FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROFLÓT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT av. 1. Flotë ajrore; tërësia e avionëve të një shteti ose të një force ajrore ushtarake. Aeroflota shqiptare. Aeroflota detare.
2. Tërësi avionësh që i përkasin një vendi ose një kompanie ajrore. Aeroflota e një kompanie private.

AGLOMERÁT,~I m. sh. ~E, ~ET spec. 1. Grumbull, akumulim, i diçkaje që krijon një masë a një tërësi të vetme kompakte, kokërrzim; tërësi e krijuar nga grumbullimi i përbërësve të ndryshëm; një përbërje e grimcave të vogla që janë bashkuar në një strukturë më të madhe. Aglomerat metalik. Rrip i aglomeratit. Bluarja ose thërrmimi i aglomeratit.
2. kim. Copë a masë grimcash që përftohet nga ngjeshja dhe nga ngrohja e kokrrizave të një minerali; ngurtësimi i pluhurit të qymyrgurit ose i xeheve. Aglomerat minerar. Furra e aglomeratit. Prodhimi i aglomeratit.
3. gjeol. Shkëmb i shkrifët sedimentar ose vullkanor, i përbërë prej copash minerali të ngjeshura njëra me tjetrën. Aglomerat vullkanik. Aglomerat shkëmbor.

AGLOMERÍM,~I m., spec. 1. Veprimi kur aglomeroj ose kur aglomerohet.
2. Grumbullim ose përqendrim i elementeve të caktuara ose i diçkaje tjetër për të krijuar një masë a një tërësi të vetme kompakte në një hapësirë të caktuar; kokërrzim, aglomerat. Procesi i aglomerimit. Aglomerimi i mineralit të bakrit. Makina e aglomerimit.
3. urb. Përqendrim i madh i popullatës, në një zonë të veçantë, si në qytete të mëdha; bashkim i qyteteve në një zonë të madhe banuese ose urbane. Aglomerim i qytetit. Aglomerim i kanalizimeve. Projekti evropian i aglomerimit.
4. kim. Grumbullim i grimcave të vogla në një masë më të madhe. Aglomerim i mineraleve.
5. soc. Përqendrim i veprimtarive të ndryshme ekonomike ose i industrive në një zonë të caktuar. Aglomerimi urban. Ndikimi i migrimit në aglomerimin demografik.
✱Sin.: kokërrzim, aglomerat, aglomeracion, popullim, popullzim, tejpopullim, përqendrim.

AGLOMER/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Grumbulloj, mbledh, akumuloj diçka duke krijuar një masë a një tërësi të vetme, kompakte; ngjesh.
2. tek. Ngjesh me nxehtësi kokrrizat ose pluhurin e një lënde dhe e bëj një copë a një masë të vetme; kokërrzoj. Aglomeron qymyrgurin pluhur.
3. fig. Grumbulloj ose ngjesh një qytet me popullatë. Aglomeroj zonën urbane. Aglomeroj qytetet e mëdha.
✱Sin.: kokërrzoj, grumbulloj, ngjesh, mbipopulloj, populloj, popullzoj, përqendroj, banoj.

AGLOMERÚAR (i, e) mb. 1. Që është aglomeruar; që është grumbulluar në një masë a në një tërësi të vetme kompakte.
2. ind. Që është ngjeshur e ngurtësuar. Qymyr i aglomeruar.
3. urb. Që është populluar a që është banuar ngjeshur. Lagje të aglomeruara.
✱Sin.: i kokërrzuar, i grumbulluar, i ngjeshur, i populluar.

AGLUTINÍM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Veprimi kur aglutinoj ose kur aglutinohet diçka me një tjetër.
2. Ngjitje a bashkim i elementeve (i grimcave) të veçanta në një tërësi të vetme, duke ruajtur mëvetësinë e tyre, përngjitje.
3. kim. Procesi i bashkimit të grimcave koloidale për të formuar struktura më të mëdha. Dukuria e aglutinimit.
4. mjek., biol. Ngjitje ose bashkim në grupe i qelizave (i eritrociteve, i baktereve etj.) të shpërndara në një lëng; ngjitje ose përngjitje e pjesëve anësore të plagëve; ngjitje (shërim) i plagëve me ndihmën e lëngut që ribashkon pjesët e ndara. Aglutinimi i gjakut. Aglutinimi i eritrociteve. Aglutinim i baktereve. Aglutinimi i ftohtë ftohje e gjakut, kur zvogëlohet numri i eritrociteve dhe rritet vëllimi i qelizave.
5. gjuh. Përngjitje, ndajngjitje e elementeve fjalëformuese me rrënjën e fjalës; mënyrë e formimit të fjalëve dhe të formave gramatikore me ndihmën e ndajshtesave (parashtesave, prapashtesave etj.); procesi i bashkimit të morfemave (njësive të vogla gjuhësore) pa ndryshuar formën e tyre. Aglutinimi si proces gramatikor. Aglutinimi i fjalëve.

AGLUTIN/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Ngjis, përngjit a bashkoj elemente të ndryshme në një tërësi të vetme.
2. mjek., biol. Bashkoj ose ngjit qeliza a grimca të vogla përmes vepruesve kimikë ose imunologjikë, si antitrupat, zakonisht në laboratorë, për të identifikuar praninë e agjentëve patogjenë ose për të testuar grupin e gjakut.
3. gjuh. Përngjit.

AGREGÁT,~E mb. Që përbëhet nga disa pjesë ose nga njësi të bashkuara në një tërësi (tek., mek.); që ka të bëjë me përbërjen e një materiali nga grimca të vogla ose nga elemente të ndryshme (gjeol., ndërt.); që lidhet me procesin e bashkimit të grimcave ose të substancave në një tërësi më të madhe (kim., fiz.). Njësia agregate e motorit. Materiale agregate. Gjendja agregate e materies. Gjendja agregate e ujit (e gazrave etj.). Kërkesat agregate. Oferta agregate. Variabla agregate.

AGREGÁT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Bashkim i elementeve të ndryshme në një tërë; tërësi e pjesëve përbërëse të diçkaje, të lidhura ngushtë ndërmjet tyre dhe që plotësojnë njëra-tjetrën. Agregat kimik grup molekulash që qëndrojnë bashkë përmes lidhjeve të dobëta.
2. tek. Tërësi makinash të ndryshme që krijojnë një sistem të përbashkët funksional, zakonisht për shndërrimin e një forme të energjisë në tjetrën; grup veglash të një makine, që kryejnë së bashku një proces pune. Agregat elektrik (me naftë). Agregate makinerie. Agregat bujqësor. Agregat petëzimi (çimentimi). Agregat ftohës. Agregatet e kombajnës. Punëtori i agregatit. Agregate ndriçuese. Agregat rryme (gjenerator). Agregat për beton.
3. min. Bashkim i mineraleve të ndryshme në një shkëmb të vetëm. Agregatet minerare. Agregatet shkëmbore. Agregate kristalike. Agregat i vogël. Agregat i madh.
4. bujq. Lëmsh i vogël a kokrrizë dheu, që krijohet nga bashkimi i grimcave të veçanta dhe që nuk prishet në ujë. Agregat dheu.
5. inxh. Përzierje materialesh të grimcuara (zhavorr, rërë, gurë të thyer) që përdoren për të bërë beton. Agregat guri. Sasia agregatit për përgatitjen e betonit. Llojet e agregateve. Vetitë fizike-mekanike të agregatit të gurit.
6. stat. Tërësi të dhënash të ndryshme që shfaqen në një përmbledhje të përbashkët për analizë. Analiza statistike e agregateve.
7. ek. Tërësi ndryshorësh ekonomikë, financiarë etj. si kërkesë. Agregatet ekonomike. Agregatet monetare.
8. soc. Grup individësh ose elementesh që krijojnë një tërësi; bashkësi njerëzish që nuk formojnë një grup të strukturuar, por që ndajnë një hapësirë ose qëllim të përbashkët. Agregat shoqëror.
9. gjuh. Bashkësi fjalësh që lidhen në një kontekst. Agregat fjalësh. Agregat formash leksikore (morfologjike).

AGROMELIORÍM,~I m. sh. ~E, ~ET mek., bujq. 1. Veprimi kur agromelioroj.
2. Tërësi masash e veprimesh agroteknike që ndërmerren për përmirësimin e veçorive fizike, kimike dhe biologjike të tokës për të siguruar kushtet e favorshme për rritjen dhe për zhvillimin e bimëve të kultivuara si dhe për arritjen e rendimenteve të qëndrueshme në prodhimin bujqësor; meliorim agroteknik. Agromeliorimi i sipërfaqeve bujqësore. Koha e agromeliorimit. Mekanizmat e agromeliorimit. Përgatitja e tokës për agromeliorim.

AGRORREGULLÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bujq. Tërësi rregullash dhe udhëzimesh për të mbikëqyrur dhe për të rregulluar praktikat bujqësore dhe agrikulturën; rregullore agroteknike. U miratua agrorregullorja. Agrorregullorja për drithërat dhe perimet. Njoh (zbatoj) agrorregulloren.

AGROSTOLOGJÍ,~A f. 1. Degë e botanikës që studion llojet e bimëve të familjes së barishteve që mbijnë e rriten në livadhe e vende të tjera dhe shërbejnë si ushqim për kafshët.
2. Tërësi e bimëve që rriten vetë në ara, fusha, livadhe, lëndina etj. Studioj agrostologjinë. Lënda e agrostologjisë. Inxhinier i agrostologjisë.

AJËRSJÉLLËS,~I m. sh. ~, ~IT tek. Pajisje, aparat që sjell ajër; sistemi si tërësi pajisjesh, gypash, tubash etj., që sjell ajrin në një mjedis banimi a pune. Struktura e ndërtimit të ajërsjellësit. Ajërsjellës bashkëkohor. Vendos ajërsjellës në fabrikë (në minierë).

AKCÉPT,~I m., bank. 1. Pranim ose miratim i diçkaje (kërkesë, shkresë, dokument, faturë, ofertë), pajtueshmëri për të pranuar dhe për të nënshkruar një kontratë (marrëveshje, kambial, faturë pagese, fletëpagesë, çek etj.); akti i miratimit të një marrëveshjeje, të një kontrate ose të një propozimi. Akcepti i kërkesës. Akcepti i marrëveshjes u bë me nënshkrimin e saj. Kërkesa juaj është marrë në akcept.
2. drejt. Deklaratë e një personi a subjekti juridik se do të paguajë borxhin e faturimit në tërësi ose pjesërisht në afatin e paraparë e të pranuar me kontratë. Fatura u dërgua për akcept.
✱Sin.: pranim, pajtim, miratim, pëlqim, pajtueshmëri, aprovim.

AMALGAMÍM,~I m., libr. 1. Veprimi kur amalgamoj ose kur amalgamohen dy a më shumë lëndë, ide etj.
2. kim. Përzierje e metaleve me zhivën. Procesi i amalgamimit. Amalgamim metalesh (materialesh).
3. fig., Përzierje e gjërave në një tërësi të vetme. Amalgamim racash. Amalgamim gjuhësh. Amalgamim i bashkësive shoqërore. Amalgamimi i politikave sociale. Amalgamim kimik. U bë një amalgamim idesh e dëshirash. Amalgamim i njëmendësisë me fantazinë.
✱Sin.: lidhje, përzierje, bashkim, shkrirje, ngjizje, amalgamë.

AMALGAM/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. 1. kim. Lidh zhivën me metale të tjera; përziej fort disa metale në një përzierje të vetme, bëj amalgamë. Amalgamoj argjendin e arin.
2. fig. Përziej gjëra të ndryshme në tërësi. Amalgamoj ndërmarrjet. Amalgamoj bashkësi të ndryshme interesash. Amalgamoj mendimet. Amalgamoj ngjyrat. Amalgamova llojet e ushqimeve.
✱Sin.: lidh, bashkoj, përziej, shkrij, ngjiz.

AMALGAMÚAR (i, e) mb. 1. kim. I bërë amalgamë, që është përzier me metalet e tjera.
2. fig. I bashkuar në një tërësi.
✱Sin.: i lidhur, i bashkuar, i përzier, i shkrirë, i ngjizur

AMBIENTALÍZ/ËM,~MI m., libr. 1. Teori shkencore sipas së cilës mjedisi ka më tepër rëndësi sesa trashëgimia si faktor i zhvillimit intelektual. Historia e ambientalizmit. Parimet e ambientalizmit. Ithtarët e ambientalizmit. Ambientalizmi kontekstual.
2. Lëvizje që ka në qendër mbrojtjen e ambientit natyror, luftën kundër ndotjes dhe ruajtjen e ekosistemeve. Valë e re e ambientalizmit. Çështja e diskutuar dje ishte ambientalizmi. Ambientalizmi ndikon në politikëbërjen.
3. Mendësi dhe veprimtari që synon mbrojtjen e natyrës dhe nxit përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore, si dhe ndërgjegjësimin publik mbi çështjet mjedisore. Mbrojtja e ambientit qëllim i ambientalizmit. Masa të nxitura në shkolla nga ambientalizmi. Java e ndërgjegjësimit për ambientalizmin.
4. Tërësi veprimtarish që kanë qëllim kryesor mbrojtjen e mjedisit nga faktorët dëmtues dhe rrezikues. Shkolla organizoi javën e ambientalizmit. Ambientalizmi si mënyrë e jetës.

AMERIKANÍZ/ËM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT 1. Tërësi e veçorive dhe tipareve që karakterizojnë amerikanët e Shteteve të Bashkuara të Amerikës; lidhja dhe besnikëria ndaj traditave, ndaj institucioneve dhe ndaj idealeve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës; kund. antiamerikanizëm.
2. art., kult. Stil a e mënyrë shprehjeje amerikane. Ndikimi i amerikanizmit në letërsinë e huaj. Amerikanizmi kulturor.
3. gjuh. Fjalë, shprehje, veçori etj. që është karakteristike e anglishtes amerikane. Amerikanizmat si nocione, koncepte dhe terma. Amerikanizmat në gjuhët evropiane (aziatike etj.).

ANALIZÚES,~I m. sh. ~, ~IT 1. Ai që analizon, ai që ka prirje për të bërë analiza; analist; kund. sintetizues. Analizues politik. Analizues i përpiktë. Analizuesit e tregut parashikojnë ndryshime ekonomike.
2. Pajisje, mjet ose program që bën analiza, që shqyrton dhe që zbërthen një tërësi për të kuptuar më mirë përbërjen ose funksionimin e saj. Në laborator përdorën një analizues kimik. Softueri ka një analizues të integruar për gabimet. Analizuesi sintaksor zbërthen strukturën e fjalisë.
✱Sin.: zbërthyes, shkoqitës, përimtues, shqyrtues, shoshitës, qëmtues.