FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AKRÉP,~I_I m. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Euscorpius flavicandis, E. Italicus) Kafshë e vogël helmuese me ngjyrë të zezë, me këmbë nyja-nyja, me dy gëthapë përpara dhe me një thumb të përkulshëm nga pas; sfurkth, përçollak. Akrep i zi. Helmi i akrepit. Vaj akrepi bar që përgatitet me vaj e me helmin e akrepit dhe që përdoret në mjekësinë popullore. Fole akrepash. E hëngri (e pickoi) akrepi. E ka akrepin në xhep është koprrac, nuk i del gjë nga dora. M’u bë akrep m’u bë ferrë, s’e shoh dot me sy.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloj akrepash: Akrepi afrikan (lat. Pandinus imperator) akrep i madh helmues, i gjatë 20 cm, me ngjyrë të zezë të ndritshme, me katër palë këmbë në pjesën e përparme të trupit, me një palë nofulla si pinca të forta, me bisht me gjëndra helmuese, që jeton në pyjet e nxehta e me lagështi të Afrikës dhe që ushqehet me insekte; akrepi mbretëror. Akrepi i detit (lat. Taurulus bubalis, Cottus bubalis, Enophrys bubalis) lloj peshku kockor i detit, i mbuluar me gjemba dhe kreshta, me gjatësi deri 25 cm, me sy të mëdhenj ovalë, me pendë të mëdha e të gjera, me bisht të rrumbullakët, me ngjyrë që ndryshon, zakonisht me shirita ose njolla të errëta gri ose kafe, që ushqehet me molusqe, me gjarpërinj dhe me peshq. Akrepi fshikullor (lat. Uropygi) akrepi kamxhikor i ngjashëm me merimangën, me bisht të shkurtër, me gjashtë këmbë për të ecur, me dy këmbët e para me antena si organe shqisore, që ka një palë sy në pjesën e përparme të kokës dhe nga tre sy në secilën anë të saj. Akrepi i rremë (lat. Pseudoscorpion &: pseudoakrepi) insekti endemik i ngjashëm me akrepin, që ka dy këmbë si pincë, pa bisht, pa sy, me trup të oval, që është përshtatur për të jetuar në gropa, në shpella etj. Akrepi i shtëpisë (lat. Chelifer cancroides) akrep i rrejshëm, i padëmshëm për njerëzit, i gjatë prej 2,5-4,5 mm, me trup si lot e me bark të segmentuar në dymbëdhjetë pjesë. Akrepi tropikal (lat. Centuioides gracilis) akrep nyjor johelmues, me ngjyrë të kuqërremtë a të zezë, me ballë të kuqërremtë, kafe të errët, me këmbë të verdha dhe me bisht të kuqërremtë e të zi, që ushqehet natën me insekte të ndryshme; akrep i errët, akrep blu. Akrepi i ujit (lat. Nepa cinerea, N. Rubra) akrep që jeton në orizore a në ujërat e ëmbla, me trup vezak, me këmbët e përparme sulmuese, që ushqehet me rrënjët e orizit, me insekte dhe me vertebrorë të imtë ujorë dhe që jep një pickim të dhembshëm kur e ngacmon.
✱Sin.: sfurk, sfurkth, cfurkth, cukth, përçollak, grepi, grepç, hagrep, skarrivojë, skrapth, shkrap.
♦ M’u bë akrep (dikush) shih m’u bë ferrë (dikush). Ra nga akrepi në gjarpër (dikush) shih ra nga shiu në breshër (dikush). (Janë) si *gjarpri me akrepin.

AKREPÓRË,~T m. sh., zool. (lat. scorpionida) Rend i akrepave të mirëfilltë grabitqarë që kanë tetë këmbë, me gëthapë të fuqishëm dhe me bisht të gjatë të segmentuar që përfundon me thumb helmues.
✱Sin.: akrepat, sfurqet, skorpionët, artropodët.

ÁLK/Ë,~A_III f. sh. ~A, ~AT 1. Halë, spic, thumb. Ndreq shollën me alkë. Bleu alka.
2. Gozhdë e madhe hekuri, majë të mprehtë, që përdoret për të mbërthyer pjesë të mëdha druri a metali në ndërtimin e strukturave të forta, në ndërtimin e anijeve, në ndërtimin e çative të shtëpive etj. Zdrukthëtari përdor alkën e rëndë. Alkë e ndryshkur.

ÁRËZ,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. zool. Kandërr e vogël sa bleta, po me trup më të hollë, me ngjyrë të verdhë e me vija të zeza, me thumb helmues; grerëz. Fole (çerdhe) arëzash. Bukë arëzash fole grerëzash si hoje blete.
2. fig. Njeri i lig, që u bie më qafë të tjerëve e u bën të këqija.
♦ Arëz pa thumb keq. shih fishek i lagur. *E ka gjuhën arëz (dikush) shih e ka gjuhën (gojën) brisk (dikush). S’e marr arëzën për *bletë.

BATÓQ,~I m. sh. ~E, ~ET Gjuhëza e këmborës a e ziles; gjuhë, çok. Batoqi i ziles (i kambanës, i këmborës).
✱Sin.: gjuhëz, gjuhë, rrumb, thumb, çok.

BEND,~I_II m. kryes. sh. ~E, ~ET 1. Shpoti, fjalë e thënë me thumb; qesëndi, shpotitje. Flet (nget) me bende. U kapën me bende. Shet bende. - Mos fol me bende!
2. Fjalë të kota; gënjeshtra të trasha që nuk i beson njeri; gjepura, broçkulla. Flet (lëshon, thotë) bende. Lëri bendet!
3. Arsye të kota që nuk qëndrojnë. Nxjerr (qit) bende. - Ma mbushe kokën me bende!
4. E metë fizike, gjymtim, cen, ilet. Është njeri me bende. I mbeti një bend në këmbë.
✱Sin.: shpoti, qesëndi, tallje, romuz, e hedhur, hokë, gënjeshtra, gjepura, broçkulla, gjymtim, cen, ilet, mardha, defekt.

BÍZHG/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT bujq. Thupër në trajtë kulari që lidh shtizën e parmendës me zgjedhën; thumb.

BODÉC,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Thumb hekuri që vihet në majë të hostenit ose të një shkopi, me të cilin shpojmë kafshët e punës; thumbac. Bodec hekuri. Bodeci i hostenit. Shpoj me bodec. Ngas me bodec. Iu kthye me bodec gomarit dhe ia bëri vithet copë.
2. Gozhdë ose thumb druri, që përdoret për të zhveshur misër. Qëroj misër me bodec.
✱Sin.: thumbac, cimbil, kopran.
♦ E do me bodec (dikush) shih e do me hosten (dikush). S’ha (s’mban) bodec (dikush). 1. Nuk ka nevojë për ta nxitur, e bën vetë punën. 2. Sado ta nxitësh, nuk tundet. E shpoj me bodec (dikë) e nxit, e shtyj dikë që nuk lëviz vetë për të kryer një punë; e shtyj (e shpoj) me hosten.

BUMÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Bombus lapidaris) Arëz me trup të madh, me ngjyrë të murrme në të kuqe e me një thumb helmues; grerëz, greth, gërthac.
✱Sin.: grerëz, greth, gërthac.

BUZËBÁRDH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. Lloj mize sa një bletë, por që s’ka thumb.

►BË/HEM jovep., ~RA (u), ~RË 1. vetv. Ndryshoj përbërjen, përmasat, trajtën etj., kaloj në një gjendje tjetër; filloj të jem...; edhe fig. kthehem, shndërrohem; fitoj cilësi a tipare të tjera, jetoj e veproj si i tillë; kund. zhbëhet. Bëhet i butë (i fortë, i lehtë, i lëmuar). Bëhet i bardhë (i zi, i kuq). Bëhet i ëmbël (i hidhur, i kripur). Bëhet i gjatë (i madh, i hollë, i gjerë). Bëhem i mirë (i urtë, i zellshëm, i shkathët, i bukur). U bë i pasur (i varfër). U bë i njohur (i famshëm, i fortë). U bë trim (hero). U bë i mërzitshëm (rrugaç). U bë budalla (qesharak). U bë qull. Bëhet akull. U bë një metër. Bëhet palë. U bë copë-copë (retra). U bë vrima-vrima (shoshë, shportë). U bë vendi gropë (breg, rrafsh). U bë qumështi hirrë. U bë dhëndër (nuse). U bë nënë. Bëhet shprehi (zakon, ligj, rregull). U bë brumë. U bë lopë (lundër) u shëndosh shumë, u fry. U bë flakë (prush, spec, lulëkuqe) u skuq shumë në fytyrë. U bë lis u rrit shumë nga shtati. Bëhet kështjellë (kala, shkëmb graniti). U bë lolo (qole, palaço, brashnjë, leckë). U bë gogol (bubë). U bë pengesë (gardh, mburojë, barrikadë, prag, shteg). U bë simbol (flamur). U bë shembull. Të bëhet mësim! Bëhem shkak. U bë vegël e dikujt. U bë finjë toka u varfërua. U bë varr për dikë. Iu bë barku daulle (hambar, lodër) iu fry shumë barku. Iu bë qafa palë-palë. M'u bë goja helm (pleh, shkrumb). Iu bë jeta pus (skëterrë, varr). U bëftë gur! (mallk.). Arbri do të bëhet e do të zhbëhet shumë herë, gjersa të mbetet i ngulitur përjetë mbi fytyrë të dheut. Themeli çati s'bëhet. (fj. u.). Të ligut mos ia ushqe fjalën, se bëhesh shok i tij. (fj. u.). Mashë e tjetrit mos u bëj. (fj. u.). Bëhu trim të të dojë gjithë bota. (fj. u.). Njeriut iu bëj njeri, ariut iu bëj ari. (fj. u.).
2. vetv., vet. v. III Rritet dhe piqet, arrihet (për pemët, për perimet); jep prodhim të mbarë, rritet e jep prodhim; vjen. U bë gruri. U bënë shpejt qershitë (fiqtë, manat). U bë rrushi. U bënë bathët (bizelet, kungujt, pjeprat). Nuk u bë misri atë vit. Bostanet janë bërë dhe mund t'i këputim.
3. vetv. Zhvillohem, rritem ose arrij në një gjendje a në një moshë të caktuar; vet. v. III është koha, është e domosdoshme a është e nevojshme për të kryer një veprim me diçka a me dikë ose për të marrë masa; rritet, shkoj, jokal. vete. U bë burrë (plak). M'u bë mjekra. Iu bë djali shok (vëlla) iu rrit i biri e u bë burrë. U bë gruri për të korrur. Iu bë vajza për martesë (për nuse). U bë kali për shalë. U bë djali për shkollë. U bë demi për zgjedhë. U bë buka për të hedhur në furrë. Është bërë dhoma për të fshirë. U bë toka për të mbjellë. Iu bënë flokët për të qethur. Është bërë për t'u rruar. U bëfsh njëqind vjeç! (ur.). Mos u bëftë të bëhet! (mallk.).
4. vetv., vet. v. III Përgatitet; është bërë gati, përfundon, mbaron, kryhet. Po bëhet gjella. U bë dreka (darka). U bë kafeja. U bë shtëpia. Detyra u bë. Bëhem gati përgatitem. Gur, gur bëhet mur. (fj. u.) S'bëhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. ( fj. u.). Punën, po s'e bëre, s'bëhet. (fj.u.).
5. edhe fig., vetv., vet. v. III Formohet, krijohet, ngrihet; më shfaqet diçka në trup etj.; më del, më kthehet në diçka, më shndërrohet; mblidhet, ngrihet. U bë një vrimë e madhe. U bë rrugë (shteg). U bë një vijë. U bë gropë. Iu bë koka me xhunga. Iu bënë buzët me plagë. Iu bë fytyra me puçrra. M'u bënë duart me kallo. Iu bë një gungë (një plagë). Iu bë lëkura pulla-pulla.
6. vetv., vet. v. III Ndodh, ngjan, zhvillohet, mbahet; veprohet në një mënyrë të caktuar. U bë një mbledhje. Ndeshja nuk u bë. Sot nuk u bë mësim. U bë dasmë e madhe. U bë konferenca (kongresi). U bë një demonstratë (një grevë, një manifestim). Bëhet një parakalim (një paradë). Gjyqi u bë. U bë luftë (kasaphanë). - Ç'u bë me të? - Si i bëhet? - Ç'po bëhet aty? - Edhe kjo do të bëhet!
7. fig., vetv. Vij në gjendje shpirtërore a shëndetësore të caktuar. U bë i lumtur (i pakënaqur). U bë me inat (me qejf). U bë helm (vrer, pikë e vrer). Bëhem merak merakosem, shqetësohem. Bëhem shend e verë. U bë keq u sëmur rëndë. U bë më mirë u përmirësua nga shëndeti.
8. vetv., vet. v. III Kthehet në pronë të dikujt, i përket, i takon; vlen si..., kthehet. Arti është bërë i të gjithëve. U bë qëllimi i jetës së tij. Disa pyje u bënë pronë private.
9. vetv. Fitoj një profesion, një mjeshtëri etj.; marr një gradë a një titull; caktohem, dal, emërohem në një punë a zgjidhem në një organ; marr përsipër një detyrë, kryej detyrën e... U bë mekanik (tornitor, traktorist, minator, mësues). U bë shkrimtar (piktor, muzikant). U bë mjek (inxhinier). U bë Artist i Popullit (Nderi i Kombit). U bë kryetar (drejtor, deputet). U bë dëshmitar (dorëzënës).
10. vetv. Merrem vesh a lidhem me dikë për një punë, hyj në marrëdhënie a në lidhje me të; pajtohem në mendime me dikë; bashkohem, shkoj me dikë, afrohem shumë. Bëhemi miq (shokë, krushq). U bë aleat. Bëhem me të. U bë kundër dikujt. Bëhem i shtëpisë familjarizohem. Nuk bëhen midis tyre nuk kanë marrëdhënie të mira, nuk japin e marrin, nuk hyjnë e dalin.
11. vetv. Lyhem me diçka; fëlliqem, përlyhem, ndotem, ndyhem, ndragem. Bëhem me shkumë. Bëhej me pudër (me të kuq). U bë me baltë (me pluhur, me bojë). U bë me njolla. U bënë me gjak.
12. vetv., bised. Pajisem me diçka që më mungonte; më shtohet në familje dikush që më mungonte; gjej për vete diçka, sigurohem. U bë me shtëpi. U bë me dru për dimër. U bë me orë (me biçikletë). U bë me nuse (me grua). U bë me djalë (me çupë, me fëmijë). U bë me nip (me mbesë). U bë me prindër (me baba, me nënë). U bë me vëlla (me motër). U bë me shokë.
13. vetv., vet. v. III Kalon një kohë e caktuar, mbushet një afat; arrin, është. U bënë dhjetë vjet. U bë viti (moti). Po bëhen tre muaj. U bënë tri orë. U bënë dy vjet. U bë ca kohë që... - Sa ditë u bënë? U bë një jetë e tërë. U bënë ditët. U bë koha për t'u nisur. U bë vonë.
14. mospërf., vetv., kryes. v. III Nuk është i asaj moshe a i asaj shkalle ose nuk ka atë vlerë që të krahasohet me mua; nuk është i denjë për t'u barazuar me dikë, nuk meriton të përfillet. - U bë dhe ai... - U bëtë dhe ju... - U bëre dhe ti... - U bë dhe koka e tij! - U bë veza të mësojë pulën! (iron.).
15. vetv., bised. Hiqem, mbahem si...; shtirem, shitem. Bëhej për i ditur (për i zgjuar). Bëhej për budalla (si i paditur). U bë i sëmurë (si i vdekur).
16. vetv., edhe njëvet. E shoh a e vlerësoj sipas përshtypjes sime; më duket, më del, më shfaqet, më ngjan si..., shihet, vjen. Më bëhet sikur... Më bëhet në ëndërr. M'u bë si im vëlla. M'u bë fytyra e nënës para syve. M’u bë siç e kisha përfytyruar.
17. vetv., fig., bised. Më del emri për diçka të keqe, fitoj nam të keq; më ngjitet diçka, krijohet mendim i keq rreth meje. U bë me fjalë (me llafe). U bë me njollë (me cen).
18. vetv., kryes. sh., bised. Arrijmë një sasi të caktuar, jemi (si numër); bashkohemi disa vetë, mblidhemi së bashku. Bëhemi tetë veta në shtëpi. U bëmë pesë shokë. U bënë dyqind kokë dele. - Sa thasë bëhen gjithsej? - Sa veta bëhen? Nuk bëhen shumë. U bënë njëqind lekë. Bëhen a s'bëhen dhjetë. Këtu bëhemi shumë nga fshati ynë.
19. bised., vetv. Ndodhem diku; vet. v. III gjendet, është. - Ç'u bëre? - Nga bëhet ai? Se nga bëhet. - Ç'u bënë këpucët? - Ç'm'u bë çadra?
20. bised., vetv. Lëviz, zhvendosem. Bëhu më tutje! Bëhem mënjanë. U përpoq të bëhej pak më larg.
21. bised., vetv., vet. v. III Përbëhet, ka. Fshati bëhej nga dyzet shtëpi.
22. kryes. moh., njëvet. S'kam dëshirë për diçka, nuk më pëlqen, nuk më vjen për mbarë. S'më bëhet të ngrihem. S'më bëhet të iki. S'më bëhet ta shoh. S'më bëhet të lexoj. S'më bëhet ta zë me dorë.
23. vet. v. III Vjen një mot i caktuar; krijohet një gjendje tjetër e kohës ose e mjedisit. U bë ditë (natë). Bëhet mëngjes. U bë vapë (nxehtë, zagushi, ftohtë, fresk). U bë thatësirë (lagështi). U bë mjegull. U bë errësirë (dritë). U bë qetësi (rrëmujë).
24. euf., vetv., vet. v. III Ndiqet, ethet, mbarset. Lopa bëhet.
25. vet. v. III sipas kuptimeve të foljes BËJ. S'ka si bëhet. Sipas vendit bëhet kuvendi. (fj. u.).
26. pës. e BËJ.
✱Sin.: afrohem, arrihet, arrin, bashkohem, caktohem, dal, emërohem, fëlliqem, gjendet, është, hiqem, ka, krijohet, kryhet, kthehem, lëviz, lidhem, lyhem, mbahem, mbaron, mblidhet, mbushet, ndodh, ndodhem, ndotem, ndyhem, ndragem, ngrihet, ngjet (ngjan), pajisem, përbëhet, përgatitet, përfundon, përlyhem, piqet, rritem, sigurohem, shitem, shkoj, shndërrohem, shtirem, vete, vjen, zhvendosem, zhvillohet.
♦ U bëra *akull. M’u bë *akrep (dikush). Është bërë për *arapash (dikush). Janë bërë *ashra. U bë *bajat (dikush). Iu bë *bajgë (dikujt) bised. U bë *bakër (diçka). U bëra *balonë tall. U bë *baltë (dikush). Iu bë *baltë (dikujt). U bë *barut. M’u bë *barrë (dikush). I bëhem *barrierë (dikujt a diçkaje). I bëhem *barrikadë (diçkaje) libr. U bë *batall (diçka). Është bërë *begun (dikush). U bë *behar (dikush). S’bëhet më për *bel (dikush). M’u bë (më ra) *bela (dikush). Të bëhet ç’të bëhet! le të ndodhë çdo gjë, edhe po të vejë puna keq, nuk do ta prish gjakun; tym të bëhet!; tym të dalë! (tymi le t’i dalë!); njëra të bëhet!; (edhe sikur) bota (qielli) të përmbyset!; (sikur) qeni qepën të hajë!; ku rafsha mos u vrafsha!; gjysma e mijës pesëqind!; ja hop, ja top. Mos u bëftë të bëhet! mallk. mos u rrittë a mos jetoftë gjatë! (për njerëz). U bë *bërnut (diçka). U bë *bërsi (dikush a diçka). U bë *bërryl (dikush). U bëra *bic. U bë *bilbil (dikush). U bë *bishë (dikush). U bë *bisht (i dikujt). U bë *bishtajë (diçka/dikush). U bë *blozë (dikush a diçka). U bë *bllok (me dikë) libr. U bë *bojë (dikush). U bë (doli) *bollë (diçka) krahin. U bëra *borë. Që kur është bërë *bota. Është bërë *botë (dikush). U bë *bozë (dikush a diçka) shpërf. Iu bë *brashnjë (dikujt) krahin. U bë *brez (dikush). U bë *brumë. T’u bëftë *brus! ur. U bëra *bunacë krahin. Iu bë *burg (jeta). Bëhem *burrë. U bë *byk (dikush a diçka). U bë *bythë (dikush) keq. vulg. U bëra *calik. U bë *cergë (dikush). I bëhet *cergë (dikujt). U bë *cingaridhe (dikush) krahin. U bë cipal (dikush) krahin. Është bërë *cingël (dikush). U bë *cironkë (dikush). *Copë të bëhet! U bë *cung (dikush). U bë *çeço (dikush). U bë *çengel (dikush). M’u bë *çiban (dikush) keq. M’u bë *çimkë (dikush). U bë *dangall (dikush). U bëra *daulle bised. U bë *def (dikush) keq. U bë *dele (dikush). U bëra *derr. M’u bë *derr (dikush a diçka). U bë *det. U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). Jam bërë *diell. T’u bëftë *diell! ur. U bë për *djall (për dreq) (dikush a diçka). U bë për dreq (për *djall) (dikush a diçka). U bë një *dorë (sa një dorë) (dikush). S’bëhet *dorë (dikush). Më është bërë *dregëz (dikush). U bë *dru (dikush a diçka). U bë *dry (dikush). I bëhem *dyshek (dikujt). U bë *dhe (dikush). Është bërë *dhe (dikush) mospërf. Bëhet *dhëndër (dikush). U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). U bë dhogë (*dërrasë) (dikush). U bë *erë (dikush). U bë *esëll (dikush). Është bërë *fare (dikush). Më bëhet *fat (diçka). M’u bë *ferrë (dikush) përb. U bë *feta (dikush a diçka). U bë *fërtele (dikush a diçka). U bë *finjë (dikush a diçka). Bëhet *fjalë (për dikë a për diçka). U bëra me *fletë. Bëhem (bie) *fli. U bë *fuçi (dikush). U bë fushë (dikush). U bë *furtunë (dikush). U bë *fyell (dikush). U bë *gangrenë (diçka) libr. Bëhemi *gardh (për diçka). U bë *gërmadhë (dikush a diçka). U bë *gisht (dikush). U bë *gogël (dikush). U bë *gogol (dikush a diçka). U bë *gorricë (dikush) bised. M’u bë *gorricë. U bë *grep (dikush). M’u bë *grep (dikush). U bë (një) *grusht (u bë sa grushti) (dikush). Bëhemi *grusht. U bë *gur (dikush a diçka). U bëfsh *gur! mallk. Është bërë *gjak (diçka a dikush). U bënë *gjak. U bë *gjalmë (dikush a diçka). S’bëhet *i gjallë (dikush). M’u bë *gjemb (diçka). I bëhet *halli (diçkaje). U bë (mori) *hamull (dikush). U bë *han (diku). U bë *haram (dikush). M’u bë *harrje (dikush) përb. M’u bë *havale (dikush a diçka). U bë për *hekura (dikush). U bë *hell (dikush). U bë *hije (dikush). Iu bë *hije (dikujt). U bë *hirrë (diçka). U bë *histori (diçka). U bë *hithërishte (dikush a diçka). Është bërë *hoshafkë (dikush) tall. Është bërë për me *hudhra (dikush). I bëhem *jastëk (dikujt). I bëhem *jorgan (dikujt). U bëra *kacek. U bë *kaçak (dikush). U bë *kaçamak. U bëra *kaçup. U bë *kala (një vend). U bë *kallam (dikush). U bëfsh *kallkan! mallk. U bëra *kallkan. Është bërë *kandil (dikush). U bë *karabojë (dikush). U bë *karroqe (dikush). Bëhem *katërsh. U bëfsh *katund! ur. Iu bë *këpucë (dikujt). M’u bë këpushë (*rriqër) (dikush) përb. U bëfsh *kërcure! mallk. U bëra *kërcu. Është bërë *kërrabë (dikush). Iu bë *kësmet (dikujt) vjet. S’u bë *kiameti! *Kiameti të bëhet! U bë *kockë (diçka). U bënë *kokrra-kokrra. M’u bë *konak (dikush). I bëhem (i dal) *krah (dikujt). U bëra me *krahë. U bëra *kripë. M’u bë (më doli) *kripë (diçka). U bë *labot (dikush) krahin. U bë *lakër (diçka a dikush). U bë *laskar (dikush) krahin. U bë *leckë (rreckë) (dikush). Iu bë *ledh (diçkaje). Është bërë *legen (dikush) përçm. U bë *legjendë (diçka) libr. Iu bë *lepitkë (dikujt). Është bërë *lepur (dikush). U bë *lesë (dikush). U bëra *lesh. U bë *lëmë (diçka). Është bërë *lëmsh (dikush a diçka). U bëfsh *lëmsh! mallk. U bë *lëndinë (diçka). Është bërë për *lëng (dikush). U bë *lëvere (dikush). Jam bërë *limë. U bë litar (*tërkuzë) (diçka). U bë *livadh (dikush). U bë *lojë (dikush). Është bërë *lugë (dikush). U bë *lule (dikush). U bë *lumë (dikush). U bë për *lumë (dikush a diçka). U bë *lundër (dikush). U bë *llucë (dikush). U bë *llum (dikush a diçka). U bë *mashë (e dikujt) keq. M’u bë *mbarë. I bëhet *mburojë (dikujt a diçkaje). U bë *mel (dikush). I është bërë *mendja... Bëhem *merak (për dikë a për diçka). Iu bë *mish (dikujt). M’u bë *molë (dikush). M’u bë *morr (dikush) përb. bised. S’u bë *nami! mospërf. U bë *narden (dikush) keq. U bë *nuse (dikush). M’u bë *njerk (dikush). Bëhem një (*njësh). Është bërë *një (me dikë) keq. Iu bëftë *njëra! (dikujt) mallk. *Njëra të bëhet! Bëhem *njësh (një). Iu bë *ombrellë (dikujt). Iu bë *opingë (dikujt). U bë *paçavure (dikush). M’u bë (më mbeti) *pajë (dikush a diçka). Bëhem *palë (me dikë). U bë *pasqyrë (diçka). U bënë *pastërma keq. Është bërë *pastërma (dikush). U bë *pazar (diku). U bë *pe (dikush a diçka). U bë *pelte (diçka). U bë *pellg (dikush a diçka). Janë bërë *pendë. U bëra *peronë. U bënë *pesë e pesë. U bë *petë (diçka a dikush). U bë *përshesh (diçka). U bë *përrallë (diçka a dikush). U bë *përrua (dikush). U bë (mbeti) *pilaf (dikush) iron. U bë piper (*spec) (dikush). Bëhem *pishman. Jam bërë *pleh. U bë *plumb (dikush). I bëhem *prag (dikujt a diçkaje). U bë *pre (dikush). U bë *pulë (dikush) mospërf. M’u bë *pullë (dikush) përb. Nuk është *punë që bëhet (diçka). U bë *pus. Më bëhet *pus (diçka). Është bërë për *pushkë (dikush). U bë *qengj (dikush). U bë *qime (dikush). U bë *qiqër (dikush). U bë *qiri (dikush). U bë *qojle (dikush) tall. U bë për (në) *qoshe (dikush). U bë *qull (dikush a diçka). U bë *qyqe (dikush). I bëhem *qyrk (dikujt). U bë *re (dikush). U bë *retra (diçka). M’u bë *retër (dikush). U bë rreckë (*leckë) (dikush). M’u bë *rrëfanë (dikush) përb. M’u bë *rriqër (këpushë) (dikush) përb. M’u bë *rrodhe (dikush) përb. U bë *rrogoz (diçka a dikush). U bë *rrugë (udhë) (për diçka). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *rrumbull (dikush). U bëmë *sardele. M’u bë *sebep (diçka). Është bërë *skelet (dikush). U bë *spec (piper) (dikush). U bë *sterrë (dikush). U bë *sukull (dikush) krahin. Bëhet me *sustë (diçka). U bëra *shakull. U bëra për *shami. Është bërë *shirit (dikush). Më bëhet *shirit (diçka). U bëra për *shkalc. U bë *shkarpë (dikush). Më bëhet *shkarpë (diçka). U bë *shkop (dikush). U bë për *shkop (dikush). U bë *shoshë (diçka). U bë *shportë (diçka). I është bërë *shtrat (dikujt a diçkaje) keq. U bë *shuk (dikush). M’u bë *shushunjë (dikush) përb. U bë *tapë (dikush). U bë për *tellall (dikush). U bë *tërkuzë (litar) (diçka). U bë *tjegull (diçka). Është bërë *trëndelinë (dikush). U bë *trokë (diçka a dikush). U bë *trung (dikush). U bë *tufan (dikush). U bë *turrë (dikush). U bë *tym (dikush). *Tym të bëhet! *U tha, u bë (diçka). U bë *theror (dikush). U bë *thëngjill (diçka). Ta bën nën *thua (dikush). U bë *thumb (dikush). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *ujë (dikush). U bë *ujk (dikush). M’u bë *ujk (dikush a diçka). U bë *uthull (dikush). U bë *vaj. U bë *vakëf (diku). Bëhet *varr. U bë *vegël (e dikujt). Iu bë *velenxë (dikujt) keq. Bën *vend ku s’bëhet (dikush). U bëra *verem vjet. U bë *veri (dikush). U bë (doli) më *vete (dikush). U bë *vezë (dikush). U bë për *vig (dikush). Nuk më bëhet *vonë. U bë vozë (*fuçi) (dikush). U bëra *vrer. I është bërë *xanxë (diçka). U bë *xurxull (dikush). Është bërë *xham (diçka). U bë *xhind (dikush). M’u bë *zorrë (dikush) përb. vulg. U bë *zhele (dikush). U bë *zhur (diçka).

CIMÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT Thumb i disa kandrrave.

CIMBÍL,~I m. sh. ~Ë, ~ËT krahin. 1. Bodec, thumb. Shpoj me cimbil. I rri me cimbil në dorë.
2. Bizë. Punoj me cimbil.

DÚA vep., DÉSHA, DÁSHUR kal. 1. Kam një ndjenjë dashurie, miqësie e dhembshuri për dikë a për diçka, e dëshiroj me gjithë zemër, është i shtrenjtë a i vyer për mua; kund. urrej. Dua nënën (babanë, vëllanë, motrën, fëmijët). Dua atdheun (popullin, vendin, fshatin, vendlindjen). Dua shokun (mikun). - E dua shumë! S’e do gjëkundi. Duaje atdhenë si shqiponja folenë (fj.u.). Mikun duaje, nderoje, po mos e bëj zot shtëpie (fj.u.). Duaj, të të duan (fj.u.). Për t’i ndryshuar njerëzit, duhet t’i duash (fj.u.).
2. Kam dashuri për një njeri të seksit tjetër, e dashuroj. Do një vajzë. Do një djalë. E donte shumë (si i marrë). E duan njëri-tjetrin. Si më do, të dua (fj.u.).
3. Më pëlqen shumë diçka, ma ka ënda, e kam qejf; më tërheq shumë diçka, kam dëshirë të merrem me të. E do natyrën (detin). E dua punën. E dua shkencën (sportin, muzikën).
4. Dëshiroj të kem diçka që më mungon, për të cilën kam edhe nevojë, dëshiroj të plotësoj një kërkesë timen; kërkoj të kem ose të bëj diçka; kam dëshirë; më pëlqen. Dua punë. Dua pak bukë (pak ujë...). Do muhabet. Dua fjalën dua të flas. Ma do zemra (shpirti) dëshiroj me gjithë zemër (me gjithë shpirt). Ma do qejfi kam qejf, më pëlqen. – Ç’të të dojë zemra. - Kur (si) të më dojë qejfi. - Si të duash. Dua të shkruaj (të lexoj, të këndoj). Dua të ha (të pi). Dua të punoj (të shëtit). Donte të martohej. Dua të pushoj (të çlodhem, të prehem). Dua të njihem. Duan të bashkohen. Duan t'i përçajnë (të mbjellin grindje). Duan të çlirojnë vendin. Dua të di (të gjej, të zbuloj) të vërtetën. Duan të hapin një shkollë. Nuk duan të largohen. - Ku do ta nxjerrësh? Dua të të kujtoj një gjë. - Ç'doni të thoni me këtë? - Çfarë do? - Do e thua ashtu ashtu të pëlqen ty të flasësh. Do të jetojë i lirë. Bëri si deshi. - Ku të duash shko. Kur të duash. Si të duash si të kesh qejf. - Në çdo orë që të doni.
5. I dëshiroj diçka dikujt; i uroj diçka. I dua të mirën. Nuk ia donte të keqen. - Të dua të bëhesh i mbarë!
6. Pranoj me qejf a me dëshirë, dëshiroj. - A doni miq? - Po të doni (në qoftë se doni), mund të vini me ne. Vetë nuk deshi.
7. Kam nevojë të madhe për dikë a për diçka, më lipset, është i domosdoshëm a i nevojshëm për mua; e kërkoj patjetër dikë a diçka. I sëmuri do qetësi. Bima do ajër (dritë). Toka do ujë (pleh). Të lashtat duan shi. Do kujdes të madh (kohë, mundim) kjo punë. - Ç’i do ata! - S’ke ç'e do! Do krahë të fortë kazma. Shkalla e lartë do këmbë të forta. (fj. u.). Shpatullat duan këmbë. (fj. u.). Huanë mos e gëzo; ai që ta dha e do. (fj. u.).
8. Thërres dikë, e ftoj të vijë tek unë; kërkoj të më paraqitet (për një punë, për një çështje etj.). - Të do babai. E donte përgjegjësi (drejtori). - Të donte një shok (një mik...). E duan të vijë këtu (të paraqitet menjëherë).
9. vet. v. III E kërkon patjetër, e lyp medoemos, është në dobi a në të mirë të dikujt a të diçkaje, është në përputhje me diçka. E do puna është për të mirën e punës. E do nevoja është e nevojshme. E do zakoni është në përputhje me zakonin. - Ma do puna jam i detyruar të veproj a të sillem në këtë mënyrë. Si e do radha ashtu si duhet. Si ta dojë rruga si të jetë nevoja, si të jetë më mirë.
10. bised. Më pëlqen, më është bërë shprehi a zakon, jam mësuar që ndaj meje të sillen a të veprojnë në një mënyrë të caktuar, duhet a është e nevojshme të më trajtojnë në një mënyrë të caktuar. E duan me të mirë (me të butë, me të keq). E do me kobure (me revole) kokës (me kërbaç). E do me thumb. E do me mykë kokës.
11. kryes. v. III E ka hak diçka, e meriton, e kërkon vetë. Do më (dajak). Do plumbin ballit. Derri do plumb (fj.u.). Ajo kokë atë feste do ( fj. u.).
12. bised. Kërkoj një shumë a një çmim të caktuar për një mall. - Sa do për një copë? Donte shtrenjtë.
13. Duhet (përpara një pjesoreje), ështe e detyruar për t’u bërë Do bërë (do ndrequr). Do parë. Do pyetur. Do thënë troç.
14. Duhet, është e domosdoshme, është e nevojshme. Do edhe dy javë të dalë dimri. Do edhe ca ditë të piqet rrushi.
✱Sin.: dashuroj, dëshiroj, kërkoj, uroj, pëlqej, meritoj.
♦ *Aq dua! S’ma do *barku (dikë a diçka). E do me *bodec (dikush). Do *bythë (diçka) vulg. Nuk do t’ia dijë. 1. (dikush). Nuk ka frikë fare, nuk trembet, nuk thyhet; nuk i nënshtrohet askujt e asgjëje, nuk pyet për asnjë njeri. 2. (dikush). Nuk merret fare me dikë a me diçka, nuk shqetësohet e nuk interesohet kurrë për të; nuk e çan kokën; nuk e prish gjakun; nuk e prish gjumin; aq i bën (dikujt). 3. (diçka). Nuk prishet, nuk thyhet a nuk griset, i qëndron çdo force shkatërruese, rron shumë. Do *dru (dikush). Dua s’dua pavarësisht nga vullneti im ose nga dëshirat e mia, jam i detyruar të bëj a të pranoj diçka; dashur pa dashur; do të bëhet si vdekja (diçka). S’do *fjalë. E do në *gojë (dikush) keq. S’e deshi *të gjallët (dikush). E do me *hosten (dikush). E do (e ka) me *kërbaç (dikush). S’dua *llafe! S’do *mend. Ma do *mendja. E do në *pjatë (dikush). Ma do *puna. E do *qofte (dikush). Si e do *radha. Si ta dojë *rruga. Ma do shpirti (*zemra) (dikë a diçka). Këtu të dua! në këtë fjalë qendro!, mos e ndërro bisedën!; më ke dalë aty ku dua unë, këtë kam pritur; këtu më rri! E do në *tepsi (dikush). E do me *thumb (dikush).

DYFLATRÓRË,~T f. vet. sh., zool. (lat. Diptera) Rend kandrrash me dy krahë, që kanë në kokë një thumb për të pickuar e për të thithur.

FILISPÍC/Ë,~A m. sh. ~A, ~AT edhe fig. Spicë, thumb; vërejtje thumbuese. Futi filispica.
✱Sin.: spicë, cifël, thumb, kunj, fitme.

GÍNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Gollogungë.
2. kryes. sh., fig. Spica, kalla; thumba. Flet me ginga.
✱Sin.: gollogungë, thumb, spic.

GJEMB,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. Zgjatim i vogël, i fortë e me majë të mprehtë në kërcellin e disa barishteve ose në degët e disa drurëve e të shkurreve. Gjemb trëndafili. Gjemb ferre. Nga gjembi del trëndafili, nga trëndafili del gjembi (fj. u.).
2. Diçka e ngjashme me një zgjatim të tillë. Gjembat e iriqit. Gjembat e peshkut halat. Tel me gjemba.
3. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa bimë. Gjemb i bardhë bimë e egër shumëvjeçare me gjethe të zgjatura e me gjemba, që rritet nëpër ara; gjembbardhë. Gjemb i dybekut ferra e iriqit. Gjemb gomari (lat. Carduus nutans) ferrë gomari; gjembaç, rrëfeshk. Gjemb lugati bimë e vendeve të thata, me kërcell të degëzuar e me gjemba të gjatë, me gjethe të buta pa bisht e me push; ferrërrodhe. Gjemb i mëndafshit. Gjemb i rrëshirës. Gjemb i verdhë. Gjemb ujku (lat. Ilex acquifolium) dru dhe shkurre degëdendur, me rreth 600 lloje, me gjethe gjembake dhe lule të bardha që lidhin kokrra të kuqe; ashe.
4. bot. Pjesë e emërtimeve të përgjithshme për disa bimë me zgjatime të tilla a për ndonjë lloj fluture; ferrë. Lule gjembi ferrë gomari, gjembaç. Fushë me gjemba. Flutur e gjembave lloj fluture dëmtuese, vemjet e së cilës janë të përhimëta, me dy vija anësore të verdha dhe me gjemba të verdhë ose kafe (zool.).
5. fig. Mundim; torturë. E ndiente si një gjemb i brendshëm, që e shponte e i nxirrte gjumin.
✱Sin.: gjembaç, thumb, gjilpërë, xip, halë, sfurk.
♦ M’u bë gjemb.1. Nuk më shkon ushqimi poshtë, më mbeti buka në grykë (nga një lajm i keq, nga turpi etj.); m’u bë gorricë. 2. (diçka). Më ngacmon vazhdimisht, më është ngulitur e nuk më lë të qetë. Eci mbi gjemba. 1. Eci me shumë kujdes, në majë të gishtave, lehtë, që të mos bëj zhurmë, të mos vritem a të mos pësoj gjë etj.; eci mbi vezë. 2. Punoj me shumë kujdes e me merak, me frikën se mos prish diçka a bëj një gjë që s’duhet; eci mbi vezë. Flet me gjemba (dikush) flet me thumba. Fut gjemba (dikush) futet e përçan dy vetë, u thotë diçka që t’i ndajë a bën veprime përçarëse; fut pyka; fut spica; fut kunja. *Gorrica me gjemba iron. I hanë *këmbët për gjemba (dikujt). Më hyri gjembi m’u ndez dëshira ose kureshtja për diçka, po më ngacmon diçka; më hyri krimbi. S’i hyn gjembi (dikujt) s’ia hedh dot, s’e prek dot, është shumë i zoti. Nuk i hyn gjemb në këmbë (dikujt) nuk pëson asgjë, nuk e gjen gjë fare, edhe pse sillet keq a bën punë të këqija; nuk ka vuajtur fare; nuk ka pësuar asgjë; nuk i hyn ferrë në këmbë. Jam në *majë të gjembit. E ka gjemb në sy (dikë) shih e ka halë në sy (dikë). Kërkon gjemb për këmbë (dikush) nxjerr ndonjë shkak që të zihet me dikë, do shkak për sherr; kërkon këmbë për gjemb; lëshon brezin (i pari). *Kurorë me gjemba (E mbaj) si *zogun majë gjembit (dikë). I rri gjemb (dikujt) ia them e ia kujtoj vazhdimisht diçka që duhet të bëjë, nuk e lë të qetë, e cyt vazhdimisht, e shpoj që të bëjë diçka; i rri çekan mbi kokë; i rri (i qëndroj) mbi (në) kokë. Rri mbi gjemba nuk jam fare i qetë, jam shumë i shqetësuar, sepse pres diçka të keqe, nuk di se ç’do të ndodhë, më vjen turp për diçka etj.; rri mbi gjilpëra; rri mbi gozhdë; nuk më mban vendi; rri mbi vezë; jam në (mbi) ferra. S’e ka shpuar gjembi (dikë) nuk ka vuajtur në jetë, s’e kaluar jetën me mundime të mëdha; s’ka parë vështirësi në jetë, s’e ka pësuar ndonjëherë; është rritur me pekule; s’ka rënë nga kali (dikush).

GJILPË́R/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Fill i hollë çeliku me majë të mprehtë e me vrimë në fund, që përdoret për të qepur. Gjilpërë e hollë. Gjilpërë qepëse. Qep me gjilpërë. Shkoj perin në gjilpërë. Gjilpërë dyshekësh gjilpërë e trashë dhe e gjatë për të qepur buzët e dyshekëve dhe për t’u vënë pullat. Gjilpërë e makinës qepëse gjilpërë që çon fijen e rrotullës te mëqiku, ku dhe formon tegelin. Gjilpërë leshi gjilpërë për të qepur me fije leshi. Ku futet gjilpëra do futet edhe peri (fj. u.) ku është njëri, do të jetë patjetër edhe tjetri. Nuk humbi pazari për gjilpëra (fj. u.) nuk është gjë që s'e gjen dot. Për një pe, për një gjilpërë, shkoi dëm një gunë e tërë (fj. u.) për pak punë, për pak mundim ose për diçka fare të vogël, shkoi dëm një gjë e madhe.
2. Diçka e ngjashme me këtë fill çeliku; shigjetë treguese në një aparat matës; akrep. Gjilpërë e gramafonit pjesë metalike në fund të krahut të gramafonit, që përcjell tingujt nga pllaka në tubin e zërit. Gjilpërë e busullës gjilpërë, maja magnetike e së cilës tregon veriun magnetik. Gjilpërë me kokë gjilpërë pa vrimë e me një kokë të rrumbullakët në fund. Gjilpërë flamuri. Gjilpërë kravate kapëse metalike me sustë, që kap kravatën me buzën e gjoksit të këmishës. Gjilpërë e pushkës gjilpërë me kokë të rrumbullakët që godet ndezësin e fishekut. Gjilpërë e thatë (art.) gjilpërë çeliku me majë shumë të mprehtë, me të cilën punohet sipërfaqja e metalit ku do të bëhet gravura.
3. Tel i tillë pa vrimë, që përdoret për t’u ngulur. Ngul gjilpërën. Shpim me gjilpërë (mjek.) akupunkturë.
4. Gyp shumë i hollë metalik me majë të mprehtë që vihet në shiringë e ngulet në trup për të futur një bar të lëngshëm për mjekim; bised. bari që futet në trup me këtë mënyrë. Gjilpërë në damar. Gjilpërë kundër tetanosit. Bëri një gjilpërë. Ziej gjilpërat. Thith me gjilpërë. Gjilpëra e shiringës (mjek.) gjilpërë si gyp, që vihet në shiringë e që ngulet në trup për të futur bar të lëngshëm për mjekim.
5. Shufër çeliku e hollë dhe me majë në një mekanizëm, e cila shërben për qëllime të ndryshme. Gjilpëra e topit. Gjilpëra e kompasit. Gjilpëra e sahatit. Susta e gjilpërës. I heq gjilpërën. Gjilpërë kapëse karficë.
6. bised. Gjethe e hollë e pishës dhe e drurëve të tjerë halorë, halë. Gjilpërat e drurëve.
7. bised. Zgjatim i hollë në trupin e disa kafshëve; gjemb. Gjilpërat e iriqit.
8. Diçka e hollë e me majë. Gjilpëra akulli.
9. Secili nga dy direkët e derës ose të dritares, ku mbërthehen kanatet ose fletët. Gjilpëra e derës. Gjilpëra e dritares.
10. fig., keq. Njeri dinak e keqbërës që të bën një të keqe prapa krahëve pa e marrë vesh. -Mos i beso shumë, është gjilpërë!
✱Sin.: arnojsë, spicë, thumb, dinak.
♦ I bie nëpër *vesh të gjilpërës (dikush). Çan *pishën me gjilpërë (dikush). I fërkon *majat e gjilpërave (dikush). I fut gjilpërat (dikujt) shih i fut spicat (dikujt). Të fut në *vrimë të gjilpërës (dikush). Futet (hyn) në *vrimë të gjilpërës (dikush). Gjilpërë pa majë shih mulli pa mokra mospërf. (Humbi) si gjilpëra në fund të bunarit (dikush a diçka) shih (humbi) si gjilpëra në kashtë (dikush a diçka). (Humbi) si gjilpëra në kashtë (dikush a diçka) humbi pa asnjë gjurmë, u zhduk e s’e shohim më, s’e dimë ku është, s’gjendet dot; u shkri (u tret, humbi) si kripa në ujë (diçka). (Humbi) si gjilpëra pa pe (dikush a diçka) shih (humbi) si gjilpëra në kashtë (dikush a diçka). S’humbi *pazari për gjilpëra! iron. Më sa hyn *bualli në veshin (në vrimën) e gjilpërës! Është e *gërshërës dhe e gjilpërës (dikush). (Janë) si gjilpërat majë më majë nuk shkojnë hiç mirë, zihen e grinden vazhdimisht; nuk i lëshojnë udhë njëri-tjetrit; (janë) majë më majë. (S’të jep) një *majë gjilpëre (dikush). S’të jep as një *pe gjilpëre (dikush). Kalon (shkon) nëpër *vesh të gjilpërës (dikush). E kalon (e shkon) në *vesh të gjilpërës (dikë a diçka). Kalon (shkon) nëpër *vrimë të gjilpërës (dikush). E kalon (e shkon) nëpër *vrimë të gjilpërës (dikë a diçka). S’ke ku të futësh *majën e gjilpërës (diku). I kanë (i kanë vënë, i shpunë, i ngritën) gjilpërat *majë më majë. E ka gjuhën gjilpërë (majë gjilpëre) (dikush) të thumbon e të ther me fjalë; është gjuhustër; e ka gjuhën të mprehtë. Kërkon gjilpërën në kashtë (në mullar) (dikush) përpiqet më kot duke kërkuar diçka që nuk mund të gjendet; përpiqet të bëjë të pamundurën. Lyp gjilpërën në sanë (dikush) shih kërkon gjilpërën në kashtë (në mullar) (dikush). Mbush *pusin me gjilpëra (me pështymë) (dikush) tall. Mësa mbushet *pusi me gjilpëra! E ndërroi gjilpërën (dikush) keq. dredhoi në bisedë; e kthehu pllakën. Me *pe e me gjilpërë (në pe e në gjilpërë). Qep me dyzet gjilpëra (dikush) është shumë i zoti e i shkathët; ka aftësi të shumta, bën çdo punë. Qep edhe pa gjilpërë (dikush) shih qep me dyzet (me njëqind) gjilpëra (dikush). Qëron (pastron) pusin me gjilpëra (dikush) shih e korr livadhin me gërshërë (dikush). Rri mbi gjilpëra shih rri mbi gjemba. (Shpëtoi) për një *majë gjilpëre (dikush). Vetë *kutin e vetë gjilpërën (dikush).

GJÚHËZ,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Diçka që ka trajtë të zgjatur e të ngushtë si gjuhë e vogël; gjuhë. Gjuhëza flakësh. Gjuhëz dheu (gjeogr.).
2. Shufër e metaltë, zakonisht me një kokë të rrumbullakët, që varet brenda kambanës, këmborës, ziles etj. dhe e godet atë kur e tundin; rrumb. Gjuhëza e kambanës. Gjuhëza e ziles. Iu këput gjuhëza.
3. Pjesë e metaltë, zakonisht e zgjatur dhe e ngushtë në një mekanizëm, mjet a në një vegël muzikore. Gjuhëza e këpucës. Gjuhëza e bravës. Gjuhëz pene majë pene. Gjuhëza e klarinetës (e saksofonit) (muz.) fletë e hollë dhe e gjatë kallami në pipthin e klarinetës a të saksofonit për t’i fryrë.
4. anat. Lapër e vogël mishi, që është si zgjatim i qiellzës së butë dhe që ndan zgavrën e gojës nga prapagoja; njerith.
5. bot. Cipë e vogël që ndodhet në pjesën e sipërme të këllëfit të gjethes dhe që mbështjell kërcellin e gramoreve.
✱Sin.: gjuhë, kacarrumb, thumb, çok, lingë, njerith, shojzë, pllashicë.