FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BISHTMÚSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Equisetum arvense) Bimë barishtore shumëvjeçare e ligatinave, e ngjashme me fierin, me gjethe të holla si hala pishe, që këputen lehtë; këputje, thundërmushkë.

GJÚRM/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Shenjë që lë shputa e këmbës së njeriut ose thundra a putra e kafshëve; shenjë mbi diçka nga prekja nga një goditje, nga diçka që lëviz a që rrëshqet etj. Gjurmë të reja. Gjurmë këmbësh. Gjurmë kali. Gjurmët e rrotave. Shkoi pas gjurmëve. Gjurma e kërmillit.
2. Shenjë, njollë etj., që ngel mbi sipërfaqen e diçkaje nga prekja e një lënde ose nga shtypja e një sendi; diçka që ka mbetur në sipërfaqe prej një lënde. Gjurmët e gishtave. Gjurmët e goditjeve. Gjurmët e lagështirës. Gjurmë gjaku. Gjurmët e avionëve reaktivë. Mbledh këmbët për të fshehur gjurmët bëj gjoja sikur tërhiqem ose sikur pendohem për të fshehur veprimet e këqija.
3. kryes. sh. Shenja të veçanta, që dëshmojnë se diçka ka qenë a gjendet aty; shenja a dëshmi të mbetura nga diçka e së kaluarës; pasojat e një veprimi, e një dukurie etj.; shfaqje e jashtme e diçkaje; gërmadhë; rrënoja. Gjurmët e mineralit. Gjurmët e ujit. Gjurmët e qytetërimit ilir. Gjurmët e tërmetit. Gjurmët e sëmundjes. Gjurmët e lodhjes. Unë them “ja ujku”, ti kërkon gjurmët (kur ke ujkun, mos i kërko gjurmët!) (fj. u.) kërkon të fshehësh diçka që duket fare qartë; kërkon të vërtetën jo aty ku ajo duket qartë, por aty ku ajo mbulohet e errësohet.
4. kryes. sh., fig. Frytet e një veprimtarie; përshtypje, mbresa; rruga ose shembull i mëparshëm që ndiqet nga dikush. La gjurmë në shkencë (në histori). Në gjurmët e rilindësve. E drejtë e gjurmës (etnogr.) e drejtë kalimi vetëm për këmbësorë. E ndjek (e marr) gjurmën mbrapsht e nis keq një punë a diçka tjetër.
5. kryes. sh., bised. Gjurmashka. Një palë gjurmë.
6. Masë gjatësie sa shputa e këmbës, këmbë. Është dhjetë gjurmë.
7. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje bimësh. Gjurmë mushke (lat. Tussilago farfara) bimë barishtore njëvjeçare, që rritet në vende të lagështa dhe përdoret si bimë mjekësore; thundërmushkë. Gjurmë e ujkut zhabinë.
✱Sin.: fërkem, dire, trivë, vragë, mbresë, tragë, vazhdë, ravë, pasojë, përshtypje.
♦ Bie në gjurmë (të dikujt a të diçkaje) e zbuloj dikë a diçka, mësoj se ku ndodhet, e diktoj; i gjej gjurmët (dikujt a diçkaje); i marr gjurmën (dikujt a diçkaje); i bie në erë (dikujt a diçkaje); kund. humbas gjurmët (e dikujt a të diçkaje). I gjej gjurmët (dikujt a diçkaje) shih bie në gjurmë (të dikujt a të diçkaje). I humb (i mbulon, i fsheh) gjurmët (dikush) i mbulon të gjitha shenjat për të mos u zbuluar një veprim që ka kryer, fsheh çdo shenjë, çdo të dhënë etj. që mund ta zbulonte; nuk ia gjen (dot) këmbët (dikujt). I humbi gjurma (dikujt a diçkaje) nuk duket më asgjëkund, nuk është më, nuk gjendet më; i humbi traga; iu shua ylli. Humbas gjurmët (e dikujt a e diçkaje) nuk jam më në gjendje ta ndjek më tej, nuk e di më ku është, shkëputem nga lidhjet me dikë a me diçka; humbas tragën; kund. bie në gjurmë. E kërkoj në gjurmë të kalit (dikë a diçka) e kërkoj gjithandej, nuk lë vend pa kërkuar. Lë gjurmë (të thellë). 1. (diçka). Bën përshtypje (të thellë) diçka; nuk kalon pa u ndier; kujtohet. 2. (dikush). Lë prapa punë e vepra të mira, lë një shembull të mirë për t’u ndjekur; lë mbresa; lë tragë. I marr gjurmën (dikujt a diçkaje) e mësoj se ku ndodhet sipas shenjave që ka lënë, e diktoj se ku është; e ndjek pas për ta zbuluar; bie në gjurmë (të dikujt a të diçkaje); i bie në erë. Ndjek gjurmët (e dikujt) veproj sipas shembullit të dikujt, vijoj punën a veprën e tij, bëj si ai; eci nëpër rrugën që ka shkelur ai; shkel në gjurmët (e dikujt); shkoj (eci) pas gjurmëve (të dikujt). E ndjek gjurmë për gjurmë (gjurmë pas gjurme) (dikë a diçka) shkoj pas dikujt, e ndjek këmba-këmbës e bëj si ai; e ndjek diçka pa iu ndarë; e ndjek në çdo hap; e ndjek hap pas hapi; e ndjek hap për (më) hap. Shkel në gjurmët (e dikujt) shih ndjek gjurmët (e dikujt). Të shkelsha gjurmën! mallk. vdeksh! E shkel në gjurmë (dikë) e do, e respekton shumë dikë; e ka mbi krye e sipër. Sa shkëmben gjurmën (dikush) shumë ngadalë, me hapa të vegjël, sa nuk takon gjurma gjurmën. Shkoj (eci) pas gjurmëve (të dikujt) shih ndjek gjurmët (e dikujt). (U zhduk, humbi) pa lënë gjurmë (dikush a diçka) nuk dihet fare se ku gjendet, nuk dihet se ç’është bërë; u zhduk pa lënë asnjë shenjë, s’mbeti asgjë prej tij a prej saj; nuk i duket (i humbi) boja (diçkaje); s’i duket (s’i gjendet) binaja (dikujt a diçkaje).

GJURMËMÚSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. Gjurmë mushke; thundërmushkë.

LLAPUH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Tussilago Farfara) Thundërmushkë.

MÚSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Kafshë njëthundrake, me trup në ngjyrë të murrme ose të përhime, me bishtin e veshët si të gomarit, që del nga kryqëzimi i pelës me gomarin ose shumë rrallë edhe nga kryqëzimi i gomaricës me kalin dhe që shërben si kafshë ngarkese, sidomos në vise malore. Mushkë xanxare. Gjurmët e mushkës. Është si mushkë është e fortë, nuk lodhet kurrë. Ngul këmbë si mushkë është shumë kokëfortë. Mushkës xanxare ia vënë drutë më të trasha (barrën më të rëndë). (fj. u.) atë që grindet a që hedh shkelma e ngarkojnë me punë më të rënda që të shtrohet. Nuk mbarset mushka të pjellë mëz. (fj. u.) nuk mund të bëhet a të ndodhë diçka e pamundshme, jashtë mendjes, edhe pse e mendon dikush.
2. bot. Pjesë e dytë për disa emërtime bimësh: Thundër mushke (lat. Tussilago farfara) thundërmushkë. Gjurmë mushke gjurmëmushkë.
♦ Ashtu i do mushka *drutë. E bën mushkën me *barrë (dikush) tall. E bën mushkën me *mëz (dikush) tall. I gjeti mushka *drutë keq. Harro mushkë Valarenë! iron. s’është më ajo kohë, iku ajo kohë (kur dikush e kishte çdo gjë të lehtë). E ka kokën mushkë (si të mushkës) (dikush) është kokëfortë, është kokëmushkë; e ka kokën gdhe. Kërkon mushka *babanë tall. Kërkon *tambël mushke (dikush) keq. S’i merr mushka *udhë (dikujt). Mbars mushkën (dikush) tall. thotë a sajon gjëra të pamundura; shpif; e bën priftin (dhespotin, hoxhën) me barrë. I polli mushka (dikujt) e gjeti një e keqe e papritur; i ra një fatkeqësi e rëndë; iu nxi dera; e hëngri gjarpri (dikë). I pjell edhe mushka (dikujt) i venë punët shumë mirë, i bëhet mbarë edhe diçka e pamundur; është në gjendje shumë të mirë ekonomike; i pjell edhe gjeli (këndes, kaposhi, kokoshi); i bën dushku arra. Kur të pjellë mushka iron. asnjëherë, kurrë; kur të pjellë gjeli (këndesi); kur zbardhet penda e korbit; kur të bëhet sorra pulë; kur të bëjë larushku rrush; kur të bjerë shi i kuq; kur të hipë derri (gomari) në fik; kur të qethen viçat; kur të flasin lopët; kur të këndojë qyqja (e kuqe) nga bishti; kur të bëhet deti kos. Nuk qas (nuk do) *pragu mushkë. Nuk qas *ahuri mushkë. Ku të shpie (ku të çon) mushka?! ç’bën ashtu?!, ku vete?!, s’e sheh sa gabim po vepron?!, nuk po e kupton se në ç’gjendje të keqe po e çon veten e se si po katandisesh?! Shtyhen si *lopa me mushkën.

RAPÚH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. 1. (lat. Petasites officinalis) Bimë barishtore shumëvjeçare, me gjethe të mëdha, me lule të bardha në të verdhë, që rritet në liqene, në ujëra të ndenjura etj., lëpushë.
2. Pjesë e parë e emërtimeve për lloje të ndryshme të kësaj bime: Rapuhë mashkull (lat. Neottia nidus-avis) ethacak. Rapuhë e egër (lat. Tussilago farfara) thundërmushkë. Rapuhë e malit bar hudhre. Rapuhë e ujit (lat. Caltha palustris) lëpushë₁.