FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AFORFÉ mb., drejt. 1. Që paguhet pa llogaritje të saktë, që bëhet me hamendësim ose mbi një mesatare të parallogaritur. Faturë aforfe. Pagesë aforfe. Faturim aforfe. Sigurim aforfe. Tatim (taksim) aforfe. Shumë aforfe.
2. sport. Që vlerësohet si i fituar (një takimin) pa u luajtur fare ose duke u ndërprerë për shkak të qëndrimit jo të parregullt të skuadrës a ekipit që përcaktohet si humbës; i fituar në tavolinë. Fitore aforfe.
✱Sin.: kuturu, paushall, kutrum.

AKCÍZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT fin. Taksë detyrimi jo e drejtpërdrejtë për qarkullim mallrash; taksë e veçantë për mallra të caktuara (si karburantet, duhani, pijet alkoolike, kafja, mielli, kripa etj.), si dhe për disa shërbime, si burim të ardhurash për buxhetin e shtetit, për të kufizuar përdorimin e produkteve që dëmtojnë shëndetin ose mjedisin si dhe për të nxitur përdorimin e mallrave alternative. Akciza për derivatet e naftës. Akciza minimale. Ligji mbi akcizat. Heqja (ulja) e akcizave. Akciza e cigareve. Akciza për mallra të luksit. Akcizë e redaktuar. Vendosje e akcizës. Paguaj akcizën.
✱Sin.: mbitaksë, taksë, tatim.

HARAÇPAGÚES,~I m. sh. ~, ~IT 1. hist. Shteti që i paguante haraç një shteti tjetër, kur mundej prej tij a kur pranonte t'i nënshtrohej atij.
2. fig., iron. Shtetas ose sipërmarrës që paguan një taksë për të ardhurat ose fitimet që ai zotëron ose nxjerr, ai që paguan tatim mbi fitimin. Në kurriz të taksapaguesve.
✱Sin.: taksapaguesi, tatimpaguesi, tagrapaguesi.

HARAÇPAGÚES/E,~JA m. sh. ~E, ~ET hist. Shtetase ose sipërmarrëse që i paguan detyrimin ligjor shtetit për të ardhurat ose fitimet që ajo zotëron ose nxjerr, ajo që paguan tatim mbi fitimin.
✱Sin.: taksapaguesja, tatimpaguesja, tagrapaguesja.

MBLÉDHSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që mblidhet ose që mund të mblidhet; kund. i pambledhshëm. Thika të mbledhshme. Tatim i mbledhshëm në kohë. Borxhe të mbledhshme.

PAUSHÁLL,~E mb. Që bëhet rastësisht, rastësor, i rastit; që nuk bëhet sistematikisht, i parregullt. Tatim paushall. Deklarim paushall. Faturimi paushall i ujit nga kompanitë furnizuese mbetet ende problem për konsumatorët.

TÁG/ËR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT drejt. 1. Autoritet ose e drejtë që ka një njeri a një subjekt për të kryer një veprim të caktuar juridik. Tagër i plotë. Tagër i pjesshëm. Jashtë tagrit të tij. Njeri pa tagër. Nuk është në tagrin e tij. Ka tagër ligjor. Tagrat e qiramarrësit (e qiradhënësit). S’kishte tagër. I dha tagër. Ka tagër të nënshkruajë kontratën. Tagër doganor e drejtë e shtetit për të tatuar mallra me rastin dhe në çastin e kalimit të tyre përtej kufirit doganor.
2. hist. Taksë a tatim. Tagër i lartë (i paligjshëm). Tagra të rëndë (të lartë). Të ardhura nga tagrat. Paguanin (shlyenin) tagrat.
✱Sin.: e drejtë, taksë.

TÁKS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT ek. Detyrim, zakonisht në para, që, sipas ligjeve të caktuara, shteti merr nga shtetasit, shoqëritë e biznesit dhe nga doganat; shumë parash e caktuar me ligj për shërbime të ndryshme. Taksë rrugore. Mbledh taksat. Taksë ankorimi (kur anija ndalon në port). Taksë aeroporti. Taksë mbi të ardhurat. Taksë portuale. Taksë për transferim kapitali. Taksë regjistrimi. Taksa të larta (të rënda). Taksë doganore. Taksë e drejtpërdrejtë. Taksë kalimi kufitar. Taks lundrimi. Taksë prone (shtëpie, vendi, trualli). Taksa e pullës. Taksë në natyrë detyrim që shlyhet me prodhime të ndryshme. Sistem taksash. Paguajmë taksa. U ngritën (u ulën) taksat. Taksë postare. Taksë televizioni. Taksë mbi vlerën e shtuar (tvsh). Taksë ekologjike taksë fiskale që zbatohet për disa prodhime, shërbime ose veprimtari që dëmtojnë mjedisin. Taksat vendore. Taksë për pastrim. Taksë për peshëmatje. Taksë për zënie vendi në treg. Shmangie nga pagimi i taksave evazion fiskal. Taksë për kullotën (hist.) çelnikatë. Taksë për prodhimet bujqësore. Taksë për banesën (për dyqanin). Taksë për tokën pagesë e detyrueshme e një shume parash, që pronari i tokës derdh në buxhetin e shtetit sipas ligjeve në fuqi.
✱Sin.: detyrim, tatim, rëndesë, tagër, vergji, çelnikatë, pashtrak, tymjake.

TATÍM,~I m. sh. ~E, ~ET ek. Caktim me ligj nga ana e shtetit i një detyrimi në të holla ose jo; taksë që i paguhet shtetit nga shtetasit, nga sipërmarrjet etj. për të ardhurat ose për fitimet e tyre; pagesë e detyrueshme me ligj që bëjnë personat fizikë e juridikë të një vendi në favor të buxhetit të shtetit, në bazë të të ardhurave ose të pasurisë që kanë, të konsumit të mallrave e të shërbimeve që përfitojnë. Caktimi i tatimeve. Përjashtim nga tatimet. Tatim për frymë. Përjashtim nga tatimi. Tatim mbi fitimin (Tatim fitimi) (ek.) shumë e detyrueshme parash që i paguhet shtetit nga një subjekt ose nga një ndërmarrje, në bazë të të ardhurave të përgjithshme. Tatim mbi kapitalin. Tatim mbi xhiron. Tatime të tërthorta. Tatime të drejtpërdrejta. Drejtoria e përgjithshme e tatimeve. Zyra e tatim-taksave. Tatimet paguhen në bazë të të ardhurave ose të fitimeve që realizohen dhe mallrave që konsumohen. Tatim mbi vlerën e shtuar (tvsh) (ek.) pagesë jo e drejtpërdrejtë nga konsumatori mbi konsumin. Tatim mbi xhiron pagesë e detyrueshme që derdh subjekti tregtar në buxhetin e shtetit sipas xhiros; Tatim në natyrë të ardhura që mblidhen si prodhime bujqësore, blegtorale etj. në vend të të hollave. Tatimet dhe taksat e drejtpërdrejta pagesa që llogariten mbi të ardhurat, fitimet, pasuritë e paluajtshme dhe shërbimet publike të personave fizikë e juridikë dhe duhen të derdhën në buxhetin e shtetit po prej tyre; tatimi mbi të ardhurat, tatimi mbi fitimin, tatimi mbi pasurinë (pronën) etj. Tatimet dhe taksat të tërthorta tatimi mbi vlerën e shtuar, taksa doganore, akciza, etj.

TATIMFITÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Tatim i detyrueshëm që një subjekt ose një njësi ekonomike i paguan shtetit sipas shumës së përgjithshme të të ardhurave të tatueshme; tatim mbi fitimin. Norma e tatimfitimeve. Këstet e tatimfitimeve. Pagoi tatimfitimet.

TATIMPAGÚES,~I m. sh. ~, ~IT ek. Ai që paguan tatim. Të ardhurat nga tatimpaguesit. Rëndon mbi tatimpaguesit. Digjitalizimi i shërbimeve për tatimpaguesit.

TATIMPAGÚES/E,~JA f. sh. ~E, ~ET ek. Ajo që paguan tatim.

►TAT/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. Më vendosin a më caktojnë tatim. Kompanitë fitimprurëse tatohen. U tatuan rëndë.
2. pës. e TATÓJ_II.

TAT/ÓJ_II vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal., ek. I vë dikujt tatim, i caktoj dikujt me ligj që t’i japë shtetit një tatim. Tatoj biznesin. Tatojnë tregtarët.

VERGJÍ,~A f., hist. Taksa që paguhej për banesën, për dyqanin etj. Vergji e rëndë. Paguanin vergjinë.
✱Sin.: tymjake, taksë, tatim, tagër, pashtrak.

VLÉR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Shuma e të hollave që shpreh sa vlen diçka (një send, një mall a një punë); çmimi. Vlera e një sendi. Vlera e ditës së punës.
2. ek. Puna e domosdoshme që harxhohet për prodhimin e një malli. Vlera e mallit. Vlera e këmbimit (e përdorimit). Ligji i vlerës. Tatimi mbi vlerën e shtuar është tatim në përqindje mbi çmimin e mallrave dhe shërbimeve dhe bëhet i pagueshëm, pasi më parë zbritet TVSH që rëndon drejtpërdrejt, elementet e kostos së mallrave dhe të shërbimeve.
3. E mira, dobia e rëndësia që ka diçka për shoqërinë, për njerëzit a për kafshët. Vlerë ushqyese. Vlerë shoqërore. Vlerë njohëse (edukuese). Vlera e letërsisë. Vlera e një romani (e një vepre). Humbet vlerën. I bie vlera. Ia rrit vlerën. Ia di vlerën. Me (pa) vlerë.
4. zakon. sh. Sende e pasuri të çmueshme për një popull ose për një vend; të mirat e jetës materiale a shpirtërore që ka grumbulluar njerëzimi ose që arrihen me zhvillimin e mëtejshëm të shoqërisë; pasuri. Vlera kombëtare. Vlera materiale. Vlera shpirtërore (kulturore, letrare, artistike, estetike, historike). Ajo vepër nuk ka vlerë të lartë artistike. Vlerat e popullit. Krijues i vlerave të mëdha.
5. mat., fiz. Masë e një sasie a e një madhësie të ndryshueshme. Vlerë e njehsuar. Vlerë e përafërt. Vlerë absolute. Vlera mesatare. Vlerë numerike. Vlera e shprehjes numerike. Vlera e forcës.
6. spec. Cilësia dalluese e diçkaje, vetia e diçkaje. Vlera fonetike.
7. muz. Zgjatja relative e një note, e një pushimi a e një toni muzikor. Vlera e notave. Ka vlerën e dy notave (e një pushimi).
✱Sin.: vleftë, çmim, dobi, peshë, masë, cilësi, veti, notë.
♦ I ra vlera (dikujt) humbi në sytë e të tjerëve, nuk është më aq i vlefshëm, nuk e nderojnë si më parë, s’ia kanë më nevojën ose nuk është më aq i fuqishëm; kund. iu rrit vlera. Ia di vlerën (dikujt a diçkaje) e çmoj shumë dhe e ruaj me kujdes a e mbroj (dikë a diçka); ia kam nevojën, e kërkoj. Iu rrit vlera (dikujt) e nderojnë më shumë se më parë, ka fituar në sytë e të tjerëve; ia kanë më shumë nevojën ose është bërë më i fuqishëm e më i kërkuar; kund. i ra vlera.

VÓJSHTÍ,~A f. sh. ~, ~TË vjet. Taksë doganore. Dëftesë vojshtie dëftesë doganore.
✱Sin.: taksë, tatim, detyrim, e dhënë, tagër, rëndesë, vërgji, pashtrak.

XHELÉP,~I m. sh. ~E, ~ET hist. Tatim në kohën e pushtimit osman që paguhej për bagëtinë. Jepnin xhelepin. U kërkonin (u merrnin) xhelepin.

XHÍRO,~JA f. sh. ~, ~T 1. Rrotullim i gomave etj. të një makine, të një motori etj. Xhirot e rrotës. Bën xhiro makina i rrotullohen gomat në vend makinës dhe nuk ecën.
2. fin. Sasia e mallrave që shet një njeri ose sipërmarrje tregtare brenda një kohe të caktuar, e shprehur në të holla; qarkullim. Xhiro ditore (mujore). Xhiro e përgjithshme. Xhiroja e mallrave. Xhiro e të hollave. Plani i xhiros. Vëllimi i xhiros. Tatim mbi xhiron. Bën xhiro.
3. ek. Qarkullimi që bëjnë në një sipërmarrje lëndët e para dhe mjetet e tjera për të nxjerrë një prodhim të gatshëm. Fondet e xhiros lëndët e para, ato ndihmëse e të tjerat dhe prodhimet ende të papërfunduara, që ka një sipërmarrje. Mjetet e xhiros fondet e qarkullimit dhe fondet e xhirimit të një ndërmarrjeje.
4. bised. Shëtitje. Bëj xhiro shëtit në rrugë a në bulevard, i bie tutje e tëhu bulevardit.
✱Sin.: qarkullim, shëtitje, rrotullim.