz., gjeom. Grumbull drejtëzash ose rrezesh që dalin nga një pikë a nga një burim dhe që zgjaten në një drejtim të caktuar. Tufë drejtëzash. Tufë drite. Tufë rrezesh. Tufë shkëndijash.
9. si ndajf. Së bashku, në grumbuj të dendur, grumbull. Bagëtitë rrinin tufë. Lulet kishin çelur tufë.
✱Sin.: tufël, tufëz, tubë, kope, karvan, grigjë, lukër, stan, lukuni, mandër, lagje, trumbë, tumbë, turmë, roj, buqetë, çufër, tutël, zhgan, bylyk, shtëllungë, xhufkë, grumbull. gulç, gulçim.
♦ I ka mendtë në tufë të festes (dikush). 1. Është shumë mendjelehtë; sillet në mënyrë të shkujdesur, duke i marrë gjërat lehtë; nuk është i pjekur e serioz. 2. Është i hutuar, rri sikur s’është këtu; i ka fluturuar (i ka ikur) mendja (dikujt); nuk e ka kokën (mendjen) në vend. U nda nga tufa (dikush) u shkëput nga shokët e miqtë dhe mori një rrugë të keqe a mbeti prapa të tjerëve në jetë; u nda nga kopeja; doli nga vatha.

TÚMB/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Tufë. Tumbë shpendësh.
2. Xhufkë. Feste me tumbë. Xhokë me tumba.
3. Majë e zhveshur mali ose kodre; vend i ngritur si kodër, breg, sukë. Tumbë rëre bëz. U ngjit në tumbë. Vështronte nga tumba.
4. Grumbull drurësh njëri pranë tjetrit që duken si bregore. Tumbë lisash (ahesh). Tumba e ullishtës. Tumba shtogjesh. U futën në mes të një tumbe. Lepuri u fsheh në një tumbë shkozash.
5. Deng duhani prej katër a pesë vargjesh. E bënë duhanin tumbë.
6. Grumbull. Tumbë resh. Tumbë karkalecash. Tumbë milingonash.
7. Rrokullisje, kollotumba. Bëri disa tumba.
8. Kind, palë fustani. Fustan me tumba.
✱Sin.: tufë, xhufkë, breg, bregore, sukë, deng, vandak, grumbull, rrokullisje, kollotumba.

XHÚFK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Tufë fijesh a thekësh, që vihet në feste, te perdet, anës një mbulese etj. si zbukurim. Xhufkë e madhe (e vogël). Xhufkat e perdeve. Xhufka e festes. Opinga me xhufka. I qep xhufka.
2. Tufë lulesh të mbledhura grumbull si kurorë a si vile në majën e një bime. Xhufka e misrit lulja e misrit. Xhufka e fshesës. Nxjerr xhufkë. U presin xhufkat.
3. Tufë fijesh a sendesh të lidhura së bashku. Xhufkë flokësh. Xhufkë gjethesh (kallinjsh). Xhufka bari. Xhufka e rrënjës.
4. bot. Bimë barishtore shumëvjeçare e livadheve, me gjethe të gjata e të ashpra që dalin tufë nga rrënjët dhe me lule të imëta ngjyrëmanushaqe mbi një kërcell të hollë.
5. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje bimësh: Xhufka e mëndafshtë (lat. Garrya elliptica) xhufkë me gjethe të valëzuara e me gjelbërim të përhershëm. Xhufka e përdredhur (lat. Ruppia cirrhosa) xhufkë ujore, me degëzime të lira e me gjethe të alternuara.
✱Sin.: bufkë, tufë, tufëz, pupë, pupëz, faroke, gufkë, kaçurrel, tutël, tumbë, kaçup, perçe, xhuvetë, ngallë, ngallicë, brogsë, kreshtë, lesë, tujë, tugë.
♦ E kam xhufkë mbi qeleshe (dikë) shih e kam (e mbaj) mbi kokë (në krye) e sipër (dikë). *Zero me xhufkë (me bisht) shpërf.