FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROSÓL,~I m. sh. ~E, ~ET 1. kim. Grimca të ngurta ose të lëngëta të trysnuara me gaz në një enë metalike, qelqi etj., që shpërndahen në ajër si një rrymë spërkatjeje nga forca shtytëse gazit, e që përdoren për pastrimin e një sipërfaqeje qelqi etj., për dezinfektim, për sterilizim ose për zhdukjen e insekteve e gjallesave të tjera të dëmshme për njeriun dhe për mjedisin. Tretje e aerosolit. Insekticidet si aerosol kanë potencial për ta ndryshuar ekosistemin tonë.
2. mjek. Tretësirë me antibiotikë etj., e trysnuar me gaz në një enë metalike, që përdoret për të kuruar djegiet, për të dezinfektuar prerjet e vogla, për të luftuar infeksionet dhe pezmatimet e ndryshme në lëkurë si dhe për trajtimin e sëmundjeve të frymëmarrjes, si alergjinë, bronkitin, astmën etj.). Aerosoli si terapi te pezmatimi i fytit. Përdorimi i aerosolit te fëmijët.

AJÓ (ASÁJ tr. e shkurt. I; ATË pas parafj. TË, tr. e shkurt. E; ASÁJ, pas parafj. SAJ) përem. 1. vetor. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore), për të cilin bëhet fjalë, por që nuk është i pranishëm; zëvendëson një emër të gjinisë femërore (në numrin njëjës), që është përmendur pak më parë ose që do të përmendet më pas. Ai dhe ajo. Ajo vetë pikërisht ajo. Ajo flet. I thashë asaj. E pashë atë. Rri me të. Jo ti, por ajo atje.
2. përd. em., libr. Përdoret në vend të emrit të përveçëm të një protagonisteje ose të një personazhi në një vepër letrare.
3. dëft. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore), që ndodhet më larg folësit se një frymor a një send tjetër i njëjtë; zëvendëson një emër të gjinisë femërore (në numrin njëjës), që është përmendur më parë se një tjetër; kund. kjo. Ajo atje. Ja ajo. Po ajo, e njëjta. Ajo vajzë (rrugë). Në atë mënyrë.
4. dëft. Tregon njërin prej dy frymorëve ose sendeve (të shënuar nga emra të gjinisë femërore), që krahasohen, përqasen a kundërvihen; kund. kjo. Në këtë ose në atë fushë. Nga kjo ose nga ajo anë. Në këtë ose në atë mënyrë.
5. dëft. Përdoret me një emër për të përcaktuar më mirë kohën, që shënohet nga emri ose që është përmendur më parë; kund. kjo. Atë ditë (natë). Atë dimër (pranverë). Atë mëngjes (mbrëmje). Atë kohë. Atë botë. Atë mbrëmje. Atë stinë.
6. dëft. Përdoret para një fjalie të varur, e cila përcakton frymorin a sendin që tregon përemri (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore) ose para një fjalie kryefjalore, e cila përcakton frymorin a sendin, që zëvendëson përemri. Ajo vinte e para. Ishte nëna ajo që sillte paqe në shtëpinë tonë.
7. dëft., bised. Përdoret para një emri të gjinisë femërore në numrin njëjës për të përforcuar një tipar a një vlerësim ose për të shprehur mospërfillje a përçmim. Ajo farë grua. Gjithë ajo dashuri. Deri në atë shkallë.
8. dëft. Përdoret për të treguar në mënyrë të përgjithësuar një mendim, një gjendje a rrethanat që përmenden më parë ose që plotësohen më pas. Ajo që ndodhi. Atë që s'ta pret mendja. Atë që është thënë. Sa për atë lidhur me diçka, për sa i përket diçkaje. Përveç asaj përveç kësaj, gjithashtu.
9. dëft., libr. Përdoret në vend të një emri të gjinisë femërore në numrin njëjës për të mos u përsëritur emri.
10. dëft., euf. Përdoret për të zëvendësuar një emër (sëmundjeje etj.), që nuk dëshirojmë e që nuk e quajmë të udhës ta zëmë në gojë për shkak paragjykimesh a për arsye të tjera. Ajo punë sëmundja e tokës. Ajo e fëmijëve (e tokës) sëmundja e tokës. Ato të grave zakonet, rregullat e grave. Ajo e gjellës kripë gjelle. Ajo qoftëlargia djallusha, dreqja.
♦ Ajo *e botës euf. Ajo botë (jetë) bota tjetër sipas besimeve fetare. Në atë *brinjë fli! iron. Del (të nxjerr) po në atë (në një) *qafë (diçka). Ç’është ajo *fjalë! S’këndon më ajo *qyqe iron. Nuk e mban dot atë *këmborë (dikush). I ra në të (në fije, në fill) shih te FIJ/E,~A. E zuri ajo *punë (dikë).

►AJRÓS/ET jovep., ~ (u), ~UR vet. v. III 1. vetv. Ndërrohet ajri, pastrohet ajri. Ajroset kuzhina. U ajrosën jorganët. U ajrosëm në kopshtin tonë.
2. pës. e AJRÓS.
✱Sin.: ajrohet, ajriset, freskohet.

AKTUALITÉT,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Gjendja, rrethanat dhe ngjarjet kohës së sotme. Aktualiteti shqiptar. Aktualiteti ndërkombëtar. Aktualiteti politik (ekonomik, shëndetësor etj.). Çështje të aktualitetit. Çështje të aktualitetit tonë. Tema të aktualitetit. Paraqes aktualitetin. E lidh me aktualitetin. Aktualiteti sportiv. Aktualiteti i javës. Lajme nga aktualiteti i rajonit.
2. Të qenët aktual; ajo që është e vlefshme, e rëndësishme, e dobishme sot, ajo që na duhet për të sotmen; ajo që ndodh aktualisht në një fushë të caktuar (në politikë, në ekonomi, në kulturë etj.). Aktualiteti i përmbajtjes (i veprës). Ruan (humbet) aktualitetin. Aktualitetit i duhet një qendër moderne e kulturës. Revista trajton çështje të aktualitetit kulturor.
✱Sin.: e sotme, e sotshme, e tashme, e tanishme, e përtashme, përtashësi, e përditshme, bashkëkohorësi.

ALOGJÉN/E,~IA f. sh. ~E, ~ET Banore e një popullsie tjetër, që nuk është vendëse; ardhëse, e huaj. Alogjenia ndërtoi shtëpi në lagjen tonë.

ALTÍST/E,~JA f. sh. ~E, ~ET muz. Ajo që këndon me alto. Altiste që interpreton me lirizëm të theksuar. Në grupin tonë erdhi një altiste.

AMSHÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb., libr. I amshuar. Kujtim i amshueshëm. Ide të amshueshme. La gjurmë të amshueshme në historinë tonë.

ANEMOGRAFÍK,~E mb., meteor. Që merret me regjistrimin dhe me studimin e erërave, që ka të bëjë me anemografinë dhe anemografin, i anemografisë, i anemografit. Stacioni meteorologjik përpunoi të dhënat anemografike. Harta anemografike përcaktoi zonat me erërat më të forta në vendin tonë.

►ANONIMIZ/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Bëhem anonim, fsheh ose humbas identitetin tim për arsye mbrojtjeje, sigurie, privatësie ose etike. Anonimizohem qëllimshëm. Në platformën tonë mund të anonimizohem plotësisht.
2. pës. ANONIMIZÓJ. Të dhënat personale u anonimizuan para publikimit.

ÁRB/ËR,~RI_II m. sh. ~ËR, ~RIT krahin. 1. Fushë, rrafsh i hapët (në krahasim me malësinë). Mal e arbër malësorët dhe fusharakët, i gjithë populli. Bie në arbër zbres në fushë.
2. zakon. sh. Banorët e fushave bregdetare të vendit tonë (në krahasim me banorët e krahinave malore).

ARBËRÉSH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Shqiptar i Italisë së Jugut, i Greqisë dhe i Dalmacisë; pjesëtar bashkësisë së shqiptarëve të shpërngulur nga dheu amë në Mesjetë. Arbëreshët e Italisë. Arbëreshët e Greqisë. Arbëreshët (arbëneshët) e Zarës.
2. vjet. Shqiptar i kohës së mesjetës, arbër.
3. krahin. Banor i një pjese të Labërisë së Vlorës, arbër.
4. Banor i fushave bregdetare të vendit tonë; arbër.

ARBËRÉSH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Emër që përdoret sot për shqiptaret e Italisë së Jugut, të Greqisë dhe të Dalmacisë, të shpërngulura nga tokat me shqiptarë në mesjetë.
2. vjet. Shqiptare e kohës së mesjetës, arbënore.
3. krahin. Banore e një pjese të Labërisë së Vlorës.
4. Banore e fushave bregdetare të vendit tonë.

ARKELÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Archelon) Njëra ndër breshkat më të mëdha parahistorike, me një gjatësi prej 12 metrash dhe peshë dy tonë, e cila kishte strukturë lëkure dhe e mbështetur nga një kornizë komplekse skeletore, krahë dhe këmbë jashtëzakonisht të gjera, me të cilat fluturonte nëpër dete të cekëta. Guaska e breshkës arkelon.

ASKURRNJËHÉRË ndajf. Asnjëherë, kurrë, kurrnjëherë. Askurrnjëherë s’erdhi në shtëpinë tonë.

AUTOIMUNITÉT,~I m. Gjendje kur sistemi imunitar i trupit fillon të sulmojë qelizat dhe indet e veta për shkak të një keqfunksionimi në njohjen e qelizave vetjake, duke i trajtuar ato si kërcënime të huaja. Autoimuniteti i trupit tonë. Pacienti vuan nga një formë e autoimunitetit. Studimet mbi autoimunitetin. Përgjigje e tepruar e autoimunitetit. Ndërgjegjësimi për autoimunitetin.

BABËLÓK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT bised. 1. Babai, gjyshi a dikush tjetër kur i drejtohemi me dashuri, me përkëdheli etj.; babush, babëlosh. - Djali i babëlokut! - Eh, or babëlok!
2. Njeri i shëndoshë, i fuqishëm e i zoti. Babëlok për punë njeri i fuqishëm e i zoti për punë; ai që e çon punën deri në fund. Me pamje bababëloku. Njerëz të qetë e babëlokë. Ecje prej babëloku. Puna do babëlokë. (fj. u.).
3. Njeri i urtë e i butë; ai që nuk ia thyen zemrën askujt, shpirt njeriu. - I dua babëlokët, se më duan. - Sa mirë e di babëloku! Edhe tani më bëhet se e shoh fytyrën e babëlokut tonë.

BALÉN/Ë,~A f. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Balaena) Kafshë gjitare shumë e madhe me trup si të peshkut, me gojë shumë të gjerë e me fletëza të brirta në vend të dhëmbëve, që jeton në oqeane e dete dhe gjuhet për mishin e për dhjamin e saj. Mish (vaj, dhjamë) balene. Gjuetia e balenave. Paraardhësit e balenës. Barku (qumështi) i balenës. Peshkaqen balenë. Balena ka trup të ngjeshur.
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të kësaj kafshe deti. Balenë e bardhë (lat. Delphinapterus leucas) balenë me dhëmbë e ujërave veriore, me kokë të vogël e me qafë të lëvizshme, me fletë notuese të rrumbullakosura. Balenë me dhëmbë (lat. Odontocetus) balenë që ka dhëmbë në vend të pllakave të brirta, bellugë. Balenë pa dhëmbë balenë me mustaqe. Balenë e Groenlandës (balenë polare) balenë e ujërave të Arktikut. Balenë gungaçe (me gunga) (lat. Mesaptera novaeangliae) balenë me fletë të gjata e të ngushta për të notuar, e quajtur kështu nga gjahtarët e balenave sepse e harkon kurrizin kur bën rrotullimin për t’u zhytur. Balenë hiperodon (lat. Hyperoodon) një nga dy llojet e balenave me sqep, që ushqehet kryesisht me butakë. Balenë e hirtë (lat. Eschrichtius gibbosus; Eschrichtius robustus) balenë në ngjyrë të hirtë, me pulla të zbërdhulëta, pa dhëmbë, me shumë pllaka të brirta e të bardha në të dyja anët e nofullave, që gjendet në ujërat e ftohta të Veriut dhe ushqehet me karkaleca, krimba etj. Balenë e kaltër (lat. Balaenoptera musculus) lloji më i madh i balenave me gjatësi deri tridhjetë metra dhe me peshë deri njëqind e njëzet tonë, që gjallon në ujërat nëntropikale dhe polare në të gjithë botën. Balenë kokëmadhe (lat. Balaena glacialis) balenë pa dhëmbë e me kokë të shtypur, me rreth dymbëdhjetë vija gjatësore në grykë dhe në gjoks, me kurriz të hirtë e me bark të bardhë, që gjendet në tufa pothuajse në të gjithë oqeanet e që ushqehet me karkaleca, me peshq të vegjël etj. Balenë minki (lat. Balaenoptera acutorostrata) një nga dy llojet e balenave të vogla, me kurriz të murrmë e me bark të bardhë. Balenë me mustaqe (lat. Mysticeti) balenë e cila në vend të dhëmbëve ka pllaka brinake për filtrimin e ushqimit nga uji. Balenë me pendë (lat. Balaenoptera physalus) balenë me trup të gjatë e hollak, deri në njëzet e katër metra gjatësi, me ngjyrë të hirtë e me bark të bardhë, që ka një pllakë kockore në vend të dhëmbëve. Balenë me sqep (lat. Ziphius cavirostris) balenë me pllaka të brirta në vend të dhëmbëve, me turi të zgjatuar si sqep, që gjendet në të gjitha oqeanet.
3. bised. Një lloj purteke që bëhet nga dhëmbët e kësaj kafshë, që epet e nuk thyhet dhe përdoret si fortesë për korsetë, për jakat e këmishëve etj. Balena për jaka këmishësh.
4. keq. Vajzë a grua me trup shumë të madh e të shëndoshë. Ka trup balene.

BALTÓS vep., ~A, ~UR kal. 1. Përlyej a fëlliq me baltë, bëj me baltë; përbalt. Baltos rrobat.
2. Ngjesh me këmbë dheun e njomë dhe e bëj baltë.
3. keq. E poshtëron duke shpifur, e përlyen, e njollos, ia nxin emrin e mirë; hedh baltë. I baltosi emrin e nderuar. I ligu të baltos kollaj. - Më baltose mua dhe gjithë njerëzit e ndershëm. Kanë goditur dhe kanë baltosur më të mirët. Ai ka baltosur ndërgjegjen tonë.
✱Sin.: përbalt, përlyej, fëlliq, leros, përlloç, llucëroj, llomit.

►BASHKËNGJÍT/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. zyrt., vetv., vet. v. III Lidhet, bashkëlidhet, i shtohet. Kjo shkresë bashkëngjitet me një tjetër.
2. vetv. Bashkohem a shoqërohem me dikë a me diçka (për një punë etj.); bëhem me dikë. Grupit tonë iu bashkëngjitën edhe dy vajza skiatore.
3. gjuh., vetv., vet. v. III Përngjitet, bashkëngjitet; vjet. përngjizet. Kur bashkëngjiten dy ose më shumë fjalë, krijohet një fjalë e përngjitur.
4. pës. e BASHKËNGJÍT.
✱Sin.: bashkohet, lidhet, bashkëlidhet, i shtohet, shoqërohet, përngjitet, përngjizet.

BASHKËNGJÍTUR ndajf., zyrt. Lidhur së bashku me një shkresë a me një dokument tjetër kryesor, ngjitur si shtojcë e një shkrese a e një dokumenti tjetër kryesor; bashkëlidhur. Bashkëngjitur ju dërgojmë... Bashkëngjitur keni përgjigjen tonë.