FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BRECÁN,~I m. 1. Brejcë₁. Brecan i ndryshkur.
2. fig., keq. Burrë thatim e llafazan.

HARDHUCÁK,~E mb., krahin., fig. 1. Që është shumë i dobët, hollak dhe i shkathët; kund. i shëndoshë, i trashë.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.
✱Sin.: hollak, i imët, thatim, thaçk, i hequr, i dobët, i hajthët, i shkathët, i zhdërvjellët.

HÉQUR_I (i, e) mb. 1. Që është hequr a është tërhequr; i holluar. Fill (tel) i hequr. Trup (shtat) i hequr. Me hundë të hequr. Me vetulla të hequra.
2. I tretur a i dobësuar nga një sëmundje etj.; i thatë në fytyrë. I hequr në fytyrë. Me fytyrë të hequr.
3. bised. Që ka hequr në jetë, i vuajtur. Njeri i hequr.
✱Sin.: i hollë, i gjatë, i imët, i dobësuar, i tretur, i thatë, thatim, thatush, i vuajtur.

HUDRÉC,~E mb. Që është thatim, shumë i dobët në trup dhe ka kokën me majuc si hudhër.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.

KALTHÉD/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT 1. kryes. sh. Karthje; shkarpa. Mbledh kalthedra.
2. fig., edhe si mb. Njeri i dobët e thatim, i ngjashëm me një copë dru, si shkarpë. U bë kalthedër.
✱Sin.: karthje, shkarpa.

MÁC/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. zool. (lat. Felis silvestris catus) Kafshë e vogël gjitare mishngrënëse, me trup të shkathët, të mbuluar me qime të buta, me sy të mprehtë e me kthetra të forta, që mbahet në shtëpi si manare ose për të gjuajtur minj. Macja mjaullin. Përkëdhel macen. Iku macja, lozin minjtë. (fj. u.). S’pi macja uthull. (fj. u.).
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje të ndryshme macesh ose kafshësh që në ndonjë farë mënyre kanë ngjashmëri me macet: Mace e egër (lat. Felis silvestris) mace e egër me trup të vogël, që gjuan natën dhe ushqehet me zogj e gjitarë të vegjël në pyjet e Skocisë, në Europën kontinentale e deri në Azinë Perëndimore. Mace leopard (lat. Prionailurus bengalensis) mace e egër me trup sa një mace shtëpiake, e cila është aktive gjatë ditës, por gjuan shumë edhe natën, duke parapëlqyer lepujt e minjtë. Mace peshkatare (lat. Prionailurus viverrinus) lloj maceje trupmadhe me qime gri në kafe, me njolla dhe shirita të zinj në shpatulla, që ka këmbë të shkurtra dhe bisht më të shkurtër se macet e shtëpisë. Mace deti (lat. Schyliorhinus canicula) lloj peshkaqeni me trup të hollë, të gjatë të mbuluar njolla të verdha, me turi të mprehtë dhe sy të mëdhenj si mace, që ushqehet me molusqe e peshq më të vegjël dhe gjendet me shumicë në ujërat bregdetare të Europës dhe të Afrikës Veriore.
3. anat. Pjesë e parë e emërtimit për muskulin e llërës. Macja e dorës muskuli i llërës, zokthi i krahut.
4. keq. Grua a vajzë e egër dhe grindavece. Është një mace ajo!
5. si mb. Shumë i dobët në trup, i thatë, thatim (kryesisht për gratë e vajzat). Është bërë mace fare.
✱Sin.: maç, micë, qete, kotele, grifshë, grindavece, e thatë, thatime, thatanike.
♦ Është bërë *lëkurë maceje (dikush). Bën hesap sa ha macja në vit (dikush) tall. është shumë dorështrënguar, është cingun i madh; nxjerr dhjamë nga pleshti; vë pleshtin ndër këmbë. I bëhem *qen e mace (dikujt) keq. I bie maces me *lugë (dikush) mospërf. Fle macja me miun bën shumë ftohtë, është acar i madh; të ngrin gjuha në gojë; të bie hunda përdhe; fle ujku me delen. I ka futur *trutë e maces (dikujt) keq. S’e ha as macja (diçka) shih s’e ha as qeni (diçka). S’i ha macja cironkat! iron. dikush e do diçka, por bën sikur nuk e do; hiqet sikur nuk e tërheq diçka që e lakmon. I ka ngrënë macja (derri) *brumin (dikujt). Ia ha *përsheshin macja (dikujt) tall. I ka hyrë macja (*maçoku) në bark (dikujt). Ka macen (*maçokun) në bark (dikush). Lidh macen (kur ha bukë) (dikush) tall. është shumë dorështrënguar, s’të jep asgjë, është koprrac i madh; s’i del gjë prej thonjve (dikujt); e bën groshin kacidhe; bën hesap sa ha macja në vit tall.; e lidh lekun me ushkur tall. Mace e lagur mospërf. dikush që rri si i turpëruar e si në faj para të tjerëve për shkak se ka bërë diçka të keqe, ai që rri kokulur e pa bërë zë; pulë e lagur; mi i lagur. Me mace e me minj me të gjithë e me gjithçka; me qen e me mace; me kuç e me maç. Mace e zezë keq. njeri që sjell tersllëk; njeri ogurzi. Ia merr macja (pula) *bukën nga dora (dikujt) tall. S’e ka mbytur macen (dikush) iron. nuk e ka treguar forcën që në fillim që t’u shtinte frikën të tjerëve; nuk ka bërë ndonjë gjë që t’ia dinë egërsinë e t’i tremben. I mbyt macet (dikush) keq. i mbulon të gjitha shenjat për të mos u zbuluar një veprim që ka kryer, fsheh çdo shenjë, çdo të dhënë etj. që mund ta zbulonte; nuk ia gjen (dot) këmbët (dikujt); i humb (i mbulon, i fsheh) gjurmët. Nxjerr *prush me këmbët e maces (dikush) keq. Sikur e kanë pirë macet (dikë) tall. thuhet për dikë që ngrihet shumë i uritur nga gjumi, që nuk duron dot për të ngrënë sa më parë. Pi macja *uthull! iron. Me *qen e me mace. (Shkojnë) si macja me miun shkojnë shumë keq njëri me tjetrin, grinden e hahen vazhdimisht; nuk pajtohen kurrë; (shkojnë) si qeni me macen; (shkojnë) si eshka me urorin (me masatin); i kanë (i kanë vënë) gjilpërat majë më majë; (shkojnë) thikë e brisk. (Shkojnë) si *qeni me macen.

MISTRÉC,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njeri shtatvogël e thatim; ai që ka mbetur pa u zhvilluar mirë (edhe për kafshët).
2. keq. Njeri i keq e shpirtvogël, njeri që fut spica, grindavec. Mistrec i keq. Nxirre jashtë, mistrecin! Mos u merr me atë mistrec!
3. Njeri që nuk lë dy gurë bashkë, trazovaç. Sillet si mistrec. Mistreci i lagjes.

SHAFAK/ÉQ,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që nuk të bind nga pamja; me shëndet të dobët, thatim. Ngjante si një shafakeq. Shafakeqit i bënte mirë klima e malit. Nuk besohej se bëhej më për punë ai shafakeqi.

SHAMBLÁK,~E mb. Që është i dobët dhe i ngathët. Punëtor shamblak. Vajzë shamblake.
✱Sin.: thatim, i plogët, i mefshtë, i mpirë, i fjetur, shalëngjitur.

SHËNDETDÓBËT mb. Që nuk i ecën shëndeti, shëndetlig; kund. shëndetplotë. Djalë shëndetdobët. Hyri mjekja shëndetdobët. Vinte si shëndetdobët. I vogli ishte shëndetdobët.
✱Sin.: shëndetlig, shëndetpakët, i dobët, i sëmurë, i pashëndet, ligaç, shpirraq, i pafuqishëm, i brishtë, thatim.

SHËNDETDÓBËT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që nuk ka shëndet të mirë. Shëndetdobëti mezi qëndronte në këmbë. Shëndetdobëti kërkonte të punonte.
✱Sin.: shëndetlig, shëndetpakët, thatim.

SHËNDETLÍG,~Ë mb. 1. Që vuan vazhdimisht nga ndonjë sëmundje dhe që është zakonisht i dobët fizikisht; kund. shëndetplotë. Djalë shëndetlig. E kujtojnë si njeri shëndetlig.
2. Që nuk i ecën mirë shëndeti. Fëmijë shëndetlig. Vjen shëndetlig nga trupi. Ka qenë shëndetlig që në fëmijëri.
✱Sin.: shëndetdobët, i dobët, i sëmurë, i pashëndet, ligaç, shëndetpakë, i pafuqishëm, i brishtë, thatim.

SHËNDETLÍG,~U m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që është në gjendje jo të mirë shëndetësore, ai që vuan vazhdimisht nga ndonjë sëmundje. Shëndetligu u përpoq të ngrihej në këmbë. Shëndetligu po i gëzohej ardhjes së beharit.
✱Sin.: ligaç, shpirraq, thatim.

SHËNDETPÁKË mb., libr. Që nuk ka shëndet të mirë, i dobët nga shëndeti; kund. shëndetplotë. Nusja ishte shëndetpakë. Plak shëndetpakë. Vajzë shëndetpakë. Nuk i jepnin punë të rënda, sepse ishte shëndetpakë.
✱Sin.: shëndetdobët, i dobët, shëndetlig, i pashëndet, ligaç, shëndetpakë, shpirraq, i pafuqishëm, i brishtë, thatim.

SKORRÁN,~E mb. 1. Që është e mbajtur keq dhe e dobësuar (për bagëtinë). Dhi skorrane. Lopët skorrane nuk lëviznin dot.
2. Që është i dobët nga shëndeti; thatim. Djalë skorup.
✱Sin.: i dobët, i tharë, i ligur.

SKORRÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ ËT Ai që është i dobët nga shëndeti; thatim. Skorrani i moshuar u afrua ngadalë.

SKRÉF,~E mb. Që është shumë i hollë e i thatë nga trupi, thatim. Është një djalë skref e çapkën. Vajza skrefe hyri në dhomë pa bërë zhurmë.

SKREPÁN mb. m., bised. Që vjen i dobët dhe i hequr; thatim. Djali skrepan ankohej gjithmonë se ishte i lodhur. Ishte fëmija më skrepan i lagjes.
✱Sin.: thatanik, hollak.

SKREPÁN,~I m. sh. ~A, ~AT bised. Ai që vjen i dobët dhe i hequr; thatim. Skrepani nuk rrinte dot në këmbë. Frymëmarrja e skrepanit bëhej edhe më e rëndë sa më shumë ecnin.
✱Sin.: thatanik, hollak.

SKREPATÁR,~E mb., bised. Thatim; thatanik. Nuk kishte parë fëmijë më skrepatar se atë. Brenda hynë dy vajza skrepatare me sy të thelluar.