Fjalë që fillojnë me...
Fjalë me të njëjtat parashtesa ose tema fjalëformuese.
Mëso si ta përdorësh
<<< Kthehu te kërkimi kryesor në fjalor
BARK,~U f. sh. ~QE, ~QET 1. Pjesa e trupit të njerëzve a të kafshëve, ku gjenden stomaku, zorrët, mëlçia e zezë dhe organe të tjera; pjesa e trupit të qenieve të gjalla nga gjoksi e poshtë, e kundërt me kurrizin; stomak, mullë. Bark i madh (i fryrë). Bark i lëshuar (mjek.) bark i dhjamosur e me muskuj të dobësuar. Barku i lopës. Bark lundrak (anat.) bark i futur si me hark. Lëkura (cipa) e barkut. Fundi i barkut. Zgavra e barkut. Organet (muskujt) e barkut. Më dhemb (më pret) barku. Iu ënjt (iu fry) barku. E goditi në bark. I është rritur barku. Shtrihem në bark. I ra barku iu ul barku. Më vjen ujët deri në bark. Futet nën barkun e kalit. I vë një tullë të ngrohtë në bark. Iu thaftë lëkura e barkut! (mallk.). S'ngopet barku me fjalën që dëgjon veshi. (fj. u.). Barku na zbardh faqen, barku na thyen qafën. (fj. u.). Pula bëri vezën, gjelit i dhemb barku. (fj. u.). Barku i gjerë, truri i ngushtë. (fj. u.). Mos e mbaj të keqen në bark, se të mbyt. (fj. u.).
2. Stomaku e zorrët si organe ku hyn, qëndron e përpunohet ushqimi. Bark i ngopur (i pangopur). Me barkun plot (të zbrazët, bosh, esëll). E mbushi barkun (me bukë). I plasi barku (nga të ngrënët). Ngopi (fryu) barkun. E gërreu barku për bukë. S'ma do (s'ma nxë) barku. S'kishin gjë në bark. Mbushe barkun, ngarko kurrizin! (fj. u.). Barku mban një tog të liga, goja nuk mban një fjalë. (fj. u.). Edhe zorrët në bark trazohen. (fj. u.). Mos fol me bark, po me tru. (fj. u.).
3. bised. Sasia e ushqimit sa mund të mbajë stomaku. Hëngra një bark fiq. Ç’të bën barku, s’ta bën laku. (fj. u.). Çka s’të ngop syrin, s’të ngop as barkun. (fj. u.). Sa ha syri, nuk ha barku. (fj. u.). Sytë e mëdhenj, barku i vogël. (fj. u.).
4. Zgavra e poshtme e trupit të femrës ku është mitra, pjesa e brendshme ku zhvillohet pjella. Që në bark të nënës. Me bark të mbarë! (ur.) Fryti i barkut fëmija. Kanë lindur nga një bark. Ndrittë barku që e ka mbajtur! (ur.). Shqiptarin nuk e ka nxjerrë lokja prej barkut, por huta prej çarkut. (fj. u.).
5. Tërësia e fëmijëve që lind një nënë me një burrë; tërësia e të vegjëlve që pjell brenda një periudhe një kafshë ose gjithë vezët që bën një shpend a kandërr; pjellë, thark. Barku i parë fëmija i parë. Djalë i barkut djalë jo i gjetur. Familje me disa barqe. U ndanë barqe-barqe. Motër e vëlla nga dy barqe. Fëmijë (vëllezër) të një barku fëmijë (vëllezër) të lindur nga të njëjtët prindër. Barku i fundit fëmija i fundit. Çdokush flet për barkun e vet. (fj. u.).
6. etnogr. Tërësia e fëmijëve që vijnë nga një nënë si lidhje gjinie; tërësia e fëmijëve dhe e pasardhësve të një gjinie, gjiri. Bark i shtuar. Janë të një barku.
7. fig. Brez. Bark pas barku. Kanë kaluar katër barqe.
8. Sipërfaqja e përkulur dhe e harkuar e një sendi, faqja e fryrë e tij; pjesa e fryrë dhe e rrumbullakët e një ene, e një voze etj.; pjesë e dalë. Barku i enës (i shtambës, i vozës). Barku i anijes. Barku i oxhakut. Mur me bark. Sharrë me bark. Lëshon (nxjerr, jep, bën) bark. I vë shishet bark më bark.
9. Pjesa e zgavërt e një sendi, pjesa e brendshme ku futet diçka; gjiri, brendësia, zgrofi. Barku i furrës. Barku i malit (i minierës, i shpellës). Barku i tokës. Në barkun e shkëmbit.
10. vet. nj. Mesi i një periudhe kohe. Në bark të javës (të muajit, të verës, të vitit).
11. bised. Sëmundje që shfaqet me dalje jashtë shpesh e hollë, diarre, euf. nevojë e hollë. Barku i keq (i lig) dizenteria. Barku i verës. E heq (i shkon, i vete) bark. Ka (del) bark. E zu barku. Të jep bark. Vuan nga barku. Ishte me bark. E lau (e griu) barku.
12. fig., bised. Zemra; shpirti. Me gjithë bark. Me bark të plagosur. I kalbur në bark. Më iku barku. S'e kam atë bark. I ka hyrë frika në bark. M'u prish barku. Më plasi barku! (iron.). S'kam bark ta shoh. Më bëhet barku mal. M'u bë xhumbë në bark. Më këputet barku. Më qan barku. Atë që të do barku! (ur.).
✱Sin.: stomak, mullë, pjellë, thark, gjiri, brez, plëndës, brendësi, gji, brendi, e brendshme, diarre, purthë, spirë, amel, shkulë, dizenteri.
♦ Bark pas barku shih brez pas brezi. Bark për barku të bashkuar, njëri pranë tjetrit; kokë më kokë; bythë më bythë bised.; si delet në vathë. Me barkun bosh (të zbrazët) pa ngrënë asgjë; esëll; i uritur; kund. me barkun plot. Për një bark bukë për pak gjë; shumë lirë, për hiçgjë, thuajse falas; për një copë bukë. Me barkun te buza (te goja) shtatzënë në muajin e fundit të barrës. Barku i fundit fëmija që lind i fundit, barra e fundit e fëmijëve të lindur nga një nënë. Me bark të gjerë shih me zemër të gjerë. Që në bark të nënës pa lindur, shumë kohë më parë, pa hapur sytë, pa parë diellin me sy. Barkun *petë e shpatullat (shpinën) drejt (dikush). Me barkun pizgë shih me barkun plot. Me barkun plot i ngrënë, i ngopur; kund. me barkun bosh (të zbrazët). Barku i Shën Mërisë shaka. të gjithë të një gjaku a të një fisi; njerëz të një barku a të një fisi; njerëz me lidhje shumë të ngushtë, njerëz të një dore. Me bark e me shpinë krejt, me të gjithë trupin, që nga koka deri te këmbët, i tëri; këmbë e kokë (e krye); nga koka deri te këmbët; ballë e bisht. Në bark e në shpinë pa bërë asgjë; rehat; kot. Me barkun thatë i uritur, pa vënë një gjë në gojë; me barkun bosh; kund. me barkun plot. *Barrë e vrarë (në bark të nënës). M’u bashkua barku me kurrizin shih m’u ngjit barku për shpine (me kurrizin). M’u bë barku *ahur. M’u bë barku (mulla) *bakër. M’u bë barku *bic. M’u bë barku *daulle. M’u bë barku *dërrasë. M’u bë barku *gropë. M’u bë barku *hambar. E bëri barkun *hambar (dikush). M’u bë barku *kacek. M’u bë barku *kaçup. Iu bë barku *katua (dikujt). M’u bë barku *lerë. M’u bë barku *lodër. M’u bë barku *petë. M’u bë barku *petull. M’u bë barku *përrua. U bë (është) bark e shpinë. 1. (dikush) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). 2. (me dikë) Është i lidhur fort me dikë, është mik i ngushtë me të; është bërë një me dikë, është si një trup i vetëm e i pandarë me të; është bukë e djathë (me dikë). Iu bë barku *rrathë-rrathë (dikujt). M’u bë barku *tupan. M’u bë barku *ujë. Bën bark. 1. (diçka) Përkulet në trajtë të rrumbullakët (për murin etj.); lëshon bark; jep faqeII. 2. (dikush) Ha shumë, ngopet mirë e mirë, dendet; e mbush barkun. E bëri barkun *çizme (dikush). E bëri barkun *daulle (dikush). E bëri barkun *hambar (dikush). E bëri barkun *kacek (dikush). E bëri barkun *kade (dikush). E bëri barkun *pizgë (dikush). E bëri barkun *spathi (dikush) tall. E bëri barkun *tagar (dikush). Ma bëri barkun *ujë (dikush a diçka). Ia bëri *kurrizin (shpinën) më të butë se barkun (dikujt). S’i bie barku (dikujt). 1. Nuk lodhet shumë, nuk tretet nga lodhja. 2. Nuk e prish qejfin e tij, nuk shqetësohet për askënd e për asgjë; nuk e prish terezinë. Mos të rëntë në bark! mallk. mos arrifsh të hash diçka, vdeksh para se ta hash. I ra barku në *bela (dikujt) iron. I bie barkut e shpinës (dikush) përpiqet shumë, bën çmos për të kryer diçka, shfrytëzon çdo mundësi për të arritur diçka. Më ra zemra në bark u preka e u trondita shumë nga diçka e rëndë; u pikëllova thellë, u trishtova; më dhembi (më theri) zemra (në zemër). E bluan në bark (diçka) e mendon mirë e mirë para se të vendosë për diçka, e shoshit mirë, e rreh me vetveten; e bluan në kokë; e bluan në mendje; bluan me mend kund. e merr lehtë (diçka). Çajnë barqet përçm. shkojnë shumë keq njëri me tjetrin, hahen e zihen vazhdimisht, kanë marrëdhënie shumë të acaruara; (shkojnë) si macja me miun; (shkojnë) si qeni me macen; shkojnë thikë e brisk; shtyhen si lopa me mushkën. Më çori barkun (dikush a diçka) shih më hapi barkun1 (dikush a diçka). Nuk m’u dogj barku (për dikë a për diçka) iron. nuk më ha fare meraku për dikë a për diçka; nuk e çaj kokën; nuk më plasi barku; nuk më preu barku; nuk më ha barku përçm.; nuk më hapet barku përçm. Dridhet (luan) barra (*foshnja, fëmija) në barkun e nënës. I dridhen *plaçkat e barkut (dikujt). I dridhen *zorrët e barkut (dikujt). S’ma do barku (dikë a diçka) s’më pëlqen; nuk e honeps dot; nuk e dua; s’ma do (s’ma heq) zemra; kund. më dhemb barku (për dikë). Më dhemb barku (për dikë) e dua shumë; vuaj e bëhem shumë merak për dikë; më dhemb (më ther) zemra (në zemër); kund. s’ma do barku (dikë). Fërkon barkun (dikush). 1. iron. Rri në një gjendje të keqe e pa gjë pasi ka ndodhur diçka që s’duhej të ndodhte, ose është bërë diçka që s’duhej bërë. 2. keq. Kënaqet kur dikush e pëson, kur ndodh diçka e keqe, por e dëshiruar për të; fërkon duart keq. Flet me bark (dikush) është i çiltër e i sinqertë, flet hapur pa fshehur gjë; i ka sahanët pa kapak; s’mban (gjë) në trup; i ka shishet pa mbutojsa. (Ia di, ia njoh) *fundin e barkut (dikujt). I ka futur (i ka shtënë) *lepurin në bark (dikujt). Nuk më ha barku (për dikë a për diçka) përçm. nuk bëhem merak fare për dikë a për diçka, nuk mërzitem a nuk dëshpërohem për askënd e për asgjë; nuk e çaj kokën; nuk më hapet barku; nuk m’u dogj barku! iron.; nuk më plasi barku iron.; nuk më preu barku iron. M’u hap (më iku) barku. 1. U trondita shumë kur pashë diçka të rëndë a tragjike; u frikësova shumë për dikë a për diçka, u tmerrova; m’u hap zemra. 2. U neverita nga diçka e rëndë a e pështirë, më erdhi krupë; m’u shpërdrodh kërthiza. Nuk më hapet barku (për dikë) përçm. s’më ha meraku fare për dikë, as mendoj e as mërzitem për të; nuk ndiej asgjë për dikë, nuk më dhemb për të; nuk e çaj kokën; nuk më ha barku; nuk m’u dogj barku iron.; nuk më plasi barku iron.; nuk më preu barku iron. I hap barkun (dikujt) shih i hap zemrën (dikujt). Më hapi barkun (dikush a diçka). 1. Më ngjalli një ndjenjë dhimbjeje, trishtimi, dëshpërimi, etj. sa nuk e përballoj dot; më shkaktoi një hidhërim të thellë, më pikëlloi shumë, më preku jashtëzakonisht; më plasi barkun; më helmoi zemrën. 2. keq. Më ngjalli neveri, më bëri të më vijë pështirë; më shtiu barkun; më hapi zorrët; më nxori (më shkuli) zorrët; më shtiu (më ngjalli) krupën përb. I ka hyrë *djalli (dreqi) në bark (dikujt). I ka hyrë *lepuri në bark (dikujt). I ka hyrë *maçoku (macja) në bark (dikujt). Është bark e bythë (dikush) përçm. vulg. është trashur shumë, është shëndoshur tepër; për ta ndarë (për ta çarë) më katërsh; s’e nxë as derë, as portë (dikë). Është *gojë e bark (dikush). S’kam bark nuk duroj dot ta shoh diçka, prekem shpejt, lëndohem lehtë, jam zemërdobët; nuk kam zemër. Një bark kam! nuk ha dot më, u ngopa; mos më detyroni të ha më shumë (e thotë dikush që e detyrojnë të hajë me zor). E ka barkun pa *brez (dikush). E kam barkun (zemrën) *të ftohtë2. E ka barkun *të gjerë (dikush). E ka barkun *hambar (dikush). E ka barkun me *këlyshë (dikush) iron. E kam barkun (zemrën) *të ngrohtë. E kam barkun në një *pe. Ka *djallin (dreqin, të paudhin) në bark (dikush). Ka *dhelprën në bark (dikush). Ka *lepurin në bark (dikush). Ka *lubinë në bark (dikush) keq. Ka *macen (maçokun) në bark (dikush). Ka maçokun (*macen) në bark (dikush). Ka *sprijën (në bark) (dikush) krahin. Ka *shiritin (në bark) (dikush). I ka trutë në bark (dikush) nuk arsyeton drejt, nuk i ka trutë aty ku duhet; s’ka tru (në kokë). I këndon *këndesi në bark (dikujt). I ka kënduar gjithnjë *këndesi (dikujt). E ktheu barkun nga *dielli (dikush) përçm. S’na la *zorrë në bark (dikush). *Leshtë e barkut! iron. bised. Pa *lesh në bark. Ia lë *samarin nën bark (dikujt). Lëshon bark (diçka) nis të përkulet në një anë, shtrembërohet; bëhet gati për t’u shembur (një mur etj.); bën bark; jep faqeII. Më mori barkun (dikush a diçka) më preku thellë në atë gjendje të vajtueshme, më mallëngjeu; më trishtoi shumë; më ligështoi; më pikoi në zemër. Marr një bark zjarr ngrohem pak, marr një avull. E merr *vezën në bark të pulës (të sorrës) (dikush). Mbaj barkun me dorëI rri pa ngrënë; mbetem pa ngrënë një kohë të gjatë. Mbaj barkun me dorëII këputem së qeshuri, gajasem; mbaj ijët me dorë; mbaj (zë) brinjët me dorë; më ranë (m’u këputën, shtira) brinjët. Nuk i mban barku (dikujt) shih nuk mban gjë në bark (dikush). Nuk mban gjë në bark (dikush) nuk di të mbajë gjë të fshehtë, i nxjerr të gjitha të fshehtat jashtë; nuk i mban barku (dikujt); i zbraz barkun (dikujt). I mbeti (iu var) *samari nën bark (dikujt). Na mbiu në bark (diçka) na u mërzit (për një gjellë a një ushqim tjetër që e hamë shumë shpesh), të njëjtën gjë po hamë. E mbushi barkun (dikush) u ngop mirë me të ngrënë; e mbushi plëndësin bised.; e mbushi zorrën thjesht.; bën bark2. S’i mbushet barku (dikujt) s’ngopet kurrë, nuk ndien të ngopur; është i babëzitur; e ka barkun pa brez. M’u ngjall në bark (dikush) përb. e kam shumë inat, e urrej, s’e duroj dot; m’u shpif, më shtie krupën. M’u ngjit barku (mulla) për shpine (me kurrizin) ngordha për të ngrënë; m’u tha barku; m’u bë barku petë; më shkoi (më vajti) barku prapa; m’u bashkua barku me kurrizin; m’u tha zorra. S’ma nxë barku (diçka) s’e duroj dot diçka, nuk mundem ta pranoj e të mësohem me të, s’e tret dot, nuk e honeps; s’ma tret (s’ma honeps) stomaku (diçka). Nxori bark e zorrë (dikush) shih nxori zorrët (e barkut) (dikush). Ia nxjerr prej *fundit të barkut (diçka). Iu njom barku (dikujt) euf. lindi fëmijë nusja e shtëpisë që ishte martuar prej kohësh, nuk mbeti pa fëmijë. Nxori *zorrët (e barkut) (dikush). I plasi barku (dikujt) ka ngrënë shumë, u fry së ngrëni. Më plasi barkun (dikush) shih më hapi barkun (dikush). Nuk më plasi barku (për dikë a për diçka) iron. s’dua t’ia di për dikë a për diçka, nuk pyes e nuk më bën fare përshtypje; aq më bën; nuk e çaj kokën; nuk m’u dogj barku; nuk më preu barku; nuk më ha barku përçm.; nuk më hapet barku përçm. Nuk më preu barku (për dikë a për diçka) iron. as që dua t’ia di për dikë a për diçka, s’më merr malli për të; nuk e çaj kokën; nuk m’u dogj barku; nuk më plasi barku; nuk më ha barku përçm.; nuk më hapet barku përçm. I rrëmon barkun (dikujt) përpiqet pak e nga pak dhe vazhdimisht ta prekë dikë në plagët e fshehta e t’i zbulojë ç’ka në zemër; përpiqet të hyjë në të fshehtat e dikujt e t’ia zbulojë. Më rri barku *akull (për dikë). S’i rri gjë në bark (dikujt) keq. shih nuk mban gjë në bark (dikush). Më shkoi (më vajti) në bark (diçka) më pëlqeu, më zuri vend, u ngopa. Më shkoi (më vajti) barku *prapa. Shkula barkun. 1. Fola shumë e bërtita sa munda, por nuk më dëgjoi njeri; më ra gjuha (përtokë); më doli gjuha (nga vendi). 2. Volla shumë; nxora zorrët (zorrët e barkut); nxora bark e zorrë. E shkundi *fundin e barkut (dikush) keq. *Shtatanik në bark të nënës. Më shtiu barkun (dikush a diçka) keq. 1. Më tremb shumë, më tromaks. 2. Më vjen ndot prej dikujt a prej diçkaje, më vjen neveri; kam krupë prej dikujt a prej diçkaje; më hap barkun; më shtie (më ngjall) krupën përb. Më shtrydhi barkun (dikush) më mallëngjeu shumë; ma këputi shpirtin. I tregoi *zorrët e barkut (dikujt). M’u tha barku. 1. Nuk kam ngrënë gjë, e kam barkun bosh; më ka marrë uria shumë; m’u tha zorra; m’u bë barku petë; m’u ngjit barku për shpine (me kurrizin); m’u bashkua barku me kurrizin; më shkoi (më vajti) barku prapa. 2. Mbeta pa fëmijë, nuk lind dot më (për gratë). M’u tha *lëkura e barkut. Thaj barkun rri pa ngrënë, e lë barkun bosh; kursej shumë, ia heq ushqimin gojës; thaj gojën; thaj zorrën bised. Ia thau barkun (dikujt). 1. Nuk i dha gjë të hante, e la pa ngrënë për një kohë të gjatë; ia thau gojën; ia thau zorrën bised. 2. Ia vrau e ia zhduku të gjithë fëmijët; ia la prehrin (vatrën) thatë. E vuri barkun në *dhe (dikush) përb. E vë barkun në *ujë. I vuri *shkelmin (këmbën, gjunjët) në bark (dikujt). Të vret barkun (diçka) iron. të pëlqen shumë diçka, ke qejf (ta kesh, ta hash etj.); të bën mirë, në vend të të bëjë keq. Vret barkun në hije (dikush) iron. shih ngrohet (theket) në diell (dikush). I zbraz barkun (dikujt). 1. Nxjerr gjithçka kam në mendje, ia tregoj dikujt të gjitha të fshehtat; e zbraz thesin; i tregoj zorrët e barkut bised.; (tregoj) edhe qumështin e nënës; nuk më mban barku; nuk mbaj gjë në bark. 2. Nxjerr dufin, shfrej; i shfryj dikujt. 3. I qaj hallin tim dikujt duke ia treguar të gjitha, ia them të gjitha ato që më shqetësojnë; i hap barkun; i zbraz zemrën. Zë barkun. 1. Ha fare pak, sa për të thyer urinë. 2. shih zë zemrën. Zë *fundin e barkut. (Ia di, ia njoh) *zorrët e barkut (dikujt).
BONIFIK/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR bujq., kal. Përmirësoj kushtet natyrore të tokave bujqësore, që janë në gjendje të keqe, duke hapur kanale për ujitje ose për kullim, me qëllim që të shtohet prodhimtaria e tyre; thaj një kënetë a një tokë moçalore për ta bërë të punueshme. Bonifikoj tokën (kënetën, një fushë).
CENTRIFÚG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT tek. Aparat që përdoret për të ndarë mekanikisht një lëndë ose për të hequr ujin nga një send a nga një përzierje me anë të rrotullimeve të fuqishme. Centrifugë sheqeri (mjalti). Centrifuge e makinës larëse. Reparti i centrifugave. Fut në centrifuge. Thaj në centrifuge.
DÓR/Ë,~A f. sh. DÚAR, DÚART 1. Secila nga dy gjymtyrët e sipërme të njeriut, që nga supi e deri te gishtat; pjesa e fundit e këtyre gjymtyrëve që nga kyçi, e cila ka pëllëmbën e pesë gishtat dhe shërben për të prekur, për të kapur, për të marrë sendet, për të bërë punë e veprime të tjera. Dora e djathtë (e majtë). Me duar të mëdha (të vogla, të holla, të trasha, të gjata, të bardha). Me duar të forta (të shkathëta). Me duar të mbledhura grusht. Me duar të lidhura. Me dorë të lirë pa tendosur muskujt e dorës, lirshëm. Me duart plot. - Duart lart! urdhër për t'u dorëzuar. Dorë burri dorë e fuqishme. Gishtat e dorës. Pëllëmba (shuplaka) e dorës. Shpina e dorës. Kurrizi i dorës. Qafa e dorës. Kyçi i dorës. Kockat e dorës. Tund (ngre, ul, shtrin, hap, mbyll) dorën. Lau (fshiu, thau, ngrohu, fërkoi) duart. Përplas duart. Shtrin (kryqëzon) duart. Ngre (çon) duart lart. I shtrëngon dorën (dikujt) përshëndetem me dikë duke i kapur dorën. I puth dorën (duart). I përdredh dorën. I lidh (i zgjidh) duart. I dha (i zgjati) dorën dikujt. I kërkoi (i lypi) dorën (etnogr.) e kërkoi për grua. Ia ktheu dorën (etnogr.) nuk ia pranoi kërkesën për martesë (për vajzat); nuk e pranoi diçka që i dhanë. I shkau (i vajti) dora padashur. Prek (fërkon, kap, zë, merr, ngre) me dorë. Përshëndet me dorë. E kapi për dore. E shtrëngon (e tërheq) me një dorë. E shtyu me të dyja duart. Ia bën me dorë (dikujt) e përshëndet me dorë. Ia mori nga duart. I shkoi dorën përsipër. Kap (shtrëngon) kokën me duar. Merr (mban) fëmijën në duar. I shpëtoi (i shkau) pjata nga dora (nga duart). Hedh e pret ndër duar. E ka shkruar me dorën e vet. Ishin kapur (ishin zënë) dorë për dorë (dorë me dorë). Dy duar për një kokë (janë). (fj. u.). Njëra dorë lan tjetrën, të dyja lajnë fytyrën (faqet). (fj. u.). Kur kam mashën, pse të djeg dorën? (fj. u.). Nuk mbahen dy kunguj (dy shalqinj) në një dorë (nën një sqetull). (fj. u.). S’bëhet dora topanxhë. (fj. u.).
2. Kjo gjymtyrë si përfaqësuese e njeriut që kryen një veprim, që është nxitës a shkaktar i diçkaje ose si treguese e mënyrës a e mjeshtërisë me të cilën është bërë diçka; përfundimi i punës a pasoja e veprimeve të njeriut, që ka gjurmët e vetive e të cilësive të tij. Dora gjakatare (tradhtare, mizore). Dora e artistit (e mjeshtrit) popullor. Këso dore në këtë mënyrë; i këtij lloji; i kësaj trajte. Është dora e tij. E njoh dorën e saj. Duket dora e gruas (e bujkut, e punëtorit). Ka dorë të mirë (mjeshtri). E kanë trazuar shumë duar. Janë futur (janë përzier) lloj-lloj duarsh. Njerëzit ziliqarë i kanë duart e gjata. (fj. u.).
3. Kjo gjymtyrë si përfaqësuese e njeriut që zotëron diçka, që ka fuqinë a pushtetin mbi dikë ose mbi diçka; njeriu vetë si zotërues a pronar ose e drejta e tij për të zotëruar, për të urdhëruar, për të vepruar etj. Dora e drejtësisë fuqia vepruese e ligjit dhe e organeve të drejtësisë. Dora e qeverisë (bised.) forca vepruese e pushtetit. E merr veten (situatën) në dorë. I bashkoi (i përqendroi) forcat në një dorë i përqendroi forcat te një njeri, në një vend. I ka dokumentet në dorë. I mbeti në dorë tërë pasuria. Kaloi nga dora në dorë (nga një dorë në një tjetër). Ka rënë në duar të mira (të këqija, të liga, të huaja). E mori punën në duart e veta filloi të merret vetë me një punë e të vendosë vetë për të. E mori pushtetin në duart e tij. Gjithçka është në dorën tonë gjithçka varet nga ne. E kemi vetë në dorë ta zgjidhim.
4. fig., bised. Forcë pune, njeri që është i aftë të punojë (në punët bujqësore, në punë me krah etj.), krah pune. Janë shumë duar në punë. Ka pesë duar që punojnë. Ushqeheshin (mbaheshin) me duart e tyre. Një dorë e vetme s’ka çfarë bën (fj.u.).
5. fig. Ndihmë a përkrahje që i jepet dikujt për të bërë diçka që ai nuk e përballon dot vetë; kujdes a mbrojtje për dikë që është më i vogël, më i dobët etj. Me dorë të huaj. E ndjeva dorën e shoqërisë (e prindërve). I dhanë një dorë dhe e nxorën nga balta. - T’i japim të gjithë nga një dorë! I ka hedhur dorën (dikujt) e ndihmon, kujdeset për dikë. E ka lënë dikë a diçka në dorë (në duar) të dikujt ia ka lënë a ia ka besuar për t’u kujdesur për të a për ta mbrojtur. E ka lënë në dorë të fatit (dikë a diçka) nuk kujdeset a s’pyet fare për të, e ka braktisur fare. Dora e djathtë s’mund të punojë pa të majtën (fj.u.). Dorën në qafë e gurin në trastë (fj.u.).
6. Punë që bën njeriu njëherësh për diçka; njëra nga radhët a ndarjet e një pune ose të një loje, që bëhet pjesë-pjesë. Dora e parë (e dytë, e tretë...). Punim në dorë të parë. I dha një dorë. I ka kaluar dy duar. Ka (ndan) dorën. Luajti në dorën e dytë (me letra). Bënë një dorë letra. Mbaruan tri duar domino. I humbi të gjitha në dorën e fundit. Dorë e parë-gjysma e punës. (fj. u.).
7. Tërësi sendesh, prodhimesh, të ardhurash etj. që merren njëherësh, që përdoren a që shfrytëzohen në të njëjtën kohë etj. Dorë e pasur. Dora e parë e të korrurave (e prodhimit, e grurit, e panxharit). Mbjell (vjel) në dy (tri) duar. Mori një dorë të mirë të hollash.
8. Sasi afërsisht sa nxë një grusht njeriu, dorëz, grusht; sasi sa mund të kapim a të marrim me të gjithë gishtat. Një dorë oriz (grurë). Një dorë kripë (sheqer). Nja dy duar lesh. Mbledh një dorë bar.
9. Doreza e një mjeti, e një vegle etj.; vegjë, vesh; vegël a pjesë vegle në trajtë të pëllëmbës ose të grushtit. Dorë e metaltë. Dora e shpatës. Dora e kazanit. Dora e havanit shtypësi.
10. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta, zakonisht në rasën rrjedhore pa parafjalë, që tregojnë diçka të bërë me dorë, një mjet a vegël që vihet në lëvizje me krah, që mbahet në dorë etj. Punë dore a) punë a sende që bëhen me dorë, jo në fabrikë (sidomos ato që bëjnë gratë me gjilpërë, me shtiza ë grep); b) lëndë mësimore në shkollë që u jep nxënësve njohuri për këto punë. Shkrim (shkronjë) dore. Bombë (granatë) dore. Llambë (thikë, pompë, karrocë, sharrë) dore. Frena (levë) dore. Shami (çantë, orë) dore. Penjë dore penjë për të qepur me gjilpërë e jo me makinë. Top dore. Lojërat me dorë (sport.) lojëra që luhen me top jo me këmbë (si p. sh. basketbolli, volejbolli, hendbolli etj.).
11. fig. Cilësia a vlera e diçkaje; shkalla që zë nga rëndësia, nga vetitë etj. diçka.
12. bised. Grup njerëzish me gjendje shoqërore të njëjtë; shkallë, sërë. Është i dorës sonë. Është nga dora jonë. Janë të një dore.
13. Pjesa e fundit (putra me gishta) në gjymtyrët e përparme të majmunëve. Dora e majmunit (e gorillës, e shimpanzesë).
14. bised. Dëftesë; shënim. Mori një dorë. I dha (i lëshoi) një dorë për të hyrë në klasë.
15. si përem. (me numërorin themelor një). Pak; shumë pak. Një dorë miell (kripë). Një dorë muhabet.
✱Sin.: doçkë, panxhë, krah, grusht, dorëz, shtresë, sërë, takëm, teste, dorezë, vërtetim, dëshmi, shënim, cilësi.
♦ Me *armë në dorë. S’më arrin dora (kaq më arrin dora) nuk kam fuqi a mundësi më shumë, kaq mund të bëj, deri kaq arrij; s’më arrin krahu (kaq më arrin krahu). (Me) sa më arrin dora sa të mundem; me sa fuqi kam; me të gjitha përpjekjet e mundshme; (me) sa më arrin krahu. U bë një dorë (sa një dorë) (dikush) u mblodh kruspull, u rrudh (nga hallet, nga frika, nga të ftohtët etj.); u dobësua shumë, u tret (nga sëmundjet); u bë (një) grusht; u bë lëmsh. S’bëhet dorë (dikush) hiqet sikur s’di gjë, bëhet si i paditur, nuk merr faj përsipër. S’më bën dora më dhimbset a më vjen keq ta bëj diçka, ta prek, ta marr etj.; nuk kam dëshirë ta bëj diçka, nuk më jepet, nuk më bëhet; s’më bën zemra. S’më bëjnë duart (për diçka) nuk kam fuqi të bëj një punë; jam si i mpirë. Ia bëj me dorë (dikujt a diçkaje) iron. e kam kapërcyer një hall a kam dalë i fituar dhe s’ia kam më nevojën dikujt a diçkaje, sikur i them “lamtumirë!”. E bëri dorën *grusht (dikush). E bëri gropën me dorën e vet (dikush) ia bëri të keqen vetes, e pësoi nga koka. U bë *këmbë e dorë (dikush). E bëj *këmbë e dorë (dikë). Të bësh *kryq me dorë të majtë (me të dyja duart)! I ra *ballit me dorë (dikush). Më ranë duart shih më ranë krahët. Më ra në dorë. 1. (diçka). Më erdhi rastësisht diçka, e gjeta rastësisht, më qëlloi ta kem a ta shoh. dikush). 2. E solli rasti që të kem mundësinë të bëj ç’të dua me dikë; m’u dorëzua, m’u dha. I bie në dorë (dikujt) shih i bie ndore (dikujt). Ka rënë në duar të liga (dikush) e kanë në dorë njerëz të këqij, që e mësojnë a e edukojnë shtrembër, varet nga dëshira dhe qëllimet e njerëzve të tjerë të ligj. I ka rënë *dyfeku nga dora (dikujt) përb. Çfarë nuk i bën dora! (dikujt) është shumë i zoti, i aftë e i shkathët, bën çdo gjë; është punëtor a mjeshtër për shumë punë; ç’i sheh syri ia bën dora. Më doli nga dora (dore, duarsh, nga duart). 1. (diçka). Nuk e kam më timen diçka, ma merr dikush tjetër. 2. (dikush). Më iku nga kontrolli dhe ka marrë rrugë të gabuar, s’kam më fuqi a ndikim mbi të, s’më dëgjon më e është bërë i keq; s’e kam në dorë (dikë); më iku (më shpëtoi) nga dora (nga duart). Iu dogjën *letrat (kartat) në dorë (dikujt). Ia djeg *letrat (kartat) në dorë (dikujt). Dora e djathtë (e dikujt) shih krahu i djathtë (i dikujt). Dorë më dorë duke kaluar nga njëri te tjetri, varg. Dorë pas dore herë pas here, dora-dorës. Dorë për dorëI bashkë; me dashuri e të pandarë; krah për krah. Dorë për dorëII përkohësisht, dora-dorës; hëpërhë; njëherë për njëherë; tani për tani. Me dorë të dridhur duke ngurruar, jo i vendosur; me keqardhje; duke qenë i lënduar, i prekur; jo i qetë; me gjysmë zemre. I dorës së dytë më i ulët nga vlera a nga rëndësia se më i miri, i një cilësie, i një interesimi etj. më të ulët se i pari. Dorë e fortë njeri i fuqishëm për të mbrojtur dikë a për të zgjidhur diçka, njeri i vendosur e i sigurt për t’ia arritur diçkaje. Në dorë të fundit gati në përfundim, edhe pak punë do (për një punë a për një punim). I dorës së fundit i një vlere, i një cilësie etj. shumë të ulët; fare i parëndësishëm e i pavlerë; kund. i dorës së parë. Dorë e hekurt libr. njeri shumë i fuqishëm a me pushtet, që vendos rregulla të rrepta e kërkon disiplinë të fortë, që nuk bën asnjë lëshim e të mban shtrënguar e të detyruar për diçka. Me dorë të hekurt me vendosmëri e me rreptësi, ashpër, egër, pa lëshime e pa mëshirë. Me duar e me këmbë me të gjitha fuqitë, me shumë forcë, me çdo lloj mënyre. Me dorën në kobure. 1. Gati të përdorë forcën e armëve, duke kërcënuar me armë. 2. Me zemërim, me inat e me kërcënim; me ashpërsi të madhe. Me dorë të lëshuar. 1. Duke harxhuar shumë e me tepri, duke qenë i papërmbajtur në shpenzime, duke prishur shumë; me dorë të lirë2; kund. me dorë të shtrënguar. 2. Duke qenë i lirë në kërkesa, duke mos qenë i shtrënguar; duke bërë lëshime; me dorë të lirë2. Me dorë të lirë. 1. Lirshëm, pa u tendosur; pa kërkesa të përcaktuara. 2. Duke mos kursyer, duke harxhuar shumë; bujarisht; me dorë të lëshuar1; kund. me dorë të shtrënguar. 3. Duke lëshuar, pa shtrëngime; butë, jo rreptë; me dorë të lëshuar2. Dorë me një krejt e sigurt, pikërisht ajo që duhet ose ashtu si duhet; me siguri, vlen për atë që e duam; (është) një me një; (është) ora me dorë (ora me një). I dorës së parë shumë i mirë, i cilësisë më të lartë; shumë i vlefshëm e i rëndësishëm; kund. i dorës së fundit. Me duar të pastra me ndershmëri për të zbuluar dhe për të dënuar vjedhjet e korrupsionin. Me duar plot me arritje të shumta, me suksese, duarplot; kund. me duar zbrazur (thatë, bosh). Me duar në presh shih me presh në dorë. Me dorë në qafë me shumë përzemërsi e shoqërisht, me dashuri e me përkëdhelje; i dashur e njerëzor. Me dorë të shtrënguar me kursim të madh, pa paguar shumë a pa dhënë lirisht diçka; me shumë ngurrim; kund. me dorë të lirë2; me dorë të lëshuar1. Në dorën tënde si të duash ti, si të mendosh a si të kesh ti dëshirë; nga ti varet fati i dikujt a zgjidhja e diçkaje. Me duar e me thonj me të gjitha mjetet e mundësitë, duke i shfrytëzuar të gjitha mundësitë e me shumë sakrifica; me duar e me këmbë; me thonj e me dhëmbë. Dora vetë (shkurt. d.v.). l. zyrt. Shënim që vihet në kopjet e një shkrese pranë emrit të titullarit, kur ky ka nënshkruar vetë origjinalin. 2. Autori i vërtetë i diçkaje; po ai njeri, po i njëjti, jo tjetërkush, ai vetë. 3. (për diçka). Shumë i zoti a i aftë për diçka, i vetmi për të bërë një gjë, s’i gjendet shoku. Me duar në xhepa. 1. Pa asgjë në duar, duarbosh. 2. Pa u përgatitur e pa u shqetësuar për një punë; pa punuar. Me duar zbrazur (thatë, bosh). 1. Pa gjë, duarzbrazur, duarthatë, duarbosh; me një grusht mizaII (pleshta); kund. me duar plot. 2. Pa marrë asgjë; pa trashëguar asgjë. 3. Pa ndihmë a pa plotësuar kërkesën, lutjen etj.; duarthatë, fare pa gjë. Me dorë në zemër. 1. Me drejtësi, pa anësi; me dëshirë të mirë. 2. Me dhembshuri; bujarisht; me ngrohtësi; me zemër në dorë. 3. Me sinqeritet, çiltërisht; haptas e pak me keqardhje; me zemër në dorë; me zemër të hapur; me zemër të çiltër. 4. Me frikë se mos ndodh a mos bëhet diçka, me ankth; me padurim. 5. Me përulje; me përgjërim; me zemër në dorë. Më dridhet dora ngurroj, s’jam i vendosur, tutem të bëj diçka; lëkundem, ngurroj, mezi e nxjerr a mezi e jap (kur paguaj ose kur fal diçka). Nuk i dridhet dora (dikujt) shih nuk i dridhet pushka (dikujt). (Duket) (si) në *pëllëmbë të dorës (diçka). Me të dyja duart shumë, pa kufi; me bujari, pa u kursyer, sa të mundet; me shumë dëshirë, pa asnjë ngurrim, me gjithë qejf; me gjithë zemër. Fërkon duart (dikush) keq. kënaqet, i bëhet qejfi kur sheh në gjendje të keqe një njeri që nuk e do, pret t’i shohë të keqen; fërkon mjekrën; fërkon barkun. Më fluturoi nga duart (diçka) nuk e kam më, më iku diçka që më duhej, më shpëtoi, s’e mbajta dot; më iku (më shpëtoi) nga dora (nga duart); e qava me lot. Fut duart (diku) keq. ndërhyn, merr pjesë në një punë, në një çështje etj. që s’i takon; fut hundët (hundën). I ha dora (dikujt). 1. Do që të qëllojë me pëllëmbë dikë; do që të rrihet me të. 2. Do që të vjedhë diçka, s’i rrihet pa e marrë diçka. Më hanë duart (për punë) dua të punoj, nuk më rrihet pa punë, jam mësuar me punë e kam dëshirë të punoj. Hedh dorë. 1. Vjedh; vë dorë3. 2. (mbi diçka). E pushtoj, e zaptoj. Hedh *gurin e fsheh dorën (dikush). Heq dorë (nga dikush a nga diçka). 1. Shkëput lidhjet me dikë a me diçka, s’pyes më për të, s’interesohem më, nuk merrem më me të; e braktis, e lë. 2. Jap dorëheqjen nga një punë a nga një detyrë. 3. Nuk mendoj më si më parë, tërhiqem, nuk i përmbahem më një mendimi, një ideje etj.; ndërroj mendje. E heq për dore (dikë) e mësoj për çdo gjë, i them ç’të bëjë e si të sillet; e kam nën kujdes, se nuk është i zoti të ecë vetë në jetë. S’e heq nga dora (diçka) shih s’e lëshoj (s’e lë) nga dora2 (diçka). I hyri dorë. 1. (diçkaje). Ia nisi një pune, iu fut me vrull, iu përvesh mirë. 2. (dikujt). Nisi dhe e rrahu dikë shumë. I iku nëpër duar (nga duart). 1. (dikush). I vdiq a i shkoi dikush pa e kuptuar, e humbi shpejt e papritur dikë. 2. (diçka). I iku diçka pa e kuptuar, s’e mbajti dot. Më iku (më shpëtoi) nga dora (nga duart) (dikush a diçka). 1. shih më fluturoi nga duart (diçka). 2. S’munda të përfitoja nga një rast i mirë, s’e shfrytëzova dot një mundësi që m’u dha etj. 3. Humba kontrollin mbi dikë a mbi diçka, nuk kam më fuqi mbi të; s’e kam në dorë (dikë a diçka); më doli nga dora (dore, duarsh); më shkau (më rrëshqiti) nga duart (nga dora); i lava (i fshiva) duart (nga dikush a nga diçka). I iku (i shpëtoi) *zogu nga dora (dikujt). Është në dorë (në duar) (të dikujt) varet krejtësisht prej dikujt, është nën urdhrat a nën pushtetin e tij, ka fuqi mbi të; e ka në dorë (dikush). Janë të një dore kanë të njëjtin formim, kanë të njëjtat vlera, cilësi, sjellje etj., janë të një brumi, janë njësoj; (janë) brumë i një mielli; (janë) buka e një mielli; (janë) një bathë e një kokërr. (Janë) sa *gishtat e dorës. (Jemi) si *gishtat e dorës. (Është) *ora me dorë (ora me një) (diçka). Ta jep amanetin në dorë (dikush) shih i ka sahanët pa kapak (dikush). Jap dorën pranoj a merrem vesh me dikë për diçka; zotohem të zbatoj ose të plotësoj një marrëveshje, një premtim etj.; jap fjalën e besës; zë dorë (me dikë). I jap dorën (një dorë) (dikujt) e ndihmoj të kapërcejë një pengesë a një vështirësi, të dalë nga një gjendje e rëndë etj.; e përkrah kur ka nevojë; i shtrij (i zgjat, i ndej) dorën; nuk e lë në baltë (dikë); i gjendem (i ndodhem) pranë; i bëhem (i dal) krah; i fut krahun. Të jep dorë (diçka) të lehtëson punën, të vjen në ndihmë; të leverdis, të intereson; të bën punë (të madhe); të jep bukë. I dha duart (dikujt) e dëboi, e përzuri, e ndoqi; e nxori jashtë; e lëshoi dore (dikë); i dha rrugët (udhët); ia dha këpucët (opingat) në dorë; i dha thonjtë; i dha munxët; i dha dushkun. Ia jap në dorë (dikujt) ia paraqit shumë qartë diçka, ia bëj shumë të kuptueshme e shumë të kapshme. E jep nën dorë keq. 1. (diçka). E jep fshehurazi; ia jep atij që do vetë; jep ryshfet fshehurazi. 2. Nuk është i çiltër, vepron fshehurazi, është fsheharak. I jap dorën e fundit (diçkaje) e kryej përfundimisht, e përfundoj, i bëj ripunimin a ndreqjet e fundit. Jep me dorën e majtë (dikush) është dorështrënguar, s’i del gjë nga dora; s’të jep gurin të çash kokën; s’të fal ethet e gushtit përb.; s’të jep as gjynahet. E jep me dorë dhe e merr me këmbë (diçka) e jep diçka me bujari dhe e merr me vështirësi të madhe (thuhet për dikë që s’është mirënjohës dhe s’ta kthen vetë huan a sendin që i ke dhënë). I jep dorën e të merr (të rrëmben) krahun (dikush) shih i jep gishtin e të merr (të rrëmben) dorën (dikush). Ia dha flokët (leshrat) në dorë (dikujt) ia shkuli flokët nga inati; e rrahu mirë, e nxori inatin mbi të duke i shkulur flokët. I jep *gishtin e të merr (të rrëmben) dorën (dikush). Ia dha këpucët (opingat) në dorë (dikujt) mospërf. e përzuri (zakonisht nga shtëpia); e dëboi (një njeri të padëshirueshëm); i dha duart; i tregoi rrugën (udhën). Ia dha leckat në dorë (dikujt) mospërf. e përzuri (zakonisht nga një vend); e shpërnguli diku me zor (një njeri të padëshirueshëm); ia ngriti (ia mblodhi) leckat. Ia dha mendtë në *dorë (dikujt). Të jep ujë me *shpinë të dorës (dikush). Ia dha veshët në dorë (në duar) (dikujt) e rrahu mirë; e dënoi rëndë, zakonisht duke i shkulur veshët; ia ndreqi qejfin. Me kalem (me *laps) në dorë. Ka *asin në dorë (dikush) libr. Ka dorë (dikush) keq. 1. E ka zakon të rrahë të tjerët, ka vesin të qëllojë me dorë, të godet; e ka dorën (krahun) të gjatë (i ka duart të gjata). 2. Vjedh; ka vesin të vjedhë e të rrëmbejë; e ka dorën (krahun) të gjatë (i ka duart të gjata); ka thonj të gjatë; është me thonj; e ka thuan të keq. 3. Ka bashkëpunuar a ka ndihmuar në një punë jo të pastër, ka marrë pjesë në krime a në diçka tjetër të keqe; ka gisht; e ka ngjyer gishtin; i ka lyer (i ka përlyer) duart; i ka lyer buzët. E ka në dorë. 1. (diçka). Varet krejtësisht prej tij për ta zgjidhur; është në dorë (në duar) (të dikujt). 2. (dikë a diçka). E ka të sigurt se mund ta bëjë të vetin kur të dojë, e quan të lehtë a të mbaruar; nuk e ka të zorshme të bëjë si të dojë me dikë, e ka dikë nën urdhrat e tij, varet krejtësisht prej tij (për shkak të një detyrimi, të një faji, një të fshehte etj.); e ka në pjatë; e ka në tavë bised.; i vjen në dorë (dikush); e ka në xhep; e ka në thes; e ka (e mban) në grusht (dikë); ia ka zënë kokën me derë (dikujt). 3. (diçka). E ka, e zotëron. E kam në dorë (në duar) (diçka) po e përgatit diçka, po e punoj, po merrem me të; nuk e kam përfunduar; e mbaj nëpër duar. Ka duar të arta (dikush) është i aftë e i përsosur në çdo punë, di dhe bën shumë mirë çdo punë; i ka duart të arta; i ka duart flori; ç’i sheh syri ia bën dora; i bëhet balta flori (dikujt); bën birë në tel të çiftelisë. I ka duart *të arta (dikush). E ka dorën *cung (dikush). I ka duart *flori (dikush). I ka duart *të florinjta (dikush). I ka (në dorë) gjithë *gurët (dikush). E ka (e mban) dorën *grusht (dikush). Ka (në dorë) edhe *gurin edhe arrën (dikush). E ka dorën *të gjatë (i ka duart të gjata) (dikush). I ka duart me *kallo (dikush). E ka dorën *të lehtë (dikush). I ka duart *të lidhura (dikush). Ka dorë të lirë (dikush) nuk e pengon asgjë dhe askush, është i lirë të veprojë sipas dëshirës së vet për të bërë diçka, mund të veprojë si të dojë. E ka dorën *të lirë (dikush). E ka dorën *të madhe (dikush). Ka dorë të mbarë (të bekuar) (dikush) i ecën puna mirë, ç’i zë dora i vete mbarë; sjell mbarësi; i zë (i kap) dora (çdo gjë) (dikujt). I ka dora *nur (dikujt). I ka duart *të prera (krahët të prerë) (dikush). E ka dorën *të rëndë (dikush). I ka duart *të shkurtra (dikush). E ka dorën *të shpuar (dikush). E ka dorën *të shtrënguar (dikush). I ka duart *të thara (dikush) përb. E ka dorën *të thatë (dikush). S’e ka në dorë veten (dikush) bën veprime të pandërgjegjshme pa e kuptuar se si; s’e zotëron dot veten, s’përmbahet; u ndodh (u zu) bosh; e rrëmben dredha (dikë). I ka duart *të zëna (dikush). S’ka gjë në dorë (dikush). 1. Nuk varet nga ai zgjidhja e diçkaje, s’ka as fuqi e as pushtet për të bërë diçka; nuk është në dorë (në duar) (të dikujt); nuk e ka në dorë; ka çelësat e kashtës iron., tall.; ka hapëset e kashtës iron., tall. 2. Nuk ka asnjë arritje, sukses a të mirë tjetër; s’ka gjë në torbë. S’ka *pilaf me dorë iron. Sa të kem *këmbë e dorë (e duar). E kam në *pëllëmbë të dorës (diçka). E ka *turrën në dorë (dikush). E ka *zogun në dorë (dikush). Ka kaluar në shumë duar. 1. (diçka). Është përdorur a është shfrytëzuar nga shumë vetë. 2. keq. Është e përdalë, ka bërë dashuri me shumë vetë (për femra). Me *kamxhik në dorë. (Sikur) ka kapur (ka zënë) *qiellin me dorë (dikush). Me *këllëç në dorë. Me *këmbë e me duar. Në *këmbë e në dorë (në duar). I kërkoj dorën (dikujt) etnogr. i propozoj për t’u martuar me mua (një vajze). E kërkoj me *fener në dorë (dikë a diçka). Kërkofsh *muret me dorë! mallk. Me *kobure në dorë. Me kordhë (me *shpatë, me këllëç) në dorë. Ia kthej dorën (dikujt). 1. etnogr. Nuk ia pranoj kërkesën për martesë (për vajza që i kërkojnë për martesë). 2. Nuk pranoj të marr diçka që më japin; kund. nuk kthen dorë2. Nuk kthej dorë. 1. Nuk i bie dikujt që më godet, nuk i përgjigjem me të goditur si ai. 2. Pranoj çdo gjë që më japin. I lava (i fshiva) duart. 1. (nga dikush a nga diçka). Nuk e kam më, mbeta pa të, e humba, s’kam më shpresë për të; më iku (më shpëtoi) nga dora (nga duart) (dikush a diçka); i fshiva buzët. 2. Përligjem dhe e shkarkoj veten nga përgjegjësia për një gabim a për një faj; shkëput lidhjet me dikë a me diçka, zakonisht të keqe, ose që nuk më duhet më, s’kam më punë me të, i jap fund. *Lakuriq me duar në xhepa shaka. Me *laps (me kalem) në dorë. Larg duart (nga dikush a nga diçka) libr. mos i bëni keq dikujt, nuk keni të drejtë që t’i bini më qafë; mos ndërhyni diku; mos guxoni ta prekni, t’i bëni keq, ta merrni a ta dëmtoni. Ia lehtësoi dorën (dikujt) bëri që të veprojë pa pasur shumë kufizime e vështirësi, bëri që të veprojë më lirisht. E lë në dorë (të dikujt) e lë dikë të veprojë si të dojë; e lë të vendosë ai për diçka, ia besoj atij; ia lë në dorë (dikujt). Ia lë në dorë (dikujt). 1. Ia besoj dikujt që të kujdeset për dikë, që ta mbrojë e ta ndihmojë ose e ngarkoj që të zgjidhë një çështje të vështirë; e lë në dorë (të dikujt); e lëshoj në dorë (të dikujt). 2. keq. Ia lë dikujt dikë si barrë; ia ngarkoj dikujt diçka të pakëndshme, ia hedh atij si barrë; ia lë në derë. E la pas dore (dikë a diçka) nuk kujdeset a nuk shqetësohet më për dikë a për diçka, nuk tregon vëmendje për të, e ka lënë në harresë; e la pas krahëve; e ka lënë në dorë të fatit; e la mënjanë; e rreh hekurin të ftohtë (dikush); i kalli bretkun (dikujt a diçkaje) bised. E ka lënë në dorë të fatit (dikë a diçka) nuk kujdeset e s’pyet fare për dikë a për diçka, e ka braktisur në fatin e vet; të bëhet ç’të bëhet (me dikë a me diçka); e la pas dore. Më la me duar në ijë (dikush) më bëri të gajasem së qeshuri, më këputi gazit; më këputi (më theu) brinjët1. E la me duar në gji (dikë) e la fill vetëm, pa njeri (për një grua që i vdes burri a djali ose kur ky largohet për një kohë të gjatë); e braktisi dhe e shkretoi, e la në mjerim e në varfëri. I lë dorë të lirë (dikujt) e lejoj të bëjë si të dojë, i jap liri veprimi, e lë të veprojë lirisht; i zgjidh duart. M’i la *këmbët e arushës në dorë (dikush). Më ka lënë *këmba e dora. Ia la *lëpendrat në dorë (dikujt) iron. Ia la *pendët në dorë (dikujt) iron. Ia la *puplat në dorë (dikujt) iron. Ta lë shpirtin në dorë (dikush). 1. Është shumë i dobët në trup e i pafuqishëm; ta zësh (ta kapësh) për hunde, i del shpirti (dikujt); është bërë kockë e lëkurë. 2. Mund të sakrifikojë çdo gjë për dikë, jep edhe jetën, flijohet për dikë; jep shpirtin (për dikë). Ia lë zemrën në dorë (dikujt) i jap besim të plotë, i besoj plotësisht për gjithçka. E lëshoj (e liroj) dorën. 1. Tregohem më dorëlëshuar a dorëlirë, nuk kursej; nis të prish me tepri; harxhoj më shumë sesa duhet; ia bëj fora; kund. e mbledh (e rrudh) dorën; e shtrëngoj dorën. 2. I ul kërkesat, tregohem dorëlëshuar në një vlerësim; nuk e bëj më diçka me aq kujdes si më parë. E lëshoi dore (dikë) e braktisi; e ndau, e largoi nga vetja; i dha duart (dikujt); ia hoqi fillin (dikujt). E lëshoi në dorë (të dikujt). 1. Bëri që ta kapë dikush, ia dorëzoi; e tradhtoi dikë. 2. Ia la dikujt një çështje, ia besoi atij; ia la në dorë (dikujt). S’e lëshoj (s’e lë) nga dora (diçka). 1. E ruaj me kujdes, zakonisht për të mos e humbur; e mbaj përgjithmonë diçka që kam arritur, që kam fituar etj. 2. E mbaj gjithmonë me vete diçka, e përdor vazhdimisht; merrem me të gjithmonë, nuk ndahem prej saj; s’e heq nga dora. Lidh (kryqëzon) duart (dikush) s’bën asnjë përpjekje për të ndihmuar dikë që ka nevojë, rri e pret, nuk vepron; rri duarkryq. I lidh duart (dikujt) nuk e lë të lirë të veprojë, i vë pengesë të pakapërcyeshme, e ndaloj të veprojë; i vë prangat; kund. i zgjidh duart. E lidhi *këmbë e duar (dikë). M’u lidhën duart mbeta pa punë pasi më pengon dikush a diçka; nuk mund të bëj dot gjë, nuk veproj dot lirisht. Luaj duart punoj më shpejt; nxitoj në një punë. I lutem me *kapuç në dorë (dikujt). I ka lyer (i ka përlyer) duart (dikush) ka marrë pjesë në një punë jo të pastër, është përzier dhe është njollosur keq; ka bërë vjedhje, vrasje, krime etj.; i ka lyer buzët; e ka ngjyer gishtin; ka gisht; ka dorë. Ia leu dorën (duart) (dikujt) keq. i dha diçka që të mos e pengonte në qëllimet e tij, të mos ia zbulonte të këqijat, t’i mbaronte një punë jashtë rregullave etj.; dha ryshfet; ia njomi (ia lagu) dorën; ia leu rrotën. I ka lyer duart me *gjak (dikush). Marr në dorë (diçka) i dal për zot një pune a një çështjeje dhe e ndjek seriozisht deri sa ta përfundoj a ta zgjidh. I marr dorën (dikujt). 1. E pyes dikë a i marr leje për diçka. 2. E përshëndes dikë me nderim e mirënjohje; e falënderoj e marr bekimin e dikujt duke i puthur dorën. Ia marr dorën. 1. (diçkaje). I fitoj njohuritë a shprehitë e nevojshme për të bërë diçka, bëhem i aftë për një punë pasi jam ushtruar për një farë kohe, e bëj më lehtë diçka, e kam mësuar ta bëjë si duhet; e thyej dorën (për diçka); më vjen dora (për diçka); ia marr zanatin; ia marr anën. 2. (dikujt). E njoh mirë dikë dhe e di si të sillem a si të veproj me të, jam mësuar me natyrën e tij; ia marr avullin. Ia mori (ia rrëmbeu, ia zhvati) nga *duart (dikë a diçka). përfitoi vetë duke ia rrëmbyer rastin një tjetri në çastin e fundit; ia rrëmbeu një tjetri dikë a diçka të mirë para syve. I marr dorë e këmbë (dikujt) i lutem shumë, i përulem; i puth dorën; i bie ndër këmbë; i bëhem qen e mace. Marr *frenat në dorë libr. Ia merr macja (pula) *bukën nga dora (dikujt) tall. E mori veten në dorë (dikush) nisi ta zotërojë veten e të përmbahet, u përmblodh dhe është më i sigurt në vetvete; e mblodhi veten; erdhi në vete; e përmbajti veten. Mbaj *barkun me dorëI. Mbaj *barkun me dorëII. Mbaj (zë) *brinjët me dorë. Mbaj dorën. 1. Nuk veproj më tutje, ndërpres diçka të nisur; përmbaj veten që të mos e rrah dikë a të mos bëj një veprim tjetër të gabuar. 2. E përdor diçka me kursim, nuk harxhoj shumë, kursej; e shtrëngoj dorën; e mbledh (e rrudh) dorën. Ia mbaj dorën (dikujt) kujdesem për dikë më shumë se për të tjerët, përkujdesem veçanërisht për të. Mbaj në dorë (diçka) zotëroj, kam; e administroj unë, është imi. E mbaj nëpër duar (diçka) e përpunoj gjatë, punoj mbi të deri sa të pësoset; e kam në dorë (në duar). Mbaj (zë) *brinjët me dorë. Mban *hurin në dorë (dikush). Mbaj *ijet me dorë. E mbaj në *pëllëmbë (në shuplakë) të dorës (dikë). Të mbetet (të ngelet) në dorë (ndër duar). 1. (dikush). Është shumë i dobët ose është aq i sëmurë, sa mezi mbahet dhe mund t’i bjerë të fikët a të vdesë (duke e operuar, duke e rrahur etj.); është i brishtë; të thyhet në dorë. 2. (diçka). Është i një cilësie aq të keqe a kaq e vjetruar, sa ke frikë ta përdorësh, mund të dëmtohet a të prishet menjëherë, është shumë e brishtë. 3. (diçka). I bie vlera e s’ke ku ta përdorësh, s’të hyn më në punë. Mbeta me duar në gji. 1. Mbeta pa njeri, fill i vetëm. 2. U shkretova, rashë në mjerim e në varfëri. Më mbeti *kërraba në dorë. E mbledh (e rrudh) dorën filloj të shpenzoj më pak a të mos i prish paratë kot, përmbahem në harxhe, bëhem më i kursyer; e shtrëngoj dorën; mbaj dorën; shtrëngoj rripin; kund. e lëshoj (e liroj) dorën. I ndal dorën (dikujt) e pengoj dikë me forcë të bëjë diçka, nuk e lejoj, e frenoj. Ndërroi dorë (diçka) u bë pronë e një tjetri; u tjetërsua, është e dikujt tjetër. Nuk e ndyj (nuk e fëlliq) dorën (me dikë) përçm. nuk e rrah dikë që është shumë më i dobët se unë ose që është për t’u përbuzur; nuk e ul veten të merrem më të. Ngre (çon) dorë (dorën) (kundër dikujt a kundër diçkaje). 1. E godet dikë, e qëllon, e rreh; e sulmon a e dhunon. 2. Nis luftën kundër dikujt. Ngre (çon) duart lart (përpjetë) (dikush). 1. Dorëzohet para dikujt, i nënshtrohet më të fortit, fitimtarit a kundërshtarit. 2. Thyhet e tërhiqet para një vështirësie, përkulet; pushon së luftuari a heq dorë nga përpjekjet për të kapërcyer vështirësitë, tërhiqet. I ngjit (i trazon) dora (dikujt) përb. është hajdut a zhvatës i madh; ka thonj të gjatë; ka dorë. Numërohen me *gisht (me gishtat e dorës). Nxjerr nga dora (nga duart) (diçka) prodhoj a krijoj diçka me dorën time; e përfundoj. S’e nxjerr nga dora (diçka) nuk e lë të më ikë a të më shpëtojë diçka e mirë ose që dua ta kem vetë, s’e jap, s’e lëshoj. I nxjerr *gështenjat nga zjarri me duart e botës (dikush). Me njërën dorë në *revani e tjetrën në bakllava. Ia njomi (ia lagu) dorën (dikujt). 1. I dha një ryshfet të vogël a një bakshish për t’i mbaruar punë; ia leu dorën (duart). 2. I dha ca lëmoshë. I plasi *bomba në duar (në dorë) (dikujt). I plasi në duar (në dorë) (diçka) i dështoi një plan kur s’e priste, nuk arriti ta vërë në jetë; iu zbuluan papritur qëllimet e synimet. Më preu duart (dikush a diçka) shih më preu krahët (dikush a diçka). M’u prenë duart shih m’u prenë krahët. Me *presh në dorë. E ka prishur dorën (dikush) nuk punon më me atë mjështëri që punonte më parë, nuk bën më punë me cilësi aq të mirë si më përpara. Sa të më punojë (të më luajë) *këmba e dora. I puth dorën (dikujt) keq. i përulet shumë dikujt, i shkon pas qejfit a pas avazit, i nënshtrohet e i bën lajka; i lutet shumë; i puth pëqirin; i bie në gjunjë. Të puth dorën! është mirë me shëndet, të nderon e të bën të fala (kur dikush pyet dikë për një tjetër). Na puthi dorën (dikush) mospërf. vdiq; na la shëndenë; shkoi me të shumtët. I puth *këmbë e dorë (dikujt) keq. I qan *puna në dorë (dikujt). E rëndoi dorën (mbi dikë) e rrahu rëndë (zakonisht pa të drejtë e pa qenë nevoja). Rri me duar në ijë (në mes, në brez, në gji, në xhepa) (dikush) rri kot, shikon të tjerët që punojnë, nuk bën asgjë vetë; rri me duar kryq; nuk zë gjë me dorë; bën (mban) sehir. Rri me duar kryq (dikush) rri pa punë, nuk bën asgjë, rri duarkryq, rri duarlidhur; rri me duar lidhur; rri (është) me duar të lidhura; rri me duar në ijë (në mes, në brez, në gji, në xhepa); nuk zë gjë me dorë; bën (mban) sehir. Rri me duar lidhur (dikush) rri pa bërë asgjë, nuk punon; nuk vepron, nuk ndërhyn kur duhet etj.; rri duarlidhur, rri duarkryq; rri (është) me duar të lidhura; rri me duar kryq. Rri (është) me duar të lidhura (dikush) s’ka mundësi a fuqi të bëjë asgjë, të ndihmojë a të ndërhyjë për diçka; nuk bën asgjë, nuk vepron, nuk ndërhyn kur duhet etj.; rri duarlidhur, rri duarkryq; rri me duar lidhur; rri me duar kryq. S’i rrinë duart (rehat) (dikujt). 1. S’mund të rrijë pa bërë diçka, pa u marrë me një punë; s’i rrihet kot. 2. Trazon shumë, ngacmon, është trazovaç; s’lë dy gurë bashkë (dikush). Rri me dorë në xhep harxhoj shumë, paguaj orë e çast. I rri me dorë në zemër (dikujt) përkujdesem shumë për dikë; i plotësoj çdo dëshirë a kërkesë pa asnjë kundërshtim; i shërbej mirë; kam kujdes që të mos i prishet qejfi; i bëj temena bised. I rri me *hanxhar në dorë (dikujt). *Syri plot e dora thatë. *Sytë nga qielli e duart nga mielli. Më shkau (më rrëshqiti) nga duart (nga dora) (dikush a diçka) më iku, më shpëtoi, më humbi; humba kontrollin mbi të, s’e zotëroj dot më, s’është më imi; s’e kam në dorë (dikë a diçka); më iku (më shpëtoi) nga dora (nga duart). Shkund me duar e shtyp me këmbë (dikush) bën diçka të dobishme, por po vetë e prish menjëherë; e mbush kusinë dhe e derdh. Ia shkurtoj dorën (duart) (dikujt) nuk e lë të veprojë (një vjedhës, një keqbërës etj.); e pengoj a e ndaloj menjëherë të bëjë diçka të keqe. Ç’i sheh *syri ia bën dora (dikujt). Me *shpatë (me kordhë, me këllëç) në dorë. I shpërtheu (i plasi) *mina në duar (dikujt). E shtiu (e vuri) në dorë. 1. (diçka). U bë pronar i diçkaje, u bë zot i saj, është përfundimisht e tij; e mori, e përvetësoi; e pushtoi. 2. (dikë). E bëri dikë për vete plotësisht, duke ia hedhur; e mashtroi dhe e nënshtroi me marifete a me kërcënime; e bëri dikë t’i shërbejë, e zotëroi më në fund; bëri që një femër t’i jepet; e futi në torbë; e shtiu në grackë; e bëri të tijën; e ka në xhep. E shtrëngoj dorën nis të kursej më shumë, nis ta përdor diçka më me kursim, bëhem më i kursyer; e mbledh (e rrudh) dorën; shtrëngoj rripin; e bëj groshin kacidhe; kund. e lëshoj (e liroj) dorën. I shtrëngoj dorën (dikujt) e uroj dhe e përgëzoj dikë për një punë të mirë që ka bërë a për diçka të mençur që thotë; e përshëndes, e nderoj dhe e lavdëroj; i heq kapelen. Shtrëngoj *kokën me duar. Sa të shtrish dorën shumë afër, thuajse ngjitur; një pushkë larg; sa një nishan dyfeku. Shtriu (zgjati) dorën (duart) (dikush). 1. Nisi të lypë a të kërkojë diçka; i kërkoi ndihmë dikujt, iu lut t’i japë diçka; i shtriu (i zgjati, i ndeu) dorën2 (dikujt). 2. Nisi të vërë sundimin e vet diku; shtriu (zgjati) krahët. I shtriu (i zgjati, i ndeu) dorën (dikujt). 1. I dha ndihmë, e ndihmoi dikë; i dha përkrahje; i dha (i hodhi) dorën (një dorë). 2. I kërkoi ndihmë, iu lut ta ndihmojë; lypi; shtriu (zgjati) dorën (duart)1 (dikush). 3. Kërkoi të pajtohej me dikë, me të cilin ishte në armiqësi, bëri i pari hapin e nevojshëm për t’u pajtuar, i kërkoi pajtim dikujt. M’u thanë duart. 1. S’më bëjnë duart për punë a për diçka tjetër, nuk zë dot punë me dorë; s’e bëj dot diçka; më ka ikur dëshira a më ka lënë vullneti për të bërë diçka. 2. Mbeta pa ndihmë e pa përkrahje, nuk bëj dot diçka (kur më ikën dikush, kur më mungon një vegël etj.); m’u prenë duart; m’u prenë krahët. T’u thaftë dora! mallk. mos qofsh më i zoti të bësh atë të keqe që bëre! (zakonisht për një veprim me duar, si rrahje, vrasje, vjedhje etj.). Më thau duart (dikush) më la në një gjendje shumë të vështirë, më la pa ndihmë e pa përkrahje; më preu duart; më preu krahët. T’u thafshin (duart) gjer në *rrëzë! mallk. I thaj (duart) që në *rrëzë! Me *thonjtë e duarve. Të thyen *arrën në dorë (dikush). E thyej dorën (për diçka) fitoj pak nga pak, duke u ushtruar, aftësinë a shkathtësinë e nevojshme për të bërë një punë, e mësoj dhe e bëj më lehtë diçka; ia marr dorën1 (diçkaje); më vjen dora. Të thyhet në dorë (dikush) është shumë i brishtë, është delikat; të mbetet (të ngelet) në dorë (ndër duar). Vë dorë (mbi dikë a mbi diçka). 1. Ndërhyn për të vënë diçka në rregull, ndihmon që të përmirësohet një gjendje etj.; vepron mbi dikë a mbi diçka që të ndreqet, të mos vejë më keq etj. 2. keq. E ngacmon dikë; e rreh, e qëllon, e godit, ushtron dhunë; lëshon dorë. 3. keq. Merr diçka që s’është e tij, vjedh, grabit a rrëmben diçka; e prek; e trazon; hedh dorë. I ka vënë duart në fyt (në grykë) (dikujt) shih i ka vënë shkelmin në fyt (në grykë) (dikujt). Vë duart në *kokë (në krye). Për të vënë duart në *kokë. E vë dorën në *ungjill (për dikë). Vë dorën në *zemër (për dikë). Vë dorën (duart) në *zjarr (në prush) (për dikë a për diçka). Më vjen dora (për diçka). 1. Fitoj shkathtësi për të përdorur diçka me dorë, për të gjuajtur në shenjë etj.; ia marr dorën1 (diçkaje); e thyej dorën. 2. Më shkon mbarë (në lojën me letra). I vjen në dorë (dikush) e sjell rasti t’ia ketë nevojën, të varet prej tij ose t’i tregojë forcën e aftësinë e vet; e ka në dorë (dikë). Më vjen (më shkon) për dore (diçka) kam aftësi a shprehi ta bëj mirë e shpejt diçka, e kam të lehtë, më jepet për një punë. (Vjen) me *pishë në dorë (dikush). (Vjen) me *urë në dorë (dikush). E vret *gjarprin me dorën e tjetrit (dikush). Me *zemër në dorë. Zë *dorë (me dikë). I zë (i kap) dora (dikujt). 1. I vjen ndoresh për çdo punë; nuk rri kot; është i zoti e i gjithanshëm. 2. I del mirë e mbarë çdo gjë; ka dorë të mbarë (të bekuar) (dikush). S’e zë (s’e kap) me dorë (diçka) nuk merret fare me një punë; nuk e mëson, s’e përgatit (një mësim); s’e bën a s’e prek fare. Ç’të më zërë dora pa e zgjedhur diçka, në mënyrë të rastësishme. Nuk zë gjë me dorë (dikush) nuk punon fare, s’kryen asnjë punë a shërbim; është dembel, rri gjithë ditën e s’bën asgjë; i ka duart të thara; i ka krahët të tharë; rri me duar kryq. S’ka zënë *kalem me dorë (dikush) keq. Zë *kokën (kryet) me dorë. S’e zë (s’e kap) njeri me dorë (dikë a diçka) s’e përfill njeri; s’kujdeset njeri për të, s’merret askush me të; nuk vlen fare, s’i shërben askujt; s’e zë (s’e kap) njeri për bishti (dikë) shpërf.; s’e vë (s’e ka) në hesap. (Sikur) ka kapur (ka zënë) qiellin me dorë (dikush). është shumë i gëzuar për atë që ka bërë ose ka ndodhur, shkëlqen nga lumturia; i shkëlqejnë (i ndritin) sytë (dikujt); i ndrit nuri (dikujt). Zë *veshët (me duar). I zgjidh duart (dikujt) i jap mundësi të veprojë e të bëjë ç’të dojë, i heq çdo pengim a ndalim; i lë dorë të lirë; kund. i lidh duart.
FIK vep., ~A, ~UR kal. 1. Shuaj. Fik zjarrin (qiririn, llambën, dritën). E fiku motorin kur hyri në oborr. E kishin fikur televizorin.
2. fig. I shkaktoj dikujt një të keqe të madhe, e shkatërroj keq, e dëmtoj rëndë; e marr më qafë. Ia fiku derën. E fiku sëmundja.
✱Sin.: shuaj, thaj, shkatërroj, dëmtoj, rrënoj.
♦ I fik *derën (dikujt). Të fik (të shuan) *derën (dikush). Të fik (të shuan) *pishën (dikush). I fik *truallin (dikujt). Më fike, më more në qafë më shkatërrove.
FIKÁT (FIKÁS) vep., ~A, ~UR 1. kal. Thaj pak; ter. E fikati era tokën.
2. kal. Fik; shuaj. E fikati zjarrin.
3. jokal. v. III Shuhet dalëngadalë, fiket. Fikati zjarri.
4. kal. edhe fig. Fashit. Fikat etjen. Fikat zemërimin.
5. jokal. v. III Fashitet. Fikati stuhia.
✱Sin.: thaj, ter, fraqoj, shuaj, përfik, përfiktoj, fashit.
FÍSHK vep., ~A, ~UR kal. 1. I heq njomësinë, e rrudh dhe e bëj që të humbasë ngjyrën, shkëlqimin a bukurinë; e venit; e rrudh dhe e dobësoj. Vapa i fishku lulet. E fishku misrin thatësira.
2. fig. Bëj që të humbasë forcën e gjallërinë, i heq gëzimin, e bëj të mpitë, e venit. Vuajtjet ia fishkën ndjenjat.
3. fig. E bëj më të dobët diçka, dobësoj, zbut, zbeh. E fishkën debatin.
✱Sin.: vyshk, rrudh, rrudhos, përthaj, thaj, venit, eshkos, zhaparit, përcëlloj, zhakëmbej, mpij, rreshk, zhubros, topit, qullos, dobësoj, zbut, zbeh, rrëgjoj, atrofizoj.
FSHI/J vep., ~VA, ~RË kal. 1. Heq pluhurat, lëmishtet e papastërti të tjera me fshesë, me furçë, me leckë etj. Fshij shtëpinë (oborrin). Fshij mobiliet. Fshij me fshesë (me furçë, me leckë).
2. E heq lagështirën në sipërfaqen e diçkaje, duke e fërkuar me peshqir a me një rrobë të thatë. Fshij fytyrën (trupin). Fshij djersën (lotët). Fshij me peshqir (me shami).
3. Prish me gomë a me diçka tjetër diçka të shkruar ose të vizatuar në një letër, në dërrasë të zezë etj.; shuaj, shlyej. Fshij dërrasën e zezë. Fshij vijat.
4. fig. Bëj që të mos jetë më diçka, zhduk. I fshinë nga faqja e dheut.
5. v. III, fig., bised. E merr diçka përpara duke mos lënë asnjë shenjë a gjurmë, përlan. Lumi i fshiu krejt shtëpitë. I fshiu era e madhe.
6. fig., bised. E kap dikë menjëherë dhe e hedh në një vend tjetër, përfshij. E fshiu për beli (për mesi, për fyti).
7. fig., bised. E ha të tërë e menjëherë, e përlaj. E fshiu pjatën. E fshiu të gjithë gjellën.
✱Sin.: pastroj, heq, thaj, marr, prish, shuaj, shlyej, zhduk, çregjistroj, përlaj, përfshij, rruaj, rrafshoj.
♦ Sa për të fshirë *buzët. E fshiu (e hoqi, e qiti) nga *defteri (dikë a diçka). E fshij me *gomë mospërf. I fshij lotët (dikujt) ia heq a largoj hidhërimin. Nuk di të fshijë *hundët (dikush) tall. Fshij *buzët. I fshiva *buzët. Është për të fshirë *bythën (diçka) mospërf. vulg. I fshiva (i lava) *duart. Fshij *këmbët (te dikush) përçm. E fshij (e heq) nga *koka (dikë a diçka). E fshij (e shlyej) nga *kujtesa (dikë a diçka). E fshij (e shlyej) nga *mendja (dikë a diçka). Të fshiftë (të preftë) *murtaja! mallk. Fshiji mustaqet (buzët) për murrizi (pas murrizit) iron. bëhesh gati kot, se gjë s'ke për të përfituar.
GÓJ/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Organ në pjesën e poshtme të fytyrës, që ka nofullat, dhëmbët, gjuhën, buzët dhe që shërben për të ngrënë, për të pirë, për të marrë frymë e për të folur; hapësira e këtij organi nga dhëmbët deri te gryka; organ i ngjashëm në gjallesat e tjera. S’kam vënë gjë në gojë nuk kam ngrënë gjë fare. Mendon vetëm për gojën (fig.) e ka mendjen vetëm për të ngrënë. Goja tret (edhe) malet (fj. u.). Shpjer gojën te buka e jo bukën te goja (fj. u.) përpiqu, puno që të sigurosh atë që duhet.
2. Buzët. Cepat e gojës. / bised. Dhëmbët. Jam mirë nga goja i kam dhëmbët të gjithë të shëndoshë. Ka vënë gojën. E ka gojën fushë i kanë rënë të gjithë dhëmbët.
3. bised. Pjesëtar i familjes; frymë, vetë (për të ngrënë). Ka gjashtë gojë për të ushqyer.
4. Organ i të folurit te njeriu; fig. ky organ, si shprehës e kumtues i mendimeve dhe i ndjenjave; gjuha; të folurit. Hape gojën! Fol! Mbylle (kyçe, mbaje) gojën! Mos fol!
5. Diçka e rrumbullakët a e ngjashme si ky organ. Goja e shpellës (e furrës).
6. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa bimë. Gojë asllan lulegojë. Gojë ujku lulegojë.
✱Sin.: buzë, dhëmbë, kafshatë, frymë, vetë, të folur, gjuhë, filiqe, grykë, fole, gojëz, syth, sqep, tytë, zdërre, kamare, shkarpë, gllup.
♦ *Arrë në gojë. Me *barkun te goja (te buza). Bëhem *copë (copë e gojë). U bë goja e botës (dikush) u bë turpi i botës, e tallin dhe e përqeshin të gjithë; u bë beja e dheut; iu nxi faqja; u bë gazi i botës. (U bëra) si *gjuha në gojë. S’më bën (s’më vete) goja s’e them dot diçka të rëndë, fyese etj. ose diçka tjetër që s’më pëlqen mua, nuk kam dëshirë a më vjen zor ta them diçka; s’dua të flas. Më ra goja (copë) fola shumë e vazhdimisht për diçka, po s’ma vuri veshin njeri; i fola dikujt pareshtur për një gjë, ia përsërita shumë herë për t’i mbushur mendjen për diçka etj., po ai s’më dëgjoi; u lodha së foluri për të njëjtën gjë; më vajti (më shkoi) goja (buza) te veshi (prapa veshit); më vajti goja prapa qafës; më zuri gjuha (goja) lesh; më ra gjuha përtokë. Ra (hyri) në gojë (të dikujt) e përflet dikush për keq, e përgojon; e merr (e mban) nëpër gojë (dikush). S'i bie gjuha në gojë (dikujt) keq. nuk pushon së foluri; s’i mbyllet (s’i rri) goja. Për *bukën e gojës. I buron (i nxjerr, i rrjedh) goja *mjaltë (dikujt). *Copë e gojë (copë e çikë, copë e trokë). S’e çeli *birën e gojës (dikush) përb. Çele gur gojën! iron. nuk flet fare dikush, rri gojëkyçur; s’e hap gojën; fol o gur fol, o mur! Më doli *shkumë (nga goja). I derdhi (i treti) *plumbin në gojë (dikujt) përb. (Ia di) sa *dhëmbë e dhëmballë ka në gojë (dikush). I do dardhat në gojë (dikush) iron. është dembel, nuk merret me asnjë punë; hajde bukë të të ha, hajde ujë të të pi tall.; është shtromë të fle, shtymë të bie. E do në gojë (dikush) keq. do që t’ia bëjnë gati gjithçka e të mos lodhet vetë, e do të gatshme çdo gjë, është dembel i madh; e do qofte; e do në tepsi. Një *fjalë goje... Flet me pesë gojë (dikush) mospërf. është llafazan i madh, nuk pushon së foluri; s’i pushon goja (dikujt). S’kam futur (s’kam vënë, s’kam shtënë) gjë në gojë nuk kam ngrënë gjë fare, jam esëll; jam i uritur. S’i futet *gjuha në gojë (dikujt). Me një gojë të gjithë njëherësh; njëzëri; me një zë. Gojë më gojë. 1. Duke ia thënë a duke ia treguar njëri-tjetrit me gojë; duke kaluar nga njëri brez në tjetrin me gojë a me të treguar, në mënyrë gojore; goja-gojës; gojë pas goje. 2. Vetëm për vetëm, pa qenë i pranishëm tjetërkush (kur flasim a bisedojmë me dikë); sy për (më) sy. Gojë pas goje goja-gojës; gojë më gojë. Me gojë të lan e me dhëmbë të çan (dikush) shtihet si i mirë, por të bën të keqen; është hipokrit; (është) mësallë me dy faqe. Gojët e liga (e këqija) keq. ata që flasin keq për dikë a për diçka ose merren me thashetheme; keqdashësit. Me gojë mbyllur pa folur fare, pa thënë asnjë fjalë, gojëmbyllur, gojëkyçur; pa marrë pjesë a pa ndërhyrë në një bisedë; i heshtur. Në gojë të ujkut (të qenit) në rrethana shumë të rrezikshme, para një rreziku të madh; në mes të armiqve të egër; në një gjendje të rëndë. Me *grurë në gojë (dikush) keq. Si *gjuha në gojë. Me *gjysmë goje. Sa i hëngri goja sa mundi, sa deshi, shumë, sa kish për të thënë deri në fund (kur dikush shan a qorton një njeri). Të ngrëntë goja *mjaltë! ur. S’më hahet goja nuk përtoj të flas a t’i them dikujt për një punë; nuk humbas gjë. Ç’ha goja e njeriut çdo gjë, të gjitha të mirat. Hanë në gojë të njëri-tjetrit shih pjekin bukë në një çerep, edhe keq. E hapi (e çeli) gojën (dikush). 1. Filloi të flasë, thotë diçka; tregon çka di; kund. e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën. 2. Nuk rri pa folur; merr guximin të thotë a të kërkojë diçka; e ngriti zërin; e hapi tytën bised.; kund. e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën. I hap (i çel) gojën (dikujt) i jap shkas tjetrit për të folur; e mësoj keq, i lë shteg që të kërkojë gjëra të tepërta që nuk i takojnë; i hap syrin; kund. ia mbyll (ia zë) gojën. S’e hap gojën (dikush) është i heshtur, nuk ndihet; është i urtë e i mbyllur në vetvete; nuk thotë asnjë fjalë, nuk flet fare; s’bëhet i gjallë; s’bën gëk (as gëk as mëk); çele gur gojën! iron.; kund. s’e mbyll gojën. E ka hapur (shumë) gojën (dikush) ka filluar ta teprojë me fjalë, thotë gjëra që s’duhen thënë a kërkon gjëra që s’i takojnë; nuk i kontrollon fjalët; përflet e shan shumë; e ka zgjatur gjuhën. Hap gojën e shikon qiellin (dikush) është dembel i madh e pret që gjithçka t’ia bëjnë gati të tjerët, nuk lëviz vetë, por pret t’i vijë çdo gjë vetiu. Iu hap (iu çel) goja (dikujt) ka filluar të flasë pa druajtje, ka marrë guximin të flasë a të kërkojë diçka; iu hap gryka. S’i hapet goja (dikujt) nuk ka oreks, nuk ka dëshirë për të ngrënë. I hoqi (i preu) *bukën e gojës (dikujt). S’e heq (s’e lëshon) nga goja (dikë a diçka) flet shumë për të, e përmend a e kujton vazhdimisht për të mirë, flet gjithmonë shumë mirë, me dashuri e me nderim, e lavdëron shumë; nuk e harron kurrë së përmenduri; e mban në gojë; e ka në gojë; i mbeti (i ngeli) goja (te dikush a te diçka); i mbeti (i ngeli) në gojë (dikush a diçka). I hoqi (i preu) *kafshatën e gojës (dikujt). E humbi gojën (dikush). 1. Humbi të folurit, u bë memec, nuk flet dot; i iku goja1. 2. Pushoi së foluri për diçka, nuk flet më; nuk ndihet, se e kupton që s’ka të drejtë ose nuk guxon; i iku goja2 (dikujt). I iku goja (dikujt). 1. Nuk flet dot më, bë memec; e humbi gojën1; kund. i erdhi goja. 2. U nguros (nga frika etj.); s’ka ç’të thotë a s’ka të drejtë të flasë më; e humbi gojën2; kund. i erdhi goja. Është *bilbil nga goja (dikush). Është *brisk nga goja (dikush). Është *çotë nga goja (dikush). Është gojë e bark (dikush) është hamës i madh, ha shumë; mendon vetëm për të ngrënë, e ka mendjen vetëm tek e ngrëna. Është *shpatë nga goja (dikush). Është me *shpirt në gojë (dikush). Është (i zoti) i gojës (dikush) di të flasë bukur, të mbrojë veten a të bindë të tjerët; është i rrjedhshëm në të folur; i punon goja (dikujt); i pret goja (brisk) (dikujt); i pret gjuha (brisk) (dikujt); është i gjuhës. I jep gojës (dikush). 1. Ushqehet mirë, nuk kursen për të ngrënë, ha sa do e çfarë do. 2. Nuk e përmban veten në të folur, flet shumë e pa u ndalur; s’i pushon goja (dikujt); s’e mbyll gojën; s’i pushon gjuha (dikujt). Ia dha *llokum (në gojë) (dikujt). Ka gojë (dikush). 1. keq. Flet mbarë e prapë, përdor fjalë të rënda, fyese etj.; është gojëprishur; ka gjuhë; ka llapë (të madhe). 2. (diçka). Dëshmon haptas për diçka, tregon qartë, flet vetë (për gjëra që duken sheshit). S’ka gojëI (dikush). 1. Është fjalëpakë, është i heshtur. 2. Është i urtë e nuk kundërshton, nuk kthen fjalë; bindet shpejt. 3. Nuk shan e nuk grindet me fjalë. S’ka gojëII (dikush) keq. s’i bie atij të flasë, se nuk është në rregull për vete; s’ka të drejtë të kërkojë diçka, se nuk i takon; e preu gojën; e ka (e mban) gojën të mbyllur. E kam në gojë (dikë a diçka). 1. E përmend a e kujtoj vazhdimisht për të mirë, flas gjithmonë shumë mirë për të; flas vazhdimisht për të njëjtin njeri a për të njëjtën gjë; e mbaj në gojë; s’e heq (s’e lëshoj) nga goja; më mbeti (më ngeli) goja2; më mbeti (më ngeli) në gojë (dikush a diçka). 2. Gati sa s’e them diçka, e kam në mend a e di, por s’po mundem ta shpreh, ta kujtoj, ta tregoj a ta përcaktoj si duhet; e kam në majë të gjuhës; më erdhi në dhëmbë (dikush a diçka). E ka gojën *ajkë (dikush). E ka gojën *arkë (dikush). E ka gojën si *arka e plakës (dikush). E kam gojën *baltë. E ka gojën *behar (dikush). E ka gojën *bilbil (dikush). E ka gojën (gjuhën) *brisk (dikush). E ka gojën për *bukë (dikush). E ka gojën *çorap (dikush). Ka gojë të ëmbël (dikush) është gojëmbël, është fjalëmbël. E ka gojën *të ëmbël (dikush). E ka gojën *fushë (dikush). E ka gojën *të hapur (dikush). E ka gojën *hudhër (dikush) keq. E ka gojën *kamare (dikush) përçm. E ka (e mban) gojën *të kyçur (dikush). E ka gojën (gjuhën) *të lëshuar (dikush). E ka gojën *llokum (dikush). E ka (e mban) gojën *të mbërthyer (dikush). E ka (e mban) gojën *të mbyllur (dikush). E ka gojën *mjaltë (huall) (dikush). E ka gojën *të prishur (dikush) keq. E ka gojën *sheqer (dikush). E ka gojën *shpellë (dikush). E ka gojën *të shthurur (dikush) keq. E ka gojën *thanë (dikush). E ka gojën *uthull (dikush). Ia lag gojën (dikujt) i jap fare pak për të pirë a për të ngrënë; njom (lag) gojën (dikush); njom (lag) grykën (dikush); njom (lag) fytin (dikush); njom (lag) gurmazin (dikush). M’u lag *gjuha në gojë. Laje (pastroje) gojën! iron. shih veten tënde e matu mirë para se të flasësh për dikë, nuk je i denjë as për ta zënë me gojë emrin e tij, s’ke të drejtë morale të flasësh për të; je larg vlerave të dikujt. Sa për të larë gojën iron. sa për të thënë se e bëra, sa për të shkuar radhën (kur ftojmë dikë, kur japim një këshillë etj.). E la me *gisht në gojë (dikë). Më la me gojë hapur (dikush a diçka) më çuditi shumë, më shtangu, më mahniti dikush me atë që thotë a që bën ose diçka e papritur, e pabesueshme a që s’ta merr mendja, një pamje mbresëlënëse etj.; më shastisi; më la gojëhapur. I lëngëzon goja (dikujt) shih i lëshon (i shkon) goja lëng (dikujt). Lëshon *barut nga goja (dikush). Ia lëshoi *frerin gojës (gjuhës) (dikush). S’e lëshon (s’e heq) nga goja (dikë) e do dhe e lëvdon shumë, flet vazhdimisht për të; e mban në gojë. E ka lëshuar gojën (dikush) shih e ka lëshuar gjuhën (dikush). I lëshon goja *jargë (dikujt). E lëshon gojën në *jonxhë (dikush) iron. I lëshon (i shkon) goja *lëng (dikujt). E lëshon gojën si në urov (dikush) keq. flet pa menduar, flet si t’i vijë për mbarë; nuk i vë fre gojës. Lëshon *tufan nga goja (dikush) keq. Iu lidh (iu pre) goja (dikujt) shih iu lidh (iu pre) gjuha (dikujt). Të lumtë goja! ur. rrofsh e paç veç të mira!; ashtu qoftë! (kur dikush këndon bukur, bën një urim a thotë një fjalë të mirë). Një *llaf goje... E merr (e mban) nëpër gojë (dikë a diçka) flet lloj-lloj fjalësh për dikë a për diçka, flet poshtë e përpjetë e si të mundë për të, e përflet, e përgojon; ra (hyri) në gojë (të dikujt); e ka hapur (shumë) gojën (dikush); e ka zgjidhur gjuhën (dikush); dëgjohet nëpër botë (dikush). Ta merr (ta rrëmben) fjalën nga goja (dikush) është shumë i zgjuar e i mprehtë, të merr vesh menjëherë, ta kap shpejt mendimin, e kupton shumë shpejt ku e ke fjalën. Të merr *kafshatën e gojës (dikush). Ta merr kafshatën nga goja (dikush) është shumë i shkathët dhe ta bën diçka shpejt e pa pasur mundësi të mbrohesh; s’e kap dot dikë a s’i shpëton dot atij. E ka marrë këmbën në gojë (dikush) e ka pësuar rëndë, i ka hyrë e liga, s’ka gjasa për t’u përmirësuar; e ka marrë ferra uratën. Ndan *kafshatën e gojës (e fundit) (me dikë). Mbaj gojën! mos fol më!; përmbahu! (i thuhet dikujt që është duke përdorur fjalë të rënda ose që të shan a të kërcënon). E mban në gojë (dikë a diçka) e përmend a e kujton vazhdimisht për të mirë, flet gjithmonë shumë mirë për të; e lavdëron shumë; e ka në gojë1; i mbeti (i ngeli) goja2 (për dikë a për diçka); i mbeti (i ngeli) në gojë (dikush a diçka); s’e heq (s’e lëshon) nga goja. S’i mban goja *arra (dikujt) keq. E mban gojën *mbyllur (dikush). I mban goja erë *qumësht (dikujt). Mbeta (ngela) me *gisht në gojë. I mbeti (i ngeli) goja (dikujt). 1. Nuk flet dot më, e ndërpreu të folurit; ngeci. 2. (për dikë a për diçka). Thotë a kërkon vazhdimisht dikë a diçka (kur zakonisht nuk e dëgjojnë a nuk ia plotësojnë dëshirën); e mban në gojë (dikë a diçka); e ka në gojë1 (dikë a diçka); s’e heq (s’e lëshon) nga goja (dikë a diçka); i mbeti (i ngeli) në gojë (dikush a diçka). I mbeti (i ngeli) në gojë (dikush a diçka) e përmend vazhdimisht, e thotë shpesh, vetëm për atë flet; e mban në gojë (dikë a diçka); e ka në gojë1 (dikë a diçka); i mbeti (i ngeli goja)2 (për dikë a për diçka); s’e heq (s’e lëshon) nga goja (dikë a diçka). Mbes pa gojë nuk flas dot një fjalë nga çudia, nga gëzimi, nga lumturia etj., s’di ç’të them nga habia, mahnitem, shtangem, ngrij; mbes me gojë hapur; mbes gojëhapur; më pritet goja. I mbeti (i rri) goja *çark (dikujt) iron. Mbes me gojë hapur çuditem shumë, shtangem, mahnitem me atë që bën a që thotë dikush, me diçka të papritur, të pabesueshme a që s’ta merr mendja, me një pamje mbresëlënëse etj.; shastisem; mbes gojëhapur; mbes pa gojë; më pritet goja. Mbeta me gojë thatë s’kam ngrënë dot asgjë, kam mbetur pa ngrënë; nuk kam as të ha; s’kam asgjë; mbeta gojëthatë. E mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën (dikush). 1. Heshti, pushoi së foluri, nuk flet më; i vuri kyçin gojës; iu pre goja (dikujt); e shkurtoi (e preu) gjuhën; e mban (e shtrëngon) gjuhën prapa dhëmbëve (ndër dhëmbë); e mbylli grykën; i qepi buzët; (nuk tha) asnjë gjysmë fjale; kund. e hapi (e çeli) gojën. 2. E ruajti një të fshehtë; nuk ia tregoi askujt ato që dinte; e rrudhi (e mblodhi) gojën; kund. e hapi (e çeli) gojën. Ia mbyll (ia zë) gojën (dikujt). 1. E bëj dikë të heshtë, të mos flasë; e zë ngushtë me fjalë sa nuk di ç’të thotë a nuk mund të kundërshtojë; ia mbyll (ia zë) gojën me shtupë; ia zë frymën; ia lidh gjuhën. 2. E heq qafe dikë duke i plotësuar diçka sa për ta kënaqur; ia plotësoj kërkesën dhe s’ka më arsye të ankohet; ia mbyll (ia zë) grykën keq.; kund. i hap (i çel) gojën. S’e mbyll gojën (dikush). 1. S’pushon së foluri, flet shumë e pa pushuar, është llafazan i madh; dërdëllit gjithë kohën; s’i mbyllet (s’i rri) goja (dikujt); s’i pushon goja (dikujt); nuk i rri gjuha (në vend, rehat, prapa dhëmbëve) (dikujt); i mbeti (i rri) goja çark (dikujt) iron.; kund. s’e hap gojën. 2. S’pushon së kërkuari diçka a së mbrojturi një mendim, nuk hesht; këmbëngul. S’i mbyllet (s’i rri) goja (dikujt) nuk rri dot pa folur; flet shumë, është llafazan i madh, s’pushon së foluri; s’e mbyll gojën (dikush); s’i pushon goja; nuk i rri gjuha (në vend, rehat, prapa dhëmbëve); i mbeti (i rri) goja çark iron. Ia mbyll (ia zë) gojën me shtupë (dikujt) nuk e lë dikë të flasë fare, e detyroj të heshtë, do apo nuk do ai; ia mbyll (ia zë) gojën1. I merret goja (dikujt). 1. Belbëzon; mezi flet e nuk i shqipton fjalët mirë; i është trashur gjuha. 2. Nuk di ç’të thotë, e ndien veten ngushtë, s’ka fjalë për të kundërshtuar. Ndan *kafshatën e gojës (e fundit) (me dikë). E ndreqi (e drejtoi, e rregulloi) gojën (dikush) foli mirë, i ndreqi fjalët, i zgjodhi mirë fjalët; tani thotë atë që duhet, flet si duhet; kund. e prishi (e ndyu) gojën. Më ngeci (më mbeti) në gojë (diçka) shih më ngeci (më mbeti) në grykë (diçka). Të ngrin *gjuha në gojë. S’ma nxë goja nuk dua ta them diçka, nuk e them dot, s’më bën zemra ta them (diçka të keqe a të turpshme); s’ma thotë goja. Si ta nxë goja! si mund ta thuash një gjë të tillë!, si nuk të vjen zor të përdorësh këto fjalë!, si nuk ke turp të flasësh kështu! Nxjerr *bukën e gojës. Nxjerr *kafshatën e gojës. Nxjerr *lerë nga goja (dikush). Nxjerr *myk nga goja (dikush). Nxjerr *sheqer nga goja (dikush). I nxori *shkumë (nga goja) (dikujt). Nxjerr *shyta (nga goja) (dikush). Njom (lag) gojën pi diçka ose ha fare pak (zakonisht pemë); ia lag gojën (dikujt); njom (lag) grykën; njom (lag) fytin; njom (lag) gurmazin. Me plot gojën. 1. Me gjithë zemër e me bindje, jo sa për të shkuar radhën; duke qenë i vetëdijshëm plotësisht, me siguri, pa asnjë farë dyshimi. 2. Pa druajtje, pa frikë, pa asnjë ngurrim, fare lirisht. E preu gojën (dikush). 1. Është në agoni, po vdes e nuk flet dot. 2. Nuk flet më për diçka a nuk kërkon më asgjë; s’ka gojë (të flasë, të kërkojë); e shkurtoi (e preu) gjuhën. I pret goja (brisk) (dikujt) shih i pret gjuha (brisk) (dikujt). I pret goja (gjuha) *hekur (dikujt). E prishi (e ndyu) gojën (dikush) filloi të flasë mbarë e prapë, të përdorë fjalë të rënda a të ulëta; ia prishi qejfin dikujt me fjalë, u shpreh kundër një dëshire a një kërkese; u grind me të duke përdorur lloj-lloj fjalësh të rënda; kund. e ndreqi (e drejtoi, e rregulloi) gojën. Iu pre (iu lidh) goja (dikujt). 1. Nuk flet dot më; mbeti pa gojë (dikush); e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën (dikush); iu pre gjuha; i humbi fjala nga goja. 2. Ngriu në vend, shtangu nga frika, nga habia, nga një ndjenjë e fuqishme etj.; mbeti me gojë hapur (dikush); iu mpi gjuha. I punon goja (dikujt) flet lirisht e bukur, flet rrjedhshëm e pa vështirësi; i pret goja (brisk); i pret gjuha (brisk); është (i zoti) i gojës (dikush). S’i pushon goja (dikujt) flet shumë, është llafazan i madh; s’e mbyll gojën (dikush); s’i mbyllet (s’i rri) goja; i jep gojës (dikush); e ka gojën kamare (dikush) tall.; e ka gjuhën të gjatë (dikush; flet me pesë gojë (dikush) mospërf. Ta rrëmben *fjalën nga goja (dikush). I rrjedh goja (dikujt) shih është (i zoti) i gojës (dikush). E rrudhi (e mblodhi) gojën (dikush) e mblodhi veten që të mos thotë fjalë të rënda a të pahijshme, nisi t’i matë mirë fjalët; nuk e hapi gojën për të folur; e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën. Më shpëtoi (më shkau, më rrëshqiti) goja thashë pa dashje diçka që nuk duhej ta thosha, më shpëtoi një fjalë që nuk duhej thënë; më shkau (më rrëshqiti) gjuha; më hëngri gjuha. Shpie gojën te buka përpiqem vetë për të siguruar atë që duhet, nuk e pres prej dikujt tjetër; luaj këmbët. Me *shpirt në gojë (ndër dhëmbë). Ia shtrëngoi *frerin gojës (gjuhës) (dikush). E ka shthurur gojën (dikush) keq. flet ç’t’i vijë, nuk e kontrollon veten kur flet; përdor gjithfarë fjalësh të ndyra, flet larë e pa larë, është gojëndyrë; s’i vë fre gojës (gjuhës); e ka lëshuar gjuhën. S’tregohet (s’rrëfehet) me gojë (diçka) është diçka shumë e madhe, shumë e rëndë, e habitshme a e jashtëzakonshme etj.; s’e tregon a s’e përshkruan dot sa e tillë është. I treti (i derdhi) *plumbin në gojë (dikujt) përb. M’u tha gojaI (për diçka) shih m’u tha buza (për diçka). M’u tha gojaII s’e thashë diçka që duhej ta thosha, nuk e tregova diçka që duhej ta tregoja; ndenja pa folur kur duhej të flisja patjetër, më mirë të kisha folur; pse heshta!; m’u tha gjuha. T’u thaftë goja! mallk. mos folsh dot më!; qofsh i mallkuar! (kur dikush thotë diçka të keqe a të kobshme, kur ndjell fatkeqësi, kur mallkon a është ogurzi etj.); t’u thaftë gjuha! Si s’m’u tha goja keq. ç’pata që e thashë diçka, nuk duhej të flisja a ta tregoja diçka, më mirë të mos kisha folur, pse s’heshta!; si s’m’u tha gjuha. Thaj gojën rri pa ngrënë; kursej shumë, ia heq gojës ushqimin; thaj barkun; thaj zorrën. Ia thau gojën (dikujt) nuk i dha gjë të hante, e la pa ngrënë për një kohë të gjatë; ia thau barkun; ia thau zorrën. Iu tha *pështyma në gojë (në fyt) (dikujt). S’ma thotë goja (diçka) është aq e keqe, aq e rëndë, aq e pështirë etj. sa nuk e përmend dot, më vjen keq a më vjen rëndë ta them; s’ma nxë goja. Më vajti goja prapa *qafës. Më vajti (më shkoi) goja (buza) te *veshi (prapa veshit). I vuri *kyçin (drynin) gojës (dikush). I vë *fre gojës (gjuhës). I vuri *gardh gojës (dikush). Ka vënë gojë (dikush) ka zënë e flet shumë për të tjerët, ka filluar të mbajë nëpër gojë të tjerët; ka zënë të përdorë fjalë të rënda, të ulëta etj., ka zënë të flasë mbarë e prapë; e ka lëshuar gojën; e ka lëshuar gjuhën. I vuri *kanxhën gojës (dikush). I vuri *kyçin (drynin) gojës (dikush). Nuk i vë *masë gojës (dikush). I vuri *pehriz gojës (dikush). I vuri *shtupën gojës (dikush). I vuri *tapën gojës (dikush). I erdhi goja (dikujt). 1. Po mëson të flasë, po shqipton fjalët e para (kryesisht për fëmijët); kund. i iku goja. 2. U qetësua, e mblodhi veten e filloi të flasë; kund. i iku goja. Ç’t’i vijë për goje si të mundë, pa e kontrolluar veten, pa kujdes e pa përgjegjësi, pa i peshuar fjalët. Do vrarë me *bukë në gojë (dikush). I zbërthej gojën (gjuhën) (dikujt) e bëj të flasë, e detyroj t’i thotë të gjitha ç’di; ia zgjidh gojën (gjuhën); i zbërthej dhëmbët. Ia zuri fjalën në gojë (dikujt) nuk e la të fliste më tej, ia preu fjalën, e bëri të heshtë. E zë në (me) gojë (dikë a diçka) e përmend, e kujtoj; flas për të; bëj fjalë (për dikë a për diçka). Më zuri goja *bar. Më zuri goja *erë. Më zuri goja (gjuha) *lesh. Zihet në gojë (dikush a diçka) përmendet, flitet për dikë a për diçka; bëhet fjalë (për dikë a për diçka).
HOLL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. E bëj diçka më të hollë në trup; e bëj diçka më të mprehtë e me majë, e mpreh. Holloj shkopin. Holloj telin. Holloj bishtin e sqeparit. I holloi vetullat. Holloj majën e lapsit.
2. E bëj diçka më të hollë (për një send të rrafshët a të shtrirë), e bëj si cipë a si petë; bëj petë, tëholl. Holloj dërrasën (pllakën). Holloj petët për byrek.
3. E bëj diçka më të ngushtë, e më të hollë; e ngushtoj. Holloj brezin (rripin). Holloj vijën.
4. E bëj diçka më të lëngshme, duke i hedhur ujë a një lëng tjetër. Holloj qumështin (kosin). Holloj tretësirën (kim.). Holloj verën (alkoolin). Holloj gëlqeren (bojën). Holloj ngjyrat. E holloj me ujë (me benzinë) diçka.
5. E bëj më të lartë, e bëj më të hollë (për zërin). Holloj zërin.
6. fig. Bëj që dikush të ketë ndjeshmëri më të madhe; ia mpreh shqisat. Ta hollon veshin (nuhatjen).
7. fig., vet. v. III E bëj dikë më të zgjuar a më të mprehtë. Ta hollon mendjen.
8. fig., vet. v. III E bën më të përsosur; e fisnikëron. T'i hollon ndjenjat. Ta hollon shijen.
9. edhe fig., bised. E dobësoj dikë a diçka, e bëj më të dobët; e bëj më të varfër (për tokën, për ekonominë e diçkaje). E holloi sëmundja. I holloi dimri bagëtitë. E holloi shiu (kripa) tokën. Mungesa e gjatë e prodhimeve e holloi ekonominë e vendit.
10. fig., bised. Ia them diçka me hollësi, e sqaroj fill e për pe; e stërholloj. Ia holloi ngjarjen. I kanë holluar shumë punët.
11. fig. E bëj më të kuptueshëm e më të qartë, bëj që të tingëllojë më bukur e më mirë; e bëj më të thjeshtë (për gjuhën, të folurit). E ka holluar gjuhën.
✱Sin.: petëzoj, tëholloj, petoj, tëholl, mpreh, dobësoj, tret, thaj, thatoj, stërholloj, imtësoj, varfëroj.
♦ E holloi *bajgën (dikush) keq. E ka holluar *gjuhën (dikush). E hollon *qumështin (dikush).
KAMOMÍL,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. bot. (lat. Matricaria camomilla) Bimë barishtore njëvjeçare që bën lule me shumë petale në ngjyrë të bardhë, si ato të luledeles, të cilat mbajnë erë të këndshme; luleshqerrë. Lulja e kamomilit.
2. Lulja e tharë e kësaj bime që përdoret në mjekësi për qetësimin e sistemit nervor. Bëj (thaj) kamomilin.
3. Pije si çaj me lulen e tharë të kësaj bime. Çaj kamomili. Pi një gotë me kamomil.
✱Sin.: luleshqerrë, luledele.
KORNÍZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Parvaz prej druri a prej dërrase, ku mbahet zakonisht një foto, një portret etj. Kornizë e gdhendur (e zbukuruar). Vuri portretin e tij në kornizë.
2. Skelet i ngjashëm me këtë parvaz që mban xhamat dhe perden e dritareve. Korniza për xhamat (për perden e dritares).
3. Skelet i tillë prej druri për zgjoin e bletëve. Kornizë e zgjoit të bletëve.
4. Këmbalec prej dërrase a prej plastike, ku vendosen rrobat e lara për t’u tharë; tharëse. Thaj (vë) plaçkat në kornizë.
5. edhe fig., zyrt. Tërësi parimesh, kriteresh a normash që e kufizojnë, por edhe përcaktojnë veprimtarinë e lirë shoqërore e politike të një shteti, të një krahine autonome etj.; suazë. Kornizë ligjore (kushtetuese). E vuri dikë në kornizë ia përcaktoi kufijtë, i kufizoi mundësitë për veprim dhe zhvillim a përparim.
✱Sin.: parvaz, tharëse, kuadër, suazë.
♦ Dal nga kornizat libr. i shoh a i trajtoj gjërat jashtë kallëpeve, më gjerë nga vështrimet e ngushta të mëparshme; e vlerësoj në një mënyrë të re, duke kapërcyer kufizimet e vendosura më parë. E fut në kornizë (dikë a diçka) libr. e kufizon veprimtarinë e dikujt ose zhvillimin e lirë të diçkaje, i vë kufi; e sheh ngushtë, jo në mënyrë të gjerë; i fut në kallëpe (gjërat).
KÚP/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Enë e rrumbullakët e pak e thellë, prej balte, prej qelqi, prej porcelani etj., që përdoret për të pirë ujë, qumësht a lëngje; gotë. Kupë qelqi (e drunjtë). Dy kupa verë.
2. Sasia e ujit, e lëngut, e rakisë etj., aq sa nxë kjo gotë. Piu dy kupa plot.
3. mjek., kryes. sh. Gota qelqi që i hidhen në shpinë të sëmurit kur është ftohur; kupëz. I hodhi kupa të shoqit.
4. sport. Vazo e zbukuruar që i jepet fituesit në fund të një gare a të një kampionati. Fitoi kupën.
5. spec. Diçka e ngjashme, në trajtën e një ene të tillë. Kupa e gjurit (anat.) kocka e rrumbullakët e gjurit. Kupa e kokës maja e kokës, tepeleku. Kupa e qiellit (astr.) hapësira qiellore.
6. Kupac.
7. edhe si mb. Një ndër katër letrat e bixhozit me shenjën si zemër në ngjyrë të kuqe; lojë bixhozi, ku vlerën më të madhe e ka kjo letër. Letër kupë. Loja kupë. Luajmë kupën. Hodha kupën.
✱Sin.: gotë, kupëz, filxhan, ventuzë, kupac, vazo.
♦ Bën kupa gjithë ditën (dikush) tall. e kalon kohën duke bërë një punë të pafrytshme; ngul qepë e shkul hudhra; trazon baltën me shkop. E bëri *shuk e kupë (diku a diçka). E derdhi kupën (dikush) e kaloi masën (në sjellje e në veprime të këqija), e teproi, nuk durohet më; e mbushi kupën; e kaloi (e kapërceu) kufirin. U derdh kupa kaloi çdo masë e kufi, u teprua, nuk mund të durohet më; u mbush kupa. Ha *bukën e përmbys kupën (dikush). I jep kupës (dikush) është i dhënë pas pijes, i pëlqen të pijë raki; e nget kupën. M’u këput kupa e gjurit u lodha shumë, u rraskapita, m’u prenë fuqitë; më ranë (m’u këputën) kryqet; më ranë këllqet; më ranë (m’u këputën, shtira) brinjët. Në kupë të qiellit fort, me zë shumë të lartë, sa ka fuqi; sa i ha zëri; sa i ha fyti; sa i ha gurmazi; me sa ka në kokë. E mbushi kupën (dikush) ka bërë aq shumë të këqija sa nuk mund të durohet më, nuk mund të shkohet më tutje ashtu; u derdh kupa; nuk mban më ujë pilafi (orizi, vera). Ngre (çoj) kupën (*gotën). E ngre në kupë të *qiellit (në qiell) (dikë a diçka). Për ta pirë në kupë shumë i bukur (kryesisht për vajza e për djem të rinj); shumë i mirë nga pamja e nga sjelljet; t’i marrësh (t’i rrëmbesh) kokën (kryet) (dikujt); t’i presësh (t’i këputësh) kokën (kryet) (dikujt); të merr më qafë (dikush). I thaj kupën (dikujt). 1. E lë pa gjë; ia marr e ia prish të gjitha, e varfëroj krejt; e lë lakuriq dikë; e lë gisht (dikë); e lë kripë (dikë); e lë trokë (dikë). 2. Tregohem shumë i shkathët dhe ia hedh lehtë dikujt.
Fjalë me të njëjtat parashtesa ose tema fjalëformuese.
Fjalë që rimojnë ose mbarojnë me të njëjtat germa.
Kërko forma në përkufizime ose shembuj. _
© Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2026 —
Të gjitha të drejtat janë të rezervuara. Çdo riprodhim, i pjesshëm ose i plotë i veprës, qoftë në format elektronik e qoftë në letër, në kundërshtim me ligjin nr. 36/2016 (ndryshuar me ligjin nr. 37/2022, datë 14.4.2022): "Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to", do të ndiqet ligjërisht.
www.akad.gov.al
Adresa: Sheshi "Fan Noli", Tiranë