FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DEC,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Taktikë; marifet, hile, dredhi.

DJÉGUR (i, e) mb. 1. Që është bërë shkrumb e hi në zjarr, që është shkatërruar a dëmtuar rëndë nga zjarri, që është djegur; kund. i padjegur. Shtëpi të djegura. Fshatra (qytete) të djegura. Pyll i djegur. Libra të djegur.
2. Që është përcëlluar në zjarr a në flakë, që është djegur me zjarr, me hekur a me ujë të nxehtë etj.; kund. i padjegur. Me duar të djegura. Me qerpikë të djegur. E kishte faqen të djegur.
3. Që është skuqur, zier a pjekur jashtë mase në zjarr dhe ka marrë ngjyrë të errët a të zezë ose shije të hidhur; i shkrumbosur (për gjellët, bukën etj.); kund. i padjegur. Vaj (gjalpë, sheqer) i djegur. Bukë e djegur. Mish i djegur. Gjellë e djegur. Lëng i djegur gjellë me miell të skuqur.
4. Që është prishur, ka dalë jashtë përdorimit dhe duhet zëvendësuar a duhet ndrequr (për mjetet elektrike dhe për aparatet, makinat etj. që punojnë me rrymë elektrike); kund. i padjegur. Llambë e djegur. Motor i djegur.
5. Që është dëmtuar nga të nxehtët, nga thatësira a nga ndonjë sëmundje dhe është fishkur, është tharë e është prishur (zakonisht për bimët). Kallinj të djegur. Të lashta të djegura. Duhan i djegur. Gjethe të djegura.
6. Që është tharë fare nga të nxehtët a nga mungesa e ujit (për tokën, bimët); që ka etje të madhe ngaqë s'ka pirë ujë prej kohësh, nga zjarrmia që i jep sëmundja, nga lodhja etj., që është tharë e është përvëluar për ujë (për njerëzit, buzët); i përvëluar, i zhuritur. I djegur për ujë. Toka të djegura. Me buzë të djegura.
7. I skuqur shumë, i nxirë nga rrezet e diellit, që e ka zënë dielli mirë. Me fytyrë të djegur.
8. fig. Që vuan shumë nga malli, nga dëshira a nga dashuria për dikë a për diçka; që është lënduar e brengosur rëndë nga humbja e njerëzve më të dashur a nga ndonjë fatkeqësi e madhe, shumë i pikëlluar; i përvëluar, i zhuritur. I djegur për një shtëpi (për një copë tokë) . I djegur nga malli përvendlindjen. I djegur për fëmijë (për një djalë, për një vajzë). I djegur nga dëshira (nga dashuria). Me zemër të djegur. Mu te kisha te përroi, / kur kthehej mikja nga kroi, / më dogji, më përvëloi. (folk.).
9. Që ka shkuar dëm, ngaqë nuk është përdorur në kohën e duhur, që është bërë i pavlefshëm, që s'mund të përdoret më; që ka humbur a ka dështuar (në një lojë etj.). Bileta të djegura. Fond i djegur. Lojtar i djegur. Qengja (viça) të djegur qengja (viça etj.) që kanë mbetur të dobët a pa u zhvilluar mirë.
10. Që është nxehur me zjarr e me flakë para se të vihet në përdorim (për një furrë të re); kund. e padjegur. Furrë e djegur.
11. Që është pjekur në furra të posaçme (për tullat, gurin gëlqeror). Tulla të djegura. Gëlqere e djegur.
✱Sin.: i përflakur, i shkrumbuar, i zhuritur, i ciknosur, i konsumuar, i përcëlluar, i përvëluar, i zhuritur, i përgjëruar, rëngëmadh.
♦ *Letër (kartë) e djegur. (Taktikë, politikë) *e tokës së djegur libr. Me *zemër (me shpirt) të djegur (të përvëluar).

DRÉJTË (i, e) mb. 1. Që është pa lakime, pa dredha, pa shtrembërime e nga njëri skaj te tjetri pa kthesa, që shkon në një drejtim, që zgjatet drejt; që nuk pritet me një tjetër; kund. i shtrembër. Vijë e drejtë. Rrugë (udhë) e drejtë. Gardh (mur) i drejtë. Fill i drejtë. Shkop i drejtë. Me trup të drejtë. Me këmbë të drejta. E ka hundën të drejtë. I ka degët të drejta. Druri i drejtë, mjeshtri i keq (fj. u.). E drejtë është dhe pushka, por shtie ndonjëherë shtrembër. (fj. u.). I drejtë mund të jetë vetëm ai që është njerëzor. (fj. u.).
2. Që ka sipërfaqe të sheshtë e të papërkulur, që nuk është me gropa, me nyja a me gunga; kund. i shtrembër. Trung (tra, dërrasë) me faqe të drejta. Dysheme e drejtë. Kalldrëm i drejtë. Çati e drejtë.
3. Që është pingul me një rrafsh, i pingultë; që qëndron drejt, që nuk priret a nuk kërruset nga njëra anë; kund. i shtrembër; i pjerrët. Plep (qiparis) i drejtë. Shtyllë e drejtë. Mur i drejtë. Shkrim i drejtë. Kon i drejtë (gjeom.) Cilindër i drejtë (gjeom.).
4. Që ka tipare të rregullta, i rregullt; kund. i shtrembër. Me fytyrë të drejtë.
5. fig. Që mendon, gjykon e vepron në përputhje me të vërtetën, që nuk i mban anën askujt; që flet hapur, pa fshehur gjë e pa bërë dredhi; i çiltër; kund. i padrejtë. Është njeri i drejtë. Ashtu siç është i mençur dhe i fortë, është dhe i drejtë. (fj. u.).
6. fig. Që mbështetet në të vërtetën a që i përgjigjet së vërtetës, realitetit; që mbron të vërtetën, drejtësinë, lirinë, përparimin, të mirën kundër së keqes; që nuk ka gabime e shtrembërime; kund. i padrejtë. Fjalë e drejtë. Mendim (gjykim, veprim) i drejtë. Politikë (vijë) e drejtë. Çështje e drejtë. Luftë e drejtë. Fjala e drejtë është e hidhur. (fj. u.).
7. Që është provuar shkencërisht, që është vërtetuar nga praktika; i vërtetë; kund. i gabuar. Tezë (teori) e drejtë. Taktikë e drejtë. Përfundim i drejtë. Doli se ishte e drejtë.
8. fig. Që përputhet me parimet e me kërkesat e shoqërisë e të moralit ose që bëhet sipas rregullave e ligjeve; që është me vend, i arsyeshëm; kund. i padrejtë. Shoqëri e drejtë. Marrëdhënie (lidhje) të drejta. Është në rrugë të drejtë. E çoi (e solli, e ktheu, hyri, u vu) në rrugë të drejtë.
9. fig. Që bëhet ashtu siç duhet, i mirë; që bëhet sipas rregullave e ligjeve; që është me vend, i arsyeshëm; kund. i gabuar. Normim i drejtë. Shfrytëzim i drejtë i kohës së punës. Kuptim i drejtë i një çështjeje. Dënim i drejtë. Kërkesë (ankesë) e drejtë.
10. mat. I tillë që rritja e njërës anë ose e njërit faktor sjell rritjen e anës ose të faktorit tjetër dhe anasjelltas; kund. i zhdrejtë. Përpjesëtim i drejtë.
11. spec. Që bëhet në mënyrë të drejtpërdrejtë, që kryhet jo tërthorazi; që bëhet pa ndërmjetësinë e dikujt a të diçkaje tjetër; i drejtpërdrejtë; kund. i zhdrejtë, i tërthortë. Kënd i drejtë (gjeom.). Kundrinor i drejtë (gjuh.). Ligjëratë e drejtë (gjuh.). Përpjesëtim i drejtë (mat.). Pjalmim i drejtë (bot.). Rasë e drejtë (gjuh.).
✱Sin.: i pakthyer, i palakuar, i papërkulur, i rrafshët, i pingultë, i rregullt, i ndershëm, i çiltër, i sinqertë, i vërtetë, i mbështetur, i bazuar, i arsyeshëm, i mirë, i shëndoshë, i drejtpërdrejtë.
♦ I drejtësi *drapri iron. I drejtë si *laku (dikush) iron. Ka hyrë në *rrugë (në udhë) të drejtë (të mbarë). Është në *rrugë (në udhë) të drejtë (të mbarë). E sjell në *rrugë (në udhë) të drejtë (të mbarë). E sjell në udhë (në *rrugë) të drejtë (të mbarë) (dikë). Në *vijë të drejtë.

DYFÁQËSH,~E mb. 1. Që përbëhet nga dy faqe, që ka dy faqe a dy anë. Dorëshkrim dyfaqësh.
2. gjeom. Që kufizohet nga dy gjysmërrafshe, të cilët kanë një brinjë të përbashkët. Figurë dyfaqëshe. Kënd dyfaqësh.
3. fig. Që e fsheh fytyrën e vërtetë, që është me dy faqe a me dy fytyra; që është karakteristik për një njeri të tillë; që bëhet për të mbuluar qëndrimin a qëllimin e vërtetë dhe për të mashtruar të tjerët. Njeri dyfaqësh. Politikë (taktikë) dyfaqëshe. Qëndrim dyfaqësh.
✱Sin.: hipokrit, dyfytyrësh, i dyfaqshëm.

DYFÍSH,~E mb. I dyfishtë. Tel dyfish. Dritare dyfishe. Lidhje dyfishe (kim.). Shtyllë dyfishe. Bashkëtingëllore (zanore) dyfishe. Faqe dyfishe. Taktikë (lojë) dyfishe. Zgjidhje dyfishe. Parti dyfishe (fin.). mënyrë regjistrimi, sipas së cilës çdo shumë që shënohet në dobi të një llogarie ose të disa llogarive, shënohet njëkohësisht edhe në kredi të një llogarie tjetër ose të disa llogarive të tjera.

DYFÍSHTË (i, e) mb. 1. Që përbëhet nga dy pjesë, nga dy shtresa, nga dy fije etj. të njëjta ose të ngjashme. Tel (fill) i dyfishtë. Yll i dyfishtë (astr.). Shartim i dyfishtë (bujq.). Kryqëzim i dyfishtë (bujq.).Xhama të dyfishtë. Portë (dritare) e dyfishtë. Gjuhëz e dyfishtë. Zanore (bashkëtingëllore) e dyfishtë (gjuh.). Thyesë e dyfishtë (mat.) thyesë që i ka numëruesin dhe emëruesin thyesa.
2. Që është edhe një herë më i madh, që është dy here më e madhe se diçka tjetër që merret si bazë; dyfish. Sasi (madhësi) e dyfishtë. Punë e dyfishtë.
3. Që ka lidhje me dy anë, me dy sende, me dy dukuri etj.; që bëhet nga dy anë, nga dy drejtime etj. Fitore e dyfishtë. Shfrytëzim i dyfishtë. Shtypje e dyfishtë. Varësi e dyfishtë. Kontroll (kujdes) i dyfishtë. Qëllim i dyfishtë. Gabim i dyfishtë. Lidhje e dyfishtë (kim.) lidhje e dy atomeve të një lënde me dy çifte të përbashkëta elektronesh. Ka rëndësi të dyfishtë.
4. Që mund të bëhet në dy mënyra, në dy trajta etj.; që ka dy mundësi zgjidhjeje. Zgjidhje e dyfishtë.
5. Që shfaqet në dy mënyra a në dy forma të ndryshme, zakonisht të kundërvëna njëra me tjetrën; që bëhet për të mbuluar qëndrimin a qëllimin e vërtetë dhe për të mashtruar të tjerët,. Politikë e dyfishtë. Qëndrim i dyfishtë. Lojë (taktikë) e dyfishtë.
6. Që mund të merret edhe ndryshe, që shpreh edhe diçka tjetër të nënkuptuar. Fjalë me kuptim të dyfishtë.
✱Sin.: dyfish, dyjar, dyfaqësh.
♦ Bën *lojë të dyfishtë (dikush).

ELASTÍK,~E mb. 1. Që ka vetinë të rimarrë formën a përmasat fillestare pasi të ketë pushuar veprimi i forcës që i ka ndryshuar këto; i epshëm, i përkulshëm. Trup elastik. Gomë elastike. Fije elastike. Pëlhurë elastike. Shufër elastike.
2. fig. Që vepron a përshtatet sipas kushteve e rrethanave; jo i ngurtë, jo i prerë. Njeri elastik. Taktikë ( metodë) elastike. Qëndrim elastik. Sistemi bankar duket elastik.
✱Sin.: i epshëm, i përkulshëm, i ambientueshëm.

LÉT/ËR,~RA f. sh. ~RA, ~RAT 1. nj. Lëndë që nxirret nga përpunimi i drurit, i kashtës etj. dhe që përgatitet e përdoret zakonisht në trajtën e një flete të hollë; edhe sh. fletë e hollë prej kësaj lënde, me përmasa e ngjyra të ndryshme, që përdoret për të shkruar, për të vizatuar a për të shtypur në të, për të mbështjellë diçka me të etj. Letër e bardhë (e hollë, e trashë, e tejdukshme, e ndritshme). Letër thithëse. Letër higjienike. Letër shkrimi (vizatimi). Letër shtypi. Letër cigareje. Letër me ngjyra. Letër për mbështjellje. Brumë letre. Një fletë (një copë, një tabak) letër. Rrip letre. Qeskë (prej) letre. Kapëse letrash. Kosh letrash. Fabrika e letrës. Palos (pres) letrën.
2. Fletë nga kjo lëndë, e lyer me diçka, që përdoret për nevoja të ndryshme; fletë e hollë prej ndonjë lënde tjetër, që përdoret në industri për të mbuluar, për të veshur ose për të bërë sende të ndryshme. Letër ngjitëse (mizash). Letër dylli. Letër vaji. Letër karboni (kopjative). Letër bitumi. Letër alumini. Letër zbukurimi.
3. Fletë nga kjo lëndë, ku shkruajmë diçka dhe ia dërgojmë dikujt larg nesh; teksti i shkruar në një fletë të tillë. Letër familjare (private, zyrtare, përcjellëse, shoqëruese). Letër e porositur (e thjeshtë). Letër urimi (përshëndetjeje, falënderimi, ngushëllimi, dashurie). I shkroi (i dërgoi) një letër. Mori letër. Lexonte letrën e nënës.
4. Secila nga fletët e trasha në trajtë katërkëndëshe, me numra e me figura, në ngjyrë të kuqe e të zezë, me të cilat luajmë bixhoz; loja me këto fletë. Letra bixhozi. Letra spathi. Hodhi (tërhoqi) një letër. Luanin (me) letra.
5. Dokument zyrtar i shkruar ose i shtypur, që shërben si dëshmi për diçka; dokument zyrtar që i dërgohet një njeriu ose një qendre zyrtare për ta njoftuar për diçka. Letra kredenciale. dipl. Letër diplomatike. zyrt. Letër thirrjeje. Letër njoftimi letërnjoftim. Letër ankesë (drejt.) letër që përmban një ankesë për një çështje të caktuar.
6. sh., libr. Letërsi. Fakulteti i letrave. Letrat shqipe (let.) Letërsia shqipe. Poeti qytetar më rebel në historinë e letrave shqipe.
7. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme letrash. Letër smerili (kim.) material gërryes që prodhohet me ngjitje të kokrrizave të një materiali abraziv në sipërfaqen e një letre të fortë. Letër higjienike letër që përdoret në tualet për të fshirë pjesët intime.
✱Sin.: telegram, kartë, fletë, dërgesë.
♦ Iu dogjën letrat (kartat) në dorë (dikujt) iu prishën të gjitha planet, dështoi, s’mundi të arrinte qëllimet a synimet e veta. Ia djeg letrat (kartat) në dorë (dikujt) ia kuptoj qëllimet që më parë dhe nuk e lë t’i plotësojë, ia zbuloj planet dhe ia prish para se t’i vërë në jetë, i prish punë. I fshehu letrat (kartat) (dikush) nuk foli hapur; i mbuloi qëllimet e planet që ka bërë, i fshehu synimet; kund. i hapi letrat (kartat). I hapi letrat (kartat) (dikush) i zbuloi të fshehtat; foli hapur me dikë, ia tha qartë ç’kishte ndërmend; kund. i fshehu letrat (kartat). Ta këndon (ta lexon) letrën (kartën) pa hapur zarfin (dikush) shih t’i lexon (t’i këndon) letrat (kartat) në xhep (dikush). *Kështjellë (kala) prej letre keq. Letër (pusullë) bakalli keq. shkresë a letër e shkruar keq dhe e mbajtur fare pa kujdes. Letër (kartë) e djegur plan, veprim, taktikë etj. që s’hyn më në punë, që s’mund të përdoret më, se është zbuluar; njeri në shërbim të dikujt, që nuk mund të veprojë më, se është zbuluar ose ka rënë shumë poshtë në sy të të tjerëve. Me letra (me karta) të hapura pa fshehur asgjë, duke i thënë gjërat sheshit; haptas e drejtpërdrejt. T’i lexon (t’i këndon) letrat (kartat) në xhep (dikush) është shumë i zgjuar dhe të kupton menjëherë, ta zbulon mendimin vetë, të zbulon çdo të fshehtë. Luaj letrën (kartën) e fundit libr. përdor edhe mundësinë e vetme që më ka mbetur për t’ia arritur diçka; luaj (hedh) gurin e fundit. Mbeti në letër (diçka) u tha me fjalë a u shkrua në një vendim, por nuk u bë, nuk u zgjidh; dështoi; nuk u vu në jetë. Ia ngatërroi letrat (dikujt) nuk e la të arrijë qëllimet, e pengoi, ia prishi planet; i prishi punë. Nxin letër (dikush) mospërf. shkruan gjëra fare pa vlerë, krijon diçka me shkrim që nuk tërheq asnjë. *Tigër prej letre libr. mospërf.

MANIPULÚES/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Ajo që ka në karakter prirjen dhe aftësinë për të manipuluar të tjerët. Manipuluesja përdori një taktikë të vështirë për t’u dalluar.
2. Ajo që manipulon dikë a diçka tjetër.

OBSTRUKSIONÍST,~É mb., libr. Që vepron me obstruksionizëm; që pengon apo vonon qëllimisht një proces, zakonisht duke përdorur mjete, procedura, teknika ose refuzim bashkëpunimi; që kundërshton vazhdimisht ose pengon përparimin e një procesi apo pune, pa ofruar zgjidhje konstruktive; pengues, bllokues. Qëndrim obstruksionist. Politikë obstruksioniste. Taktikë obstruksioniste. Opozitë obstruksioniste.

SHFOKUSÍM,~I m. 1. spec. Veprimi kur e nxjerrim nga fokusi një objekt; kund. fokusim. Shfokusimi i objektit. Shfokusimi i syve. Sa herë merrte aparatin në dorë, i ndodhte në fillim një shfokusim.
2. libr. Veprimi kur e largojmë vëmendjen nga dikush a diçka, shpërqendrim; kund. përqendrim. Shfokusimi ishte i qëllimshëm. Nuk ishte koha për shfokusim. Përpjekja për shfokusimin nga gjërat e rëndësishme ishte bërë një taktikë e njohur. - Asnjë shfokusim nga puna!
3. libr. Gjendja kur përpiqemi të largojmë vëmendjen nga dikush a diçka. Shfokusimi e kishte larguar nga jeta e përditshme.
✱Sin.: turbullim, shpërqendrim.

STËRHOLLÚAR (i, e) mb. 1. Që është përpunuar a zhvilluar jashtë mase, sa e ka humbur karakterin e natyrshëm, tepër i kërkuar. Kishte një shije të stërholluar. Sjellja e saj e stërholluar i mahniti të gjithë.
2. Që është plot me hollësira të imëta e të përpunuara, sa është bërë i ngatërruar e tepër i zgjatur. Përdorte shumë shprehje të stërholluara. Tregimi ishte aq i stërholluar, sa lexuesit e humbën interesin.
3. Që është i ndërtuar me vegla tepër të imëta dhe që ka funksionim të ndërlikuar. Mekanizëm i stërholluar. Aparate të reja të stërholluara.
4. Që është bërë me dinakëri të hollë, për të fshehur qëllimet e synimet e vërteta. Propagandë e stërholluar. Taktikë e stërholluar. Skemë beteje e stërholluar.

TAKTÍK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. vet. nj., usht. Art i kombinimit të të gjitha mjeteve ushtarake në luftë; ekzekutim i planeve të strategjisë luftarake. Taktikë luftarake. Taktika e luftës (e sulmit, e mbrojtjes). Taktikë e rrethimit. Taktikë ushtarake taktikë e zhvillimit të një lufte (të një beteje) duke kombinuar e përdorur mjetet ushtarake. Taktikë kriminalistike (drejt.) disiplinë që studion format e veprës penale (mënyrat e kryerjes, motivet, qëllimet e kryerësve, njohuritë profesionale, botëkuptimin, mënyrën e jetesës, psikologjinë e vepruesit etj.).
2. fig. Tërësi e mënyrave dhe e formave të sjelljes, të veprimit etj., që përdoren për të plotësuar një qëllim të caktuar; rrugë e caktuar që ndiqet për të arritur një qëllim; metodë, plan, strategji, politikë. Taktikë parlamentare. Taktikë e drejtë (e gabuar). Taktikë e re (e njohur, e vjetruar). Taktika e lojës. Ia kuptuan taktikën. Taktikat e trajnerit të futbollit.
✱Sin.: metodë, plan, strategji, politikë.

TEKNIKO-TAKTÍK,~E mb. Që lidhet edhe me teknikën, edhe me taktikën, që mbështetet në teknikë dhe në taktikë; që i përket teknikës dhe taktikës. Nivel tekniko-taktik. Përgatitje tekniko-taktike. Stërvitje tekniko-taktike. Të dhëna tekniko-taktike. Nga pikëpamja tekniko-taktike. Analizë tekniko-taktike e ndeshjes.

TÓK/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. vet. nj. Planeti ynë, si një nga planetët e sistemit diellor; rruzulli i këtij planeti me pjesën e fortë e me pjesën ujore, si edhe shtresa e gaztë (atmosfera) që e rrethon; planet ku jeton njerëzimi në tërësi; botë. Rruzulli i Tokës. Boshti i Tokës. Korja e Tokës. Bërthama (qendra) e Tokës. Ekuatori i Tokës. Meridianët e Tokës. Jeta në Tokë. Lindja e jetës në Tokë. Toka dhe Dielli. Toka rrotullohet rreth Diellit. Toka është e rrumbullakët.
2. Pjesë e fortë e rruzullit tonë në kundërvënie me ujin a e kufizuar prej tij. Tokë e mbyllur. Toka e bregdetit. Në tokë e në det. Zbriti (zbarkoi) në tokë. Doli në tokë. E nxori në tokë. Uji lag tokën.
3. Kore e rruzullit tonë në tërësinë e saj a në një pjesë të caktuar; shtresë e sipërme e kësaj koreje; lëndë e fortë a e shkrifët, që përbën koren e rruzullit tonë; dhe. Tokë e bardhë (e zezë, e verdhë, e përhime). Tokë e hedhur. Lëkundje të tokës tërmet, shkundullimë. Shembjet (shkarjet) e tokës. Rrëshqitje e tokës. E futi në tokë. E nxori nga toka.
4. Rrafsh, në të cilin qëndrojnë e lëvizin njerëzit, kafshët etj., sipërfaqe, truall. Ulem (shtrihem) në tokë. Rri (bie) në tokë. Ngrihet mbi tokë. Zhvillohet në tokë. Vë këmbën (gjurin) në tokë. Prek tokën ulet (avioni). U ngrit nga toka fluturoi (avioni). Zuri tokë. Shkeli në tokë. Preku tokën. U bë njësh (rrafsh) me tokën.
5. Copë trualli që e punojmë dhe e mbjellim me bimë bujqësore, me pemë, me bar etj.; arë, vresht, pemishtë etj.; vend i kufizuar, i punuar a në gjendje natyrore, që e ka dikush në pronësi dhe e përdor për diçka. Tokë e vogël (e madhe). Tokë pjellore. Tokë e ujitur (nën ujë). Tokë e punueshme. Tokë djerre. Tokë buke. Tokë për vreshta ( për duhan, për pyje, për kullotë). Tokat e kishës (e teqesë). Kullimi i tokës. Pjelloria e tokës. Punojmë (lërojnë, mbjellin) tokën. Hapën tokë të re. Pasurohet (varfërohet) toka. Lejohet shitja (blerja) e tokës.
6. Sipërfaqe e pakufizuar; pjesë e sipërfaqes së rruzullit tonë ashtu siç është. Tokë e zhveshur (e veshur). Toka të panjohura (të pafundme).
7. gjeol. Shtresë gjeologjike me ndërtim të veçantë nën ndikimin e faktorëve kimikë, biologjikë etj. Tokë ranore (argjilore, gëlqerore). Tokë e kripur. Përbërësit e tokës. Shkenca mbi tokën gjeologjia.
8. lart. Vend, shtet; atdhe. Toka arbërore. O toka ime! Toka mëmë mëmëdheu. Toka e etërve (e të parëve) tanë atdheu. E duam tokën tonë.
9. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që lidhen më disa emërvende. Toka e Franc Jozefit Toka e Re.
✱Sin.: tokë, dhe, botë, rruzull, sipërfaqe, terë, stere, shesh, truall, territor, terren, pronë; arë, fushë, vend, shtet, atdhe.
♦ Sa *bari i tokës. Kur të bashkohet (të puqet) *qielli me tokën iron. U bë rrafsh me *tokën (dikush a diçka). E bëri rrafsh me *tokën (diçka). E bëri të puthë tokën (dikush) e mundi, e mposhti, e rrëzoi përdhe dikë; e bëri të hajë bar. S’i bie fjala në tokë (dikujt) nuk thotë asnjë fjalë pa vend dhe e dëgjojnë të gjithë të bindur, e di se ç’flet, nuk flet kot; është i pjekur e i matur; është i zgjuar. Bie me këmbë në tokë (dikush) nis të njohë jetën e vërtetë a rrethanat, në të cilat punon e vepron; nuk rron më me ëndrra, nuk fluturon kot më kot; e kupton më mirë jetën, i sheh gjërat ashtu siç janë; bëhet realist. Ra për toke (dikush) u pikëllua, e vuajti shumë diçka. I digjet (i ndizet) toka (trualli) nën këmbë (dikujt). 1. E presin kudo me luftë të ashpër, gjen qëndresë të fortë; nuk e lënë të qetë a që të zërë vend; iu bë vendi zjarr. 2. Nuk i rrihet në një vend, rri si mbi prush; iu bë vendi zjarr. I dridhet (i rrëshqet) toka (trualli) nën këmbë (dikujt). 1. Gjen qëndresë të fortë dhe nuk po e mban dot të pushtuar një vend; nuk është i sigurt e i plotfuqishëm, po i lëkundet pushteti i vet. 2. Mezi mbahet, shkon drejt rënies e drejt shkatërrimit. Fiton tokë (truall) (diçka) forcohet ndikimi a zgjerohet veprimi i diçkaje; përhapet, shtrihet në hapësirë; fiton terren libr.; kund. humb tokë. Për *gaz të tokës (të dynjasë). M’u hap toka (nën këmbë) rashë në një gjendje të vështirë e s’di ku të futem nga turpi; u lemerisa. Humb tokë (diçka) dobësohet ndikimi a ngushtohet veprimi i diçkaje; kufizohet në hapësirë; rrëgjohet a humb diçka e fituar; humb terren libr.; kund. fiton tokë. (Janë) si *qielli me tokën. S’e ka toka (dikë) shih nuk e ka shokun (dikush). Sa të ketë *qiell e tokë (e dhe). *Kripa e tokës. S’e lë të bjerë në tokë (*përdhe) (dikë a diçka). *Marrja e tokës përçm. S’më mban toka (dheu). 1. shih s’më mban vendi₁. 2. v. III (diçka). Nuk durohet, nuk mund të pranohet kurrsesi (një veprim i ulët, një sjellje shumë e keqe etj.); s’e mban qielli. S’e prek tokën (dikush). 1. I duket vetja se kushedi ç’është, mbahet me të madh; nuk përmbahet, fluturon; e mban hundën përpjetë. 2. Nuk ka lidhje me njerëzit, nuk e njeh jetën e gjallë; nuk është realist. Puth tokën (truallin) (dikush). 1. Është kërrusur shumë, i ka dalë kurrizi, është palosur më dysh (nga pleqëria a nga një sëmundje). 2. Përulet me nderim përpara dikujt; bie në gjunjë para dikujt a para diçkaje; i përlëkuret a i lëpihet dikujt. 3. Bie i vdekur përtokë. As në *qiell e as në tokë (as në dhe). (Sikur) *qielli me tokën të puqen! Rri në tokë! iron. jo more!; eja në vete! (kur dikush thotë diçka shumë të çuditshme e të pabesueshme); ulu ca!₂; ulu (poshtë) se të panë! Shket (rrëshqet) në tokë të thatë (dikush) nuk është shumë i zoti dhe e pëson keq edhe në kushte të mira; nuk di të mbahet si duhet a të shfrytëzojë rrethanat e favorshme. Me *shpinë në tokë (përdhe). (Taktikë, politikë) e tokës së djegur libr. shkatërrim i plotë i çdo gjëje, që lë prapa një ushtri pushtuese ose një grup shoqëror në një vend. Tokë (fushë) djerrë diçka e panjohur a e pastudiuar fare; diçka e paprekur a e pashfrytëzuar fare. I vari *hundët në tokë (dikush) keq.

VIKTIMIZÍM,~I m. 1. Veprimi kur viktimizoj dikë a kur viktimizohem.
2. Gjendja kur viktimizoj dikë a kur viktimizohem.
3. Stërmundim i rrezikshëm fizik ose mendor, i cili ushtrohet mbi njerëz të pafajshëm. Viktimizimi i pakicave. Viktimizimi në sistemin totalitar. Viktimizimi i popullit në demarkacion. Viktimizimi i ushtarëve. Viktimizimi taktikë e vjetër e shovinistëve.
✱Sin.: therorizim, viktimizim, martirizim, flijim, sakrifikim.

ZGJÚAR (i, e) mb. 1. Që nuk e ka zënë ende gjumi; që i ka dalë gjumi; që nuk fle; kund. i fjetur. - Ende i zgjuar ti? Je për punë nesër.

2. fig. Që është i hollë e i shkathët nga mendja, që i kap gjërat shpejt, i mençur, që e ka mendjen me okë, me një barrë mend; kund. budalla. Njeri (djalë) i zgjuar. Vajzë (grua) e zgjuar. Shakaxhi i zgjuar. Hiqej si i zgjuar. Ai ishte më plaku e më i zgjuari i katundit. - Sa e zgjuar që më qenke! Është e zgjuar ajo, ta rrëmben fjalën nga goja. Një çupë e zgjuar dhe e bukur.

3. fig. Që bëhet me mençuri, që është menduar hollë, i mençur. Politikë e zgjuar. Taktikë e zgjuar. Veprim i zgjuar.

4. bot. Që sapo ka nisur të mbijë, që sapo ka filluar të ngallojë. Syth i zgjuar. Farë e zgjuar.

5. si em. m. e f. Sipas kuptimeve 1, 2 të mbiemrit. Të zgjuarit janë bashkë në botë, kurse të fjeturit janë veç. (fj. u.).

✱Sin.: i shpërgjumur, i mençur, mendar, i mprehtë, mendjemprehtë, truhollë, mendjehollë, mendjelartë, veshtar.

ÇRRETHÚES,~E mb. Që e prish apo e heq rrethimin, që nuk e rrethon më; kund. rrethues. Taktikë çrrethuese. Plani çrrethues i terreneve sportive.