FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁRKËSH,~I m. sh. ~A, ~AT vjet., tek. 1. Reze me sustë (e derës, e dritares, e dollapit). Vuri arkëshin. Arkëshi i dollapit. Portë me arkësh.
2. Pendë kurthi; mashë, sustë që vë në lëvizje një mekanizëm. Arkësh çeliku. Arkëshi i rrotave.
3. Trap i vogël. Kaluan lumin me arkësh.
✱Sin.: mashë, sustë, trap.

BALÉST/ËR,~RA_I f. sh. ~RA, ~RAT tek. Tufë rripash të përkulshëm prej metali ose susta që vihen midis boshtit e shtratit të automjeteve, të vagonëve a të karrocave për të zbutur goditjet e lëkundjet gjatë udhëtimit. Balestrat e pasme. Balestër çeliku. Balestër sustë. Balestër makine. Ranë balestrat. Ngre balestrat. Kërcasin balestrat. I janë thyer balestrat (dikujt) (tall.) çalon.

BOÇÁNK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Sustë metali për fustane.

BUTÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Sumbull prej metali, prej plastike etj. në aparate a në mekanizma, që shtypet për t’i vënë në punë; elektr. shtypël që bën lidhjen ose shkëputjen e një qarku elektrik. Butoni i ziles. Butonët e tastierës së kompjuterit. Butoni i mesazheve të telefonit. Butoni i aparatit fotografik (i televizorit). Shtyp butonin. Buton transmetimi. Butonë alarmi. Si me buton vetvetiu, pa asnjë punë a pa mundim.
2. Kopsë, mbërtheckë, sustë. Butonët e këmishës. Butonë me ngjyra. Butonë metalikë (plastike). Këmishë me butonë.

BÚTË (i, e) mb. 1. Që nuk të vret e nuk të gërvisht kur e prek, që nuk është i ashpër në sipërfaqe, që të lë ndjesi të këndshme në të prekur; që shtypet lehtë kur e prekim, që është si brumë; që përkulet a përpunohet lehtë (për metalet etj.); kund. i ashpër, i fortë. Lesh (stof) i butë. Flokë të butë. Dyshek i butë. Sustë e butë. Duar të buta. Lëkurë e butë. Miell i butë miell i bluar hollë. Dëborë e butë. Baltë e butë. Tokë e butë. Dhera të buta. Bukë e butë. Djathë i butë. Metale të buta. Sipërfaqe e butë. Tel i butë. I butë si pambuk (si dyllë, si push). Ujë i butë (i lehtë). Ferrë e butë (bot.). Kalbëzim i butë (bot.). Kulpër e butë (bot.). Lahutë (këngë) e butë (muz.). Qiellza e butë (anat.). E bëj të butë. Lapsat e butë shkruajnë trashë. Druja e butë ka më shumë lagështirë nga druja e fortë. Lima e butë të ha trutë. (fj. u.). Konopi (litari) i butë bren gurin e fortë. (fj. u.).
2. Që nuk të vret veshin a syrin, që është i ulët, i shtruar e i ëmbël, që të pëlqen ta shohësh a ta dëgjosh, i këndshëm; kund. i ashpër, i fortë, i vrazhdë. Dritë e butë. Ngjyrë e butë. Tingull i butë. Fjalë e butë. Zë i butë e përkëdhelës.
3. fig. Që preket shpejt, që ndikohet lehtë (për karakterin e njeriut, për sjelljen etj.); që është i urtë, i dashur, i shtruar e i afruar me të tjerët (për njerëzit e për kafshët); që nuk rrëmbehet, që bindet ose që dëgjon kur e këshillojnë; që shpreh dhembshuri e shpirtmirësi; kund. i egër, i ashpër, i vrazhdë. Njeri (prind, tip) i butë. Djalë i butë e i ëmbël. Qengj (qen, kalë) i butë. Me zemër (me shpirt) të butë. U bë (u tregua) i butë. Dele e butë në qafë të ujkut. (fj. u.).
4. fig. Që shpreh butësi, që s’është i ashpër; dashamirës; kund. i ashpër, i rëndë, i vrazhdë. Zë i butë. Fytyrë e butë. Qëndrim i butë. Sjellje e butë. Qortim (dënim) i butë. Kritikë e butë. Urdhër i butë. Mësues i butë.
5. Që s’ka pjerrësi a lartësi të madhe, që ka sipërfaqe jo shumë të thyer; që nuk ka male, fushor; kund. i thyer, i ashpër, i rreptë. Shpat i butë. Kodër e butë. E përpjetë (e tatëpjetë) e butë. Vende të buta. Pamje e butë dhe e bukur.
6. Që është zbutur, që mbahet e rritet nga njeriu në shtëpi a në kushte të tjera të përshtatshme për t’i shërbyer atij; kund. i egër. Kafshët e buta. Derr i butë. Lepur i butë. Pëllumb i butë. Bletë e butë. Mollë (dardhë, kumbull) e butë. Ulli i butë. Gështenjë e butë. Man i butë. Llojet e buta. Lisa të butë. Në gjendje të butë. Ecte rëndë, si ari i butë. Gjuante gjah të egër e gjah të butë. Fikut të butë ia hanë edhe bishtin. (fj. u.). Pema e butë s’bën të egra. (fj. u.).
7. I ngrohtë, i mirë, që s’ka të ftohtë (për kohën, për klimën etj.); kund. i ashpër, i ftohtë, i egër. Mot i butë. Kohë e butë. Dimër i butë. Stinë e butë. Ditë (mbrëmje) e butë. Net të buta. Vende të buta. Klimë e butë, jo e egër.
8. I një grade të ulët, që s’të djeg fytin, jo i fortë (për pijet alkoolike, për duhanin etj.); kund. i fortë. Raki (verë) e butë. Uthull e butë. Duhan i butë. Sapun i butë.
9. I imët, që bie shtruar e pa zhurmë (për shiun). Shi i butë. Shiu i butë të lag e të këput. (fj. u.).
10. I lagur pak, i patharë mirë. Fanella ishte e butë s'ishte tharë mirë. Duajt ishin të butë nga vesa.
11. tek. Që bëhet pa u përplasur, pa u goditur me forcë, që bëhet lehtë e ngadalë (për uljen e avionëve në Tokë, të anijeve kozmike në Hënë etj.). Ulje e butë.
✱Sin.: butak, butëlosh, i shkrifët, i zbutur, i zbrujtur, i squllët, i ndulkët, i brydhët, i ëmbël, i tultë, ajkë, shkumë, i ulët, i shtruar, i këndshëm, i urtë, i qetë, i bindur, i dëgjueshëm, babaxhan, kuvendshtruar, fjalështruar, dashamirës, i lehtë, i shkrifur, fushor, shtëpiak, i ngrohtë, i mirë, i dobët, i ngadalshëm, i imët, i lagur, i qullur, i patharë.
♦ Ia bëri *kurrizin (shpinën) më të butë se barkun (dikujt). *Ethe e butë keq. Me *gjak të butë. Ka shpirt (*zemër) të butë (dikush). E ka shpirtin (zemrën) *të butë (dikush). Ka *zemër (shpirt) të butë (dikush). E ka zemrën (shpirtin) të butë (dikush) është zemërbutë; ka zemër (shpirt) të butë. *Limë e butë. *Sëmundje e butë iron.

►BË/HEM jovep., ~RA (u), ~RË 1. vetv. Ndryshoj përbërjen, përmasat, trajtën etj., kaloj në një gjendje tjetër; filloj të jem...; edhe fig. kthehem, shndërrohem; fitoj cilësi a tipare të tjera, jetoj e veproj si i tillë; kund. zhbëhet. Bëhet i butë (i fortë, i lehtë, i lëmuar). Bëhet i bardhë (i zi, i kuq). Bëhet i ëmbël (i hidhur, i kripur). Bëhet i gjatë (i madh, i hollë, i gjerë). Bëhem i mirë (i urtë, i zellshëm, i shkathët, i bukur). U bë i pasur (i varfër). U bë i njohur (i famshëm, i fortë). U bë trim (hero). U bë i mërzitshëm (rrugaç). U bë budalla (qesharak). U bë qull. Bëhet akull. U bë një metër. Bëhet palë. U bë copë-copë (retra). U bë vrima-vrima (shoshë, shportë). U bë vendi gropë (breg, rrafsh). U bë qumështi hirrë. U bë dhëndër (nuse). U bë nënë. Bëhet shprehi (zakon, ligj, rregull). U bë brumë. U bë lopë (lundër) u shëndosh shumë, u fry. U bë flakë (prush, spec, lulëkuqe) u skuq shumë në fytyrë. U bë lis u rrit shumë nga shtati. Bëhet kështjellë (kala, shkëmb graniti). U bë lolo (qole, palaço, brashnjë, leckë). U bë gogol (bubë). U bë pengesë (gardh, mburojë, barrikadë, prag, shteg). U bë simbol (flamur). U bë shembull. Të bëhet mësim! Bëhem shkak. U bë vegël e dikujt. U bë finjë toka u varfërua. U bë varr për dikë. Iu bë barku daulle (hambar, lodër) iu fry shumë barku. Iu bë qafa palë-palë. M'u bë goja helm (pleh, shkrumb). Iu bë jeta pus (skëterrë, varr). U bëftë gur! (mallk.). Arbri do të bëhet e do të zhbëhet shumë herë, gjersa të mbetet i ngulitur përjetë mbi fytyrë të dheut. Themeli çati s'bëhet. (fj. u.). Të ligut mos ia ushqe fjalën, se bëhesh shok i tij. (fj. u.). Mashë e tjetrit mos u bëj. (fj. u.). Bëhu trim të të dojë gjithë bota. (fj. u.). Njeriut iu bëj njeri, ariut iu bëj ari. (fj. u.).
2. vetv., vet. v. III Rritet dhe piqet, arrihet (për pemët, për perimet); jep prodhim të mbarë, rritet e jep prodhim; vjen. U bë gruri. U bënë shpejt qershitë (fiqtë, manat). U bë rrushi. U bënë bathët (bizelet, kungujt, pjeprat). Nuk u bë misri atë vit. Bostanet janë bërë dhe mund t'i këputim.
3. vetv. Zhvillohem, rritem ose arrij në një gjendje a në një moshë të caktuar; vet. v. III është koha, është e domosdoshme a është e nevojshme për të kryer një veprim me diçka a me dikë ose për të marrë masa; rritet, shkoj, jokal. vete. U bë burrë (plak). M'u bë mjekra. Iu bë djali shok (vëlla) iu rrit i biri e u bë burrë. U bë gruri për të korrur. Iu bë vajza për martesë (për nuse). U bë kali për shalë. U bë djali për shkollë. U bë demi për zgjedhë. U bë buka për të hedhur në furrë. Është bërë dhoma për të fshirë. U bë toka për të mbjellë. Iu bënë flokët për të qethur. Është bërë për t'u rruar. U bëfsh njëqind vjeç! (ur.). Mos u bëftë të bëhet! (mallk.).
4. vetv., vet. v. III Përgatitet; është bërë gati, përfundon, mbaron, kryhet. Po bëhet gjella. U bë dreka (darka). U bë kafeja. U bë shtëpia. Detyra u bë. Bëhem gati përgatitem. Gur, gur bëhet mur. (fj. u.) S'bëhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. ( fj. u.). Punën, po s'e bëre, s'bëhet. (fj.u.).
5. edhe fig., vetv., vet. v. III Formohet, krijohet, ngrihet; më shfaqet diçka në trup etj.; më del, më kthehet në diçka, më shndërrohet; mblidhet, ngrihet. U bë një vrimë e madhe. U bë rrugë (shteg). U bë një vijë. U bë gropë. Iu bë koka me xhunga. Iu bënë buzët me plagë. Iu bë fytyra me puçrra. M'u bënë duart me kallo. Iu bë një gungë (një plagë). Iu bë lëkura pulla-pulla.
6. vetv., vet. v. III Ndodh, ngjan, zhvillohet, mbahet; veprohet në një mënyrë të caktuar. U bë një mbledhje. Ndeshja nuk u bë. Sot nuk u bë mësim. U bë dasmë e madhe. U bë konferenca (kongresi). U bë një demonstratë (një grevë, një manifestim). Bëhet një parakalim (një paradë). Gjyqi u bë. U bë luftë (kasaphanë). - Ç'u bë me të? - Si i bëhet? - Ç'po bëhet aty? - Edhe kjo do të bëhet!
7. fig., vetv. Vij në gjendje shpirtërore a shëndetësore të caktuar. U bë i lumtur (i pakënaqur). U bë me inat (me qejf). U bë helm (vrer, pikë e vrer). Bëhem merak merakosem, shqetësohem. Bëhem shend e verë. U bë keq u sëmur rëndë. U bë më mirë u përmirësua nga shëndeti.
8. vetv., vet. v. III Kthehet në pronë të dikujt, i përket, i takon; vlen si..., kthehet. Arti është bërë i të gjithëve. U bë qëllimi i jetës së tij. Disa pyje u bënë pronë private.
9. vetv. Fitoj një profesion, një mjeshtëri etj.; marr një gradë a një titull; caktohem, dal, emërohem në një punë a zgjidhem në një organ; marr përsipër një detyrë, kryej detyrën e... U bë mekanik (tornitor, traktorist, minator, mësues). U bë shkrimtar (piktor, muzikant). U bë mjek (inxhinier). U bë Artist i Popullit (Nderi i Kombit). U bë kryetar (drejtor, deputet). U bë dëshmitar (dorëzënës).
10. vetv. Merrem vesh a lidhem me dikë për një punë, hyj në marrëdhënie a në lidhje me të; pajtohem në mendime me dikë; bashkohem, shkoj me dikë, afrohem shumë. Bëhemi miq (shokë, krushq). U bë aleat. Bëhem me të. U bë kundër dikujt. Bëhem i shtëpisë familjarizohem. Nuk bëhen midis tyre nuk kanë marrëdhënie të mira, nuk japin e marrin, nuk hyjnë e dalin.
11. vetv. Lyhem me diçka; fëlliqem, përlyhem, ndotem, ndyhem, ndragem. Bëhem me shkumë. Bëhej me pudër (me të kuq). U bë me baltë (me pluhur, me bojë). U bë me njolla. U bënë me gjak.
12. vetv., bised. Pajisem me diçka që më mungonte; më shtohet në familje dikush që më mungonte; gjej për vete diçka, sigurohem. U bë me shtëpi. U bë me dru për dimër. U bë me orë (me biçikletë). U bë me nuse (me grua). U bë me djalë (me çupë, me fëmijë). U bë me nip (me mbesë). U bë me prindër (me baba, me nënë). U bë me vëlla (me motër). U bë me shokë.
13. vetv., vet. v. III Kalon një kohë e caktuar, mbushet një afat; arrin, është. U bënë dhjetë vjet. U bë viti (moti). Po bëhen tre muaj. U bënë tri orë. U bënë dy vjet. U bë ca kohë që... - Sa ditë u bënë? U bë një jetë e tërë. U bënë ditët. U bë koha për t'u nisur. U bë vonë.
14. mospërf., vetv., kryes. v. III Nuk është i asaj moshe a i asaj shkalle ose nuk ka atë vlerë që të krahasohet me mua; nuk është i denjë për t'u barazuar me dikë, nuk meriton të përfillet. - U bë dhe ai... - U bëtë dhe ju... - U bëre dhe ti... - U bë dhe koka e tij! - U bë veza të mësojë pulën! (iron.).
15. vetv., bised. Hiqem, mbahem si...; shtirem, shitem. Bëhej për i ditur (për i zgjuar). Bëhej për budalla (si i paditur). U bë i sëmurë (si i vdekur).
16. vetv., edhe njëvet. E shoh a e vlerësoj sipas përshtypjes sime; më duket, më del, më shfaqet, më ngjan si..., shihet, vjen. Më bëhet sikur... Më bëhet në ëndërr. M'u bë si im vëlla. M'u bë fytyra e nënës para syve. M’u bë siç e kisha përfytyruar.
17. vetv., fig., bised. Më del emri për diçka të keqe, fitoj nam të keq; më ngjitet diçka, krijohet mendim i keq rreth meje. U bë me fjalë (me llafe). U bë me njollë (me cen).
18. vetv., kryes. sh., bised. Arrijmë një sasi të caktuar, jemi (si numër); bashkohemi disa vetë, mblidhemi së bashku. Bëhemi tetë veta në shtëpi. U bëmë pesë shokë. U bënë dyqind kokë dele. - Sa thasë bëhen gjithsej? - Sa veta bëhen? Nuk bëhen shumë. U bënë njëqind lekë. Bëhen a s'bëhen dhjetë. Këtu bëhemi shumë nga fshati ynë.
19. bised., vetv. Ndodhem diku; vet. v. III gjendet, është. - Ç'u bëre? - Nga bëhet ai? Se nga bëhet. - Ç'u bënë këpucët? - Ç'm'u bë çadra?
20. bised., vetv. Lëviz, zhvendosem. Bëhu më tutje! Bëhem mënjanë. U përpoq të bëhej pak më larg.
21. bised., vetv., vet. v. III Përbëhet, ka. Fshati bëhej nga dyzet shtëpi.
22. kryes. moh., njëvet. S'kam dëshirë për diçka, nuk më pëlqen, nuk më vjen për mbarë. S'më bëhet të ngrihem. S'më bëhet të iki. S'më bëhet ta shoh. S'më bëhet të lexoj. S'më bëhet ta zë me dorë.
23. vet. v. III Vjen një mot i caktuar; krijohet një gjendje tjetër e kohës ose e mjedisit. U bë ditë (natë). Bëhet mëngjes. U bë vapë (nxehtë, zagushi, ftohtë, fresk). U bë thatësirë (lagështi). U bë mjegull. U bë errësirë (dritë). U bë qetësi (rrëmujë).
24. euf., vetv., vet. v. III Ndiqet, ethet, mbarset. Lopa bëhet.
25. vet. v. III sipas kuptimeve të foljes BËJ. S'ka si bëhet. Sipas vendit bëhet kuvendi. (fj. u.).
26. pës. e BËJ.
✱Sin.: afrohem, arrihet, arrin, bashkohem, caktohem, dal, emërohem, fëlliqem, gjendet, është, hiqem, ka, krijohet, kryhet, kthehem, lëviz, lidhem, lyhem, mbahem, mbaron, mblidhet, mbushet, ndodh, ndodhem, ndotem, ndyhem, ndragem, ngrihet, ngjet (ngjan), pajisem, përbëhet, përgatitet, përfundon, përlyhem, piqet, rritem, sigurohem, shitem, shkoj, shndërrohem, shtirem, vete, vjen, zhvendosem, zhvillohet.
♦ U bëra *akull. M’u bë *akrep (dikush). Është bërë për *arapash (dikush). Janë bërë *ashra. U bë *bajat (dikush). Iu bë *bajgë (dikujt) bised. U bë *bakër (diçka). U bëra *balonë tall. U bë *baltë (dikush). Iu bë *baltë (dikujt). U bë *barut. M’u bë *barrë (dikush). I bëhem *barrierë (dikujt a diçkaje). I bëhem *barrikadë (diçkaje) libr. U bë *batall (diçka). Është bërë *begun (dikush). U bë *behar (dikush). S’bëhet më për *bel (dikush). M’u bë (më ra) *bela (dikush). Të bëhet ç’të bëhet! le të ndodhë çdo gjë, edhe po të vejë puna keq, nuk do ta prish gjakun; tym të bëhet!; tym të dalë! (tymi le t’i dalë!); njëra të bëhet!; (edhe sikur) bota (qielli) të përmbyset!; (sikur) qeni qepën të hajë!; ku rafsha mos u vrafsha!; gjysma e mijës pesëqind!; ja hop, ja top. Mos u bëftë të bëhet! mallk. mos u rrittë a mos jetoftë gjatë! (për njerëz). U bë *bërnut (diçka). U bë *bërsi (dikush a diçka). U bë *bërryl (dikush). U bëra *bic. U bë *bilbil (dikush). U bë *bishë (dikush). U bë *bisht (i dikujt). U bë *bishtajë (diçka/dikush). U bë *blozë (dikush a diçka). U bë *bllok (me dikë) libr. U bë *bojë (dikush). U bë (doli) *bollë (diçka) krahin. U bëra *borë. Që kur është bërë *bota. Është bërë *botë (dikush). U bë *bozë (dikush a diçka) shpërf. Iu bë *brashnjë (dikujt) krahin. U bë *brez (dikush). U bë *brumë. T’u bëftë *brus! ur. U bëra *bunacë krahin. Iu bë *burg (jeta). Bëhem *burrë. U bë *byk (dikush a diçka). U bë *bythë (dikush) keq. vulg. U bëra *calik. U bë *cergë (dikush). I bëhet *cergë (dikujt). U bë *cingaridhe (dikush) krahin. U bë cipal (dikush) krahin. Është bërë *cingël (dikush). U bë *cironkë (dikush). *Copë të bëhet! U bë *cung (dikush). U bë *çeço (dikush). U bë *çengel (dikush). M’u bë *çiban (dikush) keq. M’u bë *çimkë (dikush). U bë *dangall (dikush). U bëra *daulle bised. U bë *def (dikush) keq. U bë *dele (dikush). U bëra *derr. M’u bë *derr (dikush a diçka). U bë *det. U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). Jam bërë *diell. T’u bëftë *diell! ur. U bë për *djall (për dreq) (dikush a diçka). U bë për dreq (për *djall) (dikush a diçka). U bë një *dorë (sa një dorë) (dikush). S’bëhet *dorë (dikush). Më është bërë *dregëz (dikush). U bë *dru (dikush a diçka). U bë *dry (dikush). I bëhem *dyshek (dikujt). U bë *dhe (dikush). Është bërë *dhe (dikush) mospërf. Bëhet *dhëndër (dikush). U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). U bë dhogë (*dërrasë) (dikush). U bë *erë (dikush). U bë *esëll (dikush). Është bërë *fare (dikush). Më bëhet *fat (diçka). M’u bë *ferrë (dikush) përb. U bë *feta (dikush a diçka). U bë *fërtele (dikush a diçka). U bë *finjë (dikush a diçka). Bëhet *fjalë (për dikë a për diçka). U bëra me *fletë. Bëhem (bie) *fli. U bë *fuçi (dikush). U bë fushë (dikush). U bë *furtunë (dikush). U bë *fyell (dikush). U bë *gangrenë (diçka) libr. Bëhemi *gardh (për diçka). U bë *gërmadhë (dikush a diçka). U bë *gisht (dikush). U bë *gogël (dikush). U bë *gogol (dikush a diçka). U bë *gorricë (dikush) bised. M’u bë *gorricë. U bë *grep (dikush). M’u bë *grep (dikush). U bë (një) *grusht (u bë sa grushti) (dikush). Bëhemi *grusht. U bë *gur (dikush a diçka). U bëfsh *gur! mallk. Është bërë *gjak (diçka a dikush). U bënë *gjak. U bë *gjalmë (dikush a diçka). S’bëhet *i gjallë (dikush). M’u bë *gjemb (diçka). I bëhet *halli (diçkaje). U bë (mori) *hamull (dikush). U bë *han (diku). U bë *haram (dikush). M’u bë *harrje (dikush) përb. M’u bë *havale (dikush a diçka). U bë për *hekura (dikush). U bë *hell (dikush). U bë *hije (dikush). Iu bë *hije (dikujt). U bë *hirrë (diçka). U bë *histori (diçka). U bë *hithërishte (dikush a diçka). Është bërë *hoshafkë (dikush) tall. Është bërë për me *hudhra (dikush). I bëhem *jastëk (dikujt). I bëhem *jorgan (dikujt). U bëra *kacek. U bë *kaçak (dikush). U bë *kaçamak. U bëra *kaçup. U bë *kala (një vend). U bë *kallam (dikush). U bëfsh *kallkan! mallk. U bëra *kallkan. Është bërë *kandil (dikush). U bë *karabojë (dikush). U bë *karroqe (dikush). Bëhem *katërsh. U bëfsh *katund! ur. Iu bë *këpucë (dikujt). M’u bë këpushë (*rriqër) (dikush) përb. U bëfsh *kërcure! mallk. U bëra *kërcu. Është bërë *kërrabë (dikush). Iu bë *kësmet (dikujt) vjet. S’u bë *kiameti! *Kiameti të bëhet! U bë *kockë (diçka). U bënë *kokrra-kokrra. M’u bë *konak (dikush). I bëhem (i dal) *krah (dikujt). U bëra me *krahë. U bëra *kripë. M’u bë (më doli) *kripë (diçka). U bë *labot (dikush) krahin. U bë *lakër (diçka a dikush). U bë *laskar (dikush) krahin. U bë *leckë (rreckë) (dikush). Iu bë *ledh (diçkaje). Është bërë *legen (dikush) përçm. U bë *legjendë (diçka) libr. Iu bë *lepitkë (dikujt). Është bërë *lepur (dikush). U bë *lesë (dikush). U bëra *lesh. U bë *lëmë (diçka). Është bërë *lëmsh (dikush a diçka). U bëfsh *lëmsh! mallk. U bë *lëndinë (diçka). Është bërë për *lëng (dikush). U bë *lëvere (dikush). Jam bërë *limë. U bë litar (*tërkuzë) (diçka). U bë *livadh (dikush). U bë *lojë (dikush). Është bërë *lugë (dikush). U bë *lule (dikush). U bë *lumë (dikush). U bë për *lumë (dikush a diçka). U bë *lundër (dikush). U bë *llucë (dikush). U bë *llum (dikush a diçka). U bë *mashë (e dikujt) keq. M’u bë *mbarë. I bëhet *mburojë (dikujt a diçkaje). U bë *mel (dikush). I është bërë *mendja... Bëhem *merak (për dikë a për diçka). Iu bë *mish (dikujt). M’u bë *molë (dikush). M’u bë *morr (dikush) përb. bised. S’u bë *nami! mospërf. U bë *narden (dikush) keq. U bë *nuse (dikush). M’u bë *njerk (dikush). Bëhem një (*njësh). Është bërë *një (me dikë) keq. Iu bëftë *njëra! (dikujt) mallk. *Njëra të bëhet! Bëhem *njësh (një). Iu bë *ombrellë (dikujt). Iu bë *opingë (dikujt). U bë *paçavure (dikush). M’u bë (më mbeti) *pajë (dikush a diçka). Bëhem *palë (me dikë). U bë *pasqyrë (diçka). U bënë *pastërma keq. Është bërë *pastërma (dikush). U bë *pazar (diku). U bë *pe (dikush a diçka). U bë *pelte (diçka). U bë *pellg (dikush a diçka). Janë bërë *pendë. U bëra *peronë. U bënë *pesë e pesë. U bë *petë (diçka a dikush). U bë *përshesh (diçka). U bë *përrallë (diçka a dikush). U bë *përrua (dikush). U bë (mbeti) *pilaf (dikush) iron. U bë piper (*spec) (dikush). Bëhem *pishman. Jam bërë *pleh. U bë *plumb (dikush). I bëhem *prag (dikujt a diçkaje). U bë *pre (dikush). U bë *pulë (dikush) mospërf. M’u bë *pullë (dikush) përb. Nuk është *punë që bëhet (diçka). U bë *pus. Më bëhet *pus (diçka). Është bërë për *pushkë (dikush). U bë *qengj (dikush). U bë *qime (dikush). U bë *qiqër (dikush). U bë *qiri (dikush). U bë *qojle (dikush) tall. U bë për (në) *qoshe (dikush). U bë *qull (dikush a diçka). U bë *qyqe (dikush). I bëhem *qyrk (dikujt). U bë *re (dikush). U bë *retra (diçka). M’u bë *retër (dikush). U bë rreckë (*leckë) (dikush). M’u bë *rrëfanë (dikush) përb. M’u bë *rriqër (këpushë) (dikush) përb. M’u bë *rrodhe (dikush) përb. U bë *rrogoz (diçka a dikush). U bë *rrugë (udhë) (për diçka). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *rrumbull (dikush). U bëmë *sardele. M’u bë *sebep (diçka). Është bërë *skelet (dikush). U bë *spec (piper) (dikush). U bë *sterrë (dikush). U bë *sukull (dikush) krahin. Bëhet me *sustë (diçka). U bëra *shakull. U bëra për *shami. Është bërë *shirit (dikush). Më bëhet *shirit (diçka). U bëra për *shkalc. U bë *shkarpë (dikush). Më bëhet *shkarpë (diçka). U bë *shkop (dikush). U bë për *shkop (dikush). U bë *shoshë (diçka). U bë *shportë (diçka). I është bërë *shtrat (dikujt a diçkaje) keq. U bë *shuk (dikush). M’u bë *shushunjë (dikush) përb. U bë *tapë (dikush). U bë për *tellall (dikush). U bë *tërkuzë (litar) (diçka). U bë *tjegull (diçka). Është bërë *trëndelinë (dikush). U bë *trokë (diçka a dikush). U bë *trung (dikush). U bë *tufan (dikush). U bë *turrë (dikush). U bë *tym (dikush). *Tym të bëhet! *U tha, u bë (diçka). U bë *theror (dikush). U bë *thëngjill (diçka). Ta bën nën *thua (dikush). U bë *thumb (dikush). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *ujë (dikush). U bë *ujk (dikush). M’u bë *ujk (dikush a diçka). U bë *uthull (dikush). U bë *vaj. U bë *vakëf (diku). Bëhet *varr. U bë *vegël (e dikujt). Iu bë *velenxë (dikujt) keq. Bën *vend ku s’bëhet (dikush). U bëra *verem vjet. U bë *veri (dikush). U bë (doli) më *vete (dikush). U bë *vezë (dikush). U bë për *vig (dikush). Nuk më bëhet *vonë. U bë vozë (*fuçi) (dikush). U bëra *vrer. I është bërë *xanxë (diçka). U bë *xurxull (dikush). Është bërë *xham (diçka). U bë *xhind (dikush). M’u bë *zorrë (dikush) përb. vulg. U bë *zhele (dikush). U bë *zhur (diçka).

CÉK/E,~JA_II f. sh. ~E, ~ET Mbërtheckë me sustë (për xhupa, doreza etj.). I bleva ceket për fundin e ri.

FÓRTË (i, e) mb. 1. Që i qëndron peshës, shtypjes a veprimit të një force të jashtme, që nuk thyhet, nuk thërrmohet, nuk çahet, nuk këputet a nuk prishet lehtë; i ngjeshur, i ngurtë, i qëndrueshëm; kund. i dobët. Mur i fortë. Dru i fortë. Shkëmb i fortë. Arrë e fortë. Laps i fortë. Tokë e fortë. Bukë e fortë.
2. Që nuk ndryshon lehtë trajtën e vet kur ushtrohet mbi të një forcë, që nuk epet a që nuk shtypet lehtë; që përkulet a që përpunohet me vështirësi (për metalet); kund. i butë. Tel i fortë. Metale të forta. Sustë e fortë.
3. Që është i ashpër në sipërfaqe, që të shpon a të vret kur e prek; kund. i butë. Sipërfaqe e fortë. Mjekër e fortë. Qime të forta.
4. Që ka forcë të madhe trupore, që ka qëndresë, i fuqishëm; i shëndetshëm, jo i sëmurë; kund. i dobët. Burrë i fortë. Grua e fortë. Me trup të fortë. Ka mushkëri të forta (zemër të fortë). Është bërë i fortë.
5. Që del ose që shfaqet me forcë të madhe dhe të vret veshin a syrin, që vepron shumë mbi dikë a mbi diçka, jo i shtruar, jo i butë, jo i ëmbël; kund. i butë. Zë i fortë. Ngjyra të forta.
6. fig. Që ka karakter të qëndrueshëm e vullnet të çeliktë, që nuk trembet nga vështirësitë, që i duron pa u epur vuajtjet, që nuk përkulet; që nuk ndikohet lehtë e nuk preket shpejt, që e përmban veten në rrethana e kushte të rënda; kund. i butë. Njeri i fortë. Me zemër të fortë. Tregohem i fortë.
7. Që ka pjerrësi të madhe; që formon menjëherë një kënd të ngushtë dhe kalohet me vështirësi; kund. i butë. Tatëpjetë e fortë. Kthesa të forta.
8. Që bie me forcë e në sasi të madhe (për shiun etj.); që ka forcë e shpejtësi të madhe (për erën); i madh. Shi (breshër) i fortë. Erëra të forta.
9. Që shoqërohet me të ftohtë të madh, me ngrica, me acar e me stuhi (zakonisht për dimrin); i ashpër, i madh; kund. i butë. Dimër i fortë.
10. Që nuk mund të thyhet lehtë, që ka forca të mëdha, është i armatosur mirë etj. (për një ushtri); që ka themele të qëndrueshme e ekonomi të zhvilluar (për një shtet); që ka unitet të plotë e lidhje të ngushta (për një parti; organizatë etj.); i fuqishëm; kund. i dobët. Ushtri e fortë. Shtet i fortë.
11. Që bëhet me energji e me forcë të madhe, shumë i vrullshëm; i fuqishëm; kund. i dobët. Sulm i fortë. Ndeshje e fortë. Qëndresë e fortë.
12. fig. I rreptë, i prerë e pa lëshime. Disiplinë e fortë. Rregull i fortë. Kërkesa të forta. Masa të forta. Censurë e fortë.
13. Që vepron me forcë të madhe, që shfaqet në një shkallë të lartë; i qëndrueshëm. Ethe të forta. Vullnet i fortë. Mbështetje e fortë.
14. I rreptë, i ashpër; i vrazhdë; që ka forcë të madhe goditëse; kund. i butë. Përgjigje e fortë. Kritikë e fortë.
15. Që karakterizohet nga një luftë e madhe mendimesh e pikëpamjesh, që ka kritikë të ashpër; i zjarrtë, i flaktë. Diskutim i fortë. Debate të forta.
16. Që e zotëron mirë një profesion a që e kryen mirë punën e vet; që i përvetëson mirë e shpejt dijet; shumë i ditur; i zoti; kund. i dobët. Mjek i fortë. Nxënës i fortë. Lojtar i fortë.
17. Që të lë gjurmë të thella, që nuk shlyhet lehtë nga kujtesa, që të prek e të mallëngjen shumë, i thellë; i qëndrueshëm. Mbresa (përshtypje) të forta. Ndjenja të forta.
18. Që ka baza të shëndosha e të mbush mendjen, bindës. Argumente të forta. Logjikë e fortë.
19. Që ka alkool ose thartor në sasi të madhe; që të djeg fytin kur e pi a kur e thith (për pijet, duhanin); kund. i butë. Raki (verë) e fortë. Uthull e fortë. Duhan i fortë.
20. Që përmban shumë lëndë të tretur në të dhe që vepron menjëherë në organizëm. Kafe e fortë. Bar (ilaç) i fortë. Helm i fortë.
21. edhe fig. I fuqishëm. Ekonomi e fortë. Përkrahje e fortë. Teleskop i fortë.
✱Sin.: i ngjeshur, i ngurtë, i qëndrueshëm, i stralltë, thepak, i fuqishëm, i shëndetshëm, guracak, gurës, i gurtë, shtyllak, gungës, i thantë, i ashpër, i madh, i rreptë, i vrazhdë, i zjarrtë, i flaktë, i aftë, i zoti, i thellë, bindës, i theksuar, i durueshëm, i pathyeshëm, i rëndë, i thellë, tehmprehtë, i zjarrtë, i flaktë, i prushtë, i vendosur.
♦ *Arrë (kaçkë) e fortë. *Asht i fortë. *Dorë e fortë. *Kaçkë (arrë) e fortë. E ka kokën të fortë (dikush) është kokëfortë; e ka kokën gur. Ka *limë të fortë (dikush). Ka *themele të forta (dikush). Ka *zdrukth të fortë (dikush). E ka zemrën (shpirtin) të fortë (dikush) duron e përballon dhembje të mëdha shpirtërore, nuk e lëshon veten, nuk ligështohet; e ka zemrën gur; e ka zemrën hekur; ka lindur prej gurit. *Kockë e fortë. *Kthesë e fortë. Me të fortë me zor, me pahir. Myka e di sa e fortë është gozhda (fj. u.) ai që e bën punën e di se ç'vështirësi ka ajo. *Uthull e fortë (e sertë) keq. Uthulla e fortë prish enën e vet (fj. u.) kush nxehet kot, pa shkak, dëmton veten. Me *zemër të fortë.

GJARPËRÚSH,~I_II m. sh. ~Ë, ~ËT tek. Gyp i përdredhur si sustë, që vihet në pajisjet për ngrohje e ftohje. Gjarpërushin e vendosi brenda pajisjes.

GJILPË́R/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Fill i hollë çeliku me majë të mprehtë e me vrimë në fund, që përdoret për të qepur. Gjilpërë e hollë. Gjilpërë qepëse. Qep me gjilpërë. Shkoj perin në gjilpërë. Gjilpërë dyshekësh gjilpërë e trashë dhe e gjatë për të qepur buzët e dyshekëve dhe për t’u vënë pullat. Gjilpërë e makinës qepëse gjilpërë që çon fijen e rrotullës te mëqiku, ku dhe formon tegelin. Gjilpërë leshi gjilpërë për të qepur me fije leshi. Ku futet gjilpëra do futet edhe peri (fj. u.) ku është njëri, do të jetë patjetër edhe tjetri. Nuk humbi pazari për gjilpëra (fj. u.) nuk është gjë që s'e gjen dot. Për një pe, për një gjilpërë, shkoi dëm një gunë e tërë (fj. u.) për pak punë, për pak mundim ose për diçka fare të vogël, shkoi dëm një gjë e madhe.
2. Diçka e ngjashme me këtë fill çeliku; shigjetë treguese në një aparat matës; akrep. Gjilpërë e gramafonit pjesë metalike në fund të krahut të gramafonit, që përcjell tingujt nga pllaka në tubin e zërit. Gjilpërë e busullës gjilpërë, maja magnetike e së cilës tregon veriun magnetik. Gjilpërë me kokë gjilpërë pa vrimë e me një kokë të rrumbullakët në fund. Gjilpërë flamuri. Gjilpërë kravate kapëse metalike me sustë, që kap kravatën me buzën e gjoksit të këmishës. Gjilpërë e pushkës gjilpërë me kokë të rrumbullakët që godet ndezësin e fishekut. Gjilpërë e thatë (art.) gjilpërë çeliku me majë shumë të mprehtë, me të cilën punohet sipërfaqja e metalit ku do të bëhet gravura.
3. Tel i tillë pa vrimë, që përdoret për t’u ngulur. Ngul gjilpërën. Shpim me gjilpërë (mjek.) akupunkturë.
4. Gyp shumë i hollë metalik me majë të mprehtë që vihet në shiringë e ngulet në trup për të futur një bar të lëngshëm për mjekim; bised. bari që futet në trup me këtë mënyrë. Gjilpërë në damar. Gjilpërë kundër tetanosit. Bëri një gjilpërë. Ziej gjilpërat. Thith me gjilpërë. Gjilpëra e shiringës (mjek.) gjilpërë si gyp, që vihet në shiringë e që ngulet në trup për të futur bar të lëngshëm për mjekim.
5. Shufër çeliku e hollë dhe me majë në një mekanizëm, e cila shërben për qëllime të ndryshme. Gjilpëra e topit. Gjilpëra e kompasit. Gjilpëra e sahatit. Susta e gjilpërës. I heq gjilpërën. Gjilpërë kapëse karficë.
6. bised. Gjethe e hollë e pishës dhe e drurëve të tjerë halorë, halë. Gjilpërat e drurëve.
7. bised. Zgjatim i hollë në trupin e disa kafshëve; gjemb. Gjilpërat e iriqit.
8. Diçka e hollë e me majë. Gjilpëra akulli.
9. Secili nga dy direkët e derës ose të dritares, ku mbërthehen kanatet ose fletët. Gjilpëra e derës. Gjilpëra e dritares.
10. fig., keq. Njeri dinak e keqbërës që të bën një të keqe prapa krahëve pa e marrë vesh. -Mos i beso shumë, është gjilpërë!
✱Sin.: arnojsë, spicë, thumb, dinak.
♦ I bie nëpër *vesh të gjilpërës (dikush). Çan *pishën me gjilpërë (dikush). I fërkon *majat e gjilpërave (dikush). I fut gjilpërat (dikujt) shih i fut spicat (dikujt). Të fut në *vrimë të gjilpërës (dikush). Futet (hyn) në *vrimë të gjilpërës (dikush). Gjilpërë pa majë shih mulli pa mokra mospërf. (Humbi) si gjilpëra në fund të bunarit (dikush a diçka) shih (humbi) si gjilpëra në kashtë (dikush a diçka). (Humbi) si gjilpëra në kashtë (dikush a diçka) humbi pa asnjë gjurmë, u zhduk e s’e shohim më, s’e dimë ku është, s’gjendet dot; u shkri (u tret, humbi) si kripa në ujë (diçka). (Humbi) si gjilpëra pa pe (dikush a diçka) shih (humbi) si gjilpëra në kashtë (dikush a diçka). S’humbi *pazari për gjilpëra! iron. Më sa hyn *bualli në veshin (në vrimën) e gjilpërës! Është e *gërshërës dhe e gjilpërës (dikush). (Janë) si gjilpërat majë më majë nuk shkojnë hiç mirë, zihen e grinden vazhdimisht; nuk i lëshojnë udhë njëri-tjetrit; (janë) majë më majë. (S’të jep) një *majë gjilpëre (dikush). S’të jep as një *pe gjilpëre (dikush). Kalon (shkon) nëpër *vesh të gjilpërës (dikush). E kalon (e shkon) në *vesh të gjilpërës (dikë a diçka). Kalon (shkon) nëpër *vrimë të gjilpërës (dikush). E kalon (e shkon) nëpër *vrimë të gjilpërës (dikë a diçka). S’ke ku të futësh *majën e gjilpërës (diku). I kanë (i kanë vënë, i shpunë, i ngritën) gjilpërat *majë më majë. E ka gjuhën gjilpërë (majë gjilpëre) (dikush) të thumbon e të ther me fjalë; është gjuhustër; e ka gjuhën të mprehtë. Kërkon gjilpërën në kashtë (në mullar) (dikush) përpiqet më kot duke kërkuar diçka që nuk mund të gjendet; përpiqet të bëjë të pamundurën. Lyp gjilpërën në sanë (dikush) shih kërkon gjilpërën në kashtë (në mullar) (dikush). Mbush *pusin me gjilpëra (me pështymë) (dikush) tall. Mësa mbushet *pusi me gjilpëra! E ndërroi gjilpërën (dikush) keq. dredhoi në bisedë; e kthehu pllakën. Me *pe e me gjilpërë (në pe e në gjilpërë). Qep me dyzet gjilpëra (dikush) është shumë i zoti e i shkathët; ka aftësi të shumta, bën çdo punë. Qep edhe pa gjilpërë (dikush) shih qep me dyzet (me njëqind) gjilpëra (dikush). Qëron (pastron) pusin me gjilpëra (dikush) shih e korr livadhin me gërshërë (dikush). Rri mbi gjilpëra shih rri mbi gjemba. (Shpëtoi) për një *majë gjilpëre (dikush). Vetë *kutin e vetë gjilpërën (dikush).

KREVÁT,~I m. sh. ~E, ~ET Shtrat për të fjetur. Sustë (kokë) krevati. Dysheku i krevatit. Bie (shtrihem) në krevat. Dhomë me dy krevate.
✱Sin.: shtrat, jatak.
♦ E la krevatin (*shtratin, jatakun) (dikush). U ngrit nga krevati (nga *shtrati) (dikush). Zuri krevatin (*shtratin, jatakun) (dikush).

MÁSHKULL mb. 1. Që i përket gjinisë mashkullore, i gjinisë mashkullore, mashkullor. Fëmijë mashkull. Qefull mashkull. Misër mashkull.
2. fig. Që hyn në diçka tjetër për t’u mbërthyer etj. Kopsë (sustë) mashkull. Çelës mashkull.

PESHÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Vegël e posaçme që përdoret për të përcaktuar me përpikëri peshën e trupave e të sendeve të ndryshme; kandar. Peshore e përpiktë (e saktë). Peshore analitike peshore shumë e përpiktë dhe me ndjeshmëri të madhe. Peshore me sustë (me kundërpeshë). Peshore farmacie. Fusha (shigjeta, shtiza) e peshores. Vë në peshore.
2. astr. Një nga dymbëdhjetë yjësitë e zodiakut, yllësi e gjysmërruzullit jugor.
3. astr. Shenja e shtatë e zodiakut, që mbizotëron gjatë periudhës nga 23 shtatori deri me 22 tetor.
4. astr. Njeri i lindur në periudhën gjatë kësaj shenje.
♦ Me peshoren (me kandarin, me balancën) e farmacistit libr. duke e matur e duke e peshuar mirë diçka, duke e parë deri në imtësi; me përpikëri të madhe, me saktësinë më të madhe; me kujdesin më të madh. Vë në peshore (në balancë) (diçka) e shqyrtoj mirë për ta vlerësuar ose për ta krahasuar me një tjetër, e peshoj. Nuk e vë në peshore (në *kandar) (diçka).
✱Sin.: peshojë, kandar, balancë, peshë, heqës, kapan, terezi, çeki.

PJATÁK,~E mb., mek. Që është si pjatë. Sustë pjatake. Valvul pjatake.

SHKEL vep., ~A, ~UR 1. kal. edhe jokal. Eci me këmbë diku a mbi diçka. Shkel në tapet (në qilim, në dysheme, në çimento). Shkel në tokë të punuar (në rërë, në baltë). Shkeli (në) një minë. Shkel në pragun e shtëpisë.
2. kal. edhe jokal. Shtyp nën këmbë diçka. Shkeli barin e gjelbër (lulet). Shkeli mbi të mbjella (fidanë). Shkel dheun. Shkel dëborën. Shkel mbi vesë (mbi akull). I shkeli fustanin.
3. kal., vet. v. III Zë nën vete dhe e shtyp dikë a diçka, i shkakton dëmtime. E shkeli kali (mushka). E shkeli biçikleta (makina, karroca, treni). I shkeli dorën (këmbën). E shkeli për vdekje.
4. kal. Ushtron forcë për të shtypur me këmbë rrushin, ullinjtë etj. për të bërë verë, vaj, niseshte etj; shtyp. Shkel rrushin (ullinjtë, grurin).
5. kal. Rrah në dërstilë shajakun, velenxat etj.; dërstil. Shkel shajakun (zhgunin). Shkel vilarin në dërstilë.
6. kal. Shtyp me dorë a me këmbë një sustë ose një vegël të një makine, të një aparati etj.; tërheq këmbëzën e një arme. Shkel frenat (e makinës, trenit). I shkel gazin makinës. Shkel sustën. Shkel këmbëzën.
7. kal., bised. Shtyp lehtë me dorë a këmbë dikë; ndrys. - Më shkel pak kokën! - Shkele nënën. - Nuk di të shkelë ai.
8. kal., bised. Hekuros. Shkel rrobat me hekur.
9. kal. edhe jokal., fig. Vete diku; vizitoj; vë këmbët diku; zbres. Sapo shkeli në stadium, tifozeria u ngrit në këmbë. Shkeli në tokën shqiptare për herë të parë. Nuk ia ka shkelur pragun (derën). Nuk ka shkelur këmbë njeriu atje. Ka shkelur këmba e gazetarit. - Ku s’ka shkelur ai! Ato zona i ka shkelur pëllëmbë më pëllëmbë. Shkeli në të gjitha vendet e botës.
10. kal. edhe jokal., fig. Nënshtroj a shtyp dikë, e vë nën sundim; pushtoj, dhunoj shtëpinë e dikujt; kund. çliroj. Nuk i shkelën trojet tona. I shkelën në vatër.
11. kal., fig., bised. E teproj me fjalë a veprime, flas më shumë se duhet, bëj gjëra të papërshtatshme; gaboj, shkas. - Mos fol më se e shkele! E shkeli me të dyja këmbët. E shkeli me pijen.
12. kal. edhe jokal., fig. Trajtoj keq dikë, e marr nëpër këmbë; përbuz, poshtëroj; kund. respektoj. Duke dashur të shpëtonte veten, shkeli mbi të tjerët. Shkeli ndjenjat e dikujt. Shkeli mbi djersën e dikujt.
13. kal. edhe jokal., fig. Veproj në kundërshtim me ligjet, thyej kodin shoqëror, moral a zakonor etj.; dhunoj, cenoj. Shkel të drejtat e njeriut. (drejt.) Shkeli parimet (ligjet, rregullat, detyrimet, udhëzimet, vendimet). Shkeli premtimet. Shkeli besën (betimin, fjalën). Shkeli traditat. Shkelën kanunin. I shkeli hapur (rëndë). Shkeli në zemërimin e tij.
14. kal. edhe jokal., fig., bised. Arrij një moshë a një kohë të caktuar; hyj. Shkeli (në) të tridhjetat. Shkeli në të shtatin muaj. I ka shkelur të dyzetat. Shkeli dhjetori. Shkeli pranvera.
15. jokal., fig., bised. I jap fort, ia jap; nxitoj.- Shkelja vrapit! Ia shkeli punës. - Mos ia shkel kështu!
16. kal., vet. v. III Shiton, shuplak. E kanë shkelur xhindet (hijet).
17. kal., vet. v. III Bashkohet mashkulli me femrën, pllenon (zakonisht për shpendët). Gjeli shkel pulat.
18. kal., vet. v. III, bised. I bie një sëmundje (një njeriu, një kafshe a një bime). I ka shkelur shita bagëtinë. E ka shkelur përdhesi. E ka shkelur hiri grurin.
19. I jap ryshfet dikujt, e korruptoj. E ka shkelur gjyqtarin.
✱Sin.: eci, kaloj, rrah, shëtis, zhgërryej, përdhos, përdhunoj, ngjesh, thundron, shtyp, dëmtoj, plagos, vras, dërstil, ndrys, hekuros, vete, hyj, vizitoj, zbres, dhunoj, pushtoj, nënshtroj, gaboj, shkas, mëkatoj, teproj, kapërcej, dhunoj, cenoj, thyej, çart, prish, tradhtoj, nëpërkëmb, përbuz, poshtëroj, mohoj, arrij, nxitoj, rrah, shiton, shuplak, pllenon.
♦ Di ku shkel (dikush) është i matur e i shtruar, është i kujdesshëm, vepron me mend në kokë, nuk bën hapa të gabuar. Shkel mbi *akull (dikush). I shkeli *bishtin (dikujt) (e shkeli në bisht) (dikë). Ia shkel *brezin (dikujt). Të shkel *bukën (me këmbë) (dikush). Nuk ia kam shkelur derën (*pragun) (dikujt). T’i shkelësh në *dritë të syrit (dikujt). Shkel në *erë (dikush). Ia shkel *gazit (në dërrasë). Shkeli mbi *gjarpërinj (dikush). Shkel në *gjurmët (e dikujt). Të shkelsha *gjurmën! mallk. E shkel në *gjurmë (dikë). Të shkel *hijen (prapa) (dikush). Nuk ia shkel (dot) *hijen (prapa) (dikujt). Të shkeltë (të vraftë) *hija! mallk. I shkeli në *kallo (dikujt). Shkeli *keq (dikush). E shkel me *këmbë (dikë a diçka). Nuk i ka shkelur *këmba (diku). I shkel *këmba shesh (dyst) (dikujt). E ka shkelur *koha (dikë). Shkeli *kurorën (dikush). I shkeli në *lyth (dikujt). Shkel në *pambuk (dikush). Nuk ia kam shkelur *pragun (derën) (dikujt). I shkel (i luaj) *syrin (dikujt). Shkel e shko me nxitim; pa kujdes, dosido, keq; sa për të shkuar radhën; dy hunj e një purtekë; dy ujë e një oriz; i ra me gisht të madh (dikush); e lëshon bajgën (ku të mundë) (dikush) bised. Shkel mbi *shpuzë (dikush). Të shkel me *thundër (dikush).

SHTRAT,~I m. sh. SHTRÉTËR, SHTRÉTËRIT 1. Orendi prej druri a prej hekuri, që shërben për të fjetur ose për t'u shtrirë mbi të dhe që përbëhet nga një sustë a nga një radhë dërrasash të ngritura mbi katër këmbë, ku shtrohen dysheku e mbulesat e nevojshme. Shtrat i gjerë (i ngushtë, i ulët, i lartë, i dyfishtë, i butë). Shtrati bashkëshortor. Shtrati i nusërisë. Shtrat dërrase (hekuri). Shtrat me sustë. Shtrat fëmijësh. Në shtratin e vdekjes. Regjim shtrati. Këmbëzat e shtratit. Balli i shtratit. Hotel (spital) me dyqind shtretër. Shtroj shtratin. Bie (shtrihem, ulem) në shtrat. Shkoj shpejt në shtrat shkoj të fle herët. Bie (rri, lëngon, dergjet) në shtrat. Zuri shtratin (krevatin, dyshekun, jatakun) u sëmur e u dergj në shtrat për një kohë të gjatë. Nuk ngrihet nga shtrati është shumë i sëmurë.
2. Vend në një dhomë a gjetiu, i ngritur mbi këmbëza dhe i shtruar me dërrasa, që shërben për të ndenjur ose për të vënë diçka mbi të. Shtrati i minderit. Shtrati i shtresave. E vë mbi shtrat.
3. Vend i ngritur mbi drurë në mes të arës, i shtruar e zakonisht i mbuluar, ku fle ose ku rri roja; vend i shtruar e i rrethuar si kolibe, që bëjnë peshkatarët në gjol për të zënë peshk. Shtrat peshkimi. Bëri një shtrat te bostani. Hipi në shtrat.
4. Pjesa e sheshtë e qerres ku vihet ngarkesa. Shtrati i qerres. Hunjtë (dërrasat) e shtratit.
5. Vend i shtruar, i përgatitur posaçërisht dhe zakonisht pak i ngritur, ose pjesa e një vegle ku mbështetet, mbërthehet a lëviz diçka; pjesa e poshtme a mbështetja e diçkaje; pjesë e armëve të rënda ku mbështetet gryka e zjarrit. Shtrati i mullarit. Shtrati i avlëmendit. Shtrati i tornos (i dinamos). Shtrati i shulit (i shënjestrës). Shtrati i topit (i mitralozit të rëndë). Shtrati i lëshimit të raketës ndërtim i posaçëm që shërben për të lëshuar raketën e për t'i dhënë asaj drejtimin e duhur.
6. Ndërtim me drurë e hunj ose me hekura, të ngulur në tokë e të mbërthyer sipër, mbi të cilin hidhet hardhia ose ndonjë bimë tjetër kacavarëse që formon tendë; ndërtim i tillë ku varen vargjet e duhanit për t'u tharë. Shtrati i hardhisë. Shtrat duhani. Bëj (ngre) një shtrat. Hedh (var) në shtrat.
7. Tabani i sheshuar, mbi të cilin hidhet shtresa e themelit të rrugës. Shtrati i rrugës (i hekurudhës).
8. Lugu nëpër të cilin rrjedh uji i një lumi, i një, përroi etj.; gjithë fundi i një liqeni, i një deti a i një oqeani. Shtrat i gjerë (i ngushtë, i thellë). Shtrati i vjetër (i ri). Shtrati i lumit (i përroit, i liqenit, i detit, i oqeanit). Doli lumi nga shtrati vërshoi lumi. Gërryen shtratin. Ka ndërruar shtrat lumi. Është thelluar (është ngritur, është mbushur) shtrati.
9. Pjesa nën vete (midis këmbëve) e të mbathurave ose e pantallonave. Shtrati i pantallonave. I ka të ngushta në shtrat. Janë ngrënë (janë grisur) në shtrat.
10. bot. Pjesa e sipërme e bishtit të lules, që është më e gjerë e që mban lulen. Shtrati i lules.
11. Lehe e punuar imët dhe e plehëruar mirë, ku mbillen fara perimesh, duhani etj., për të marrë rasate; farishte; shtresa e tokës ku mbin fara e zhvillohet bima. Shtrat i ngrohtë (i nxehtë) lehe, zakonisht e mbuluar, që ka në fund një shtresë degësh të thata, në mes një shtresë të gjerë plehu të pakalbur dhe sipër një shtresë dheu të thërrmuar, ku farat mbijnë më shpejt për shkak të nxehtësisë së plehut. Shtrat i ftohtë lehe me dhe të thërrmuar e të përzier me pak pleh, ku farat mbijnë më vonë se në shtratin e ngrohtë. Shtretërit e rasateve. Shtrati i mbirjes. Mbjell në shtretër.
12. fig. Tabani mbi të cilin lind, krijohet a zhvillohet diçka. Shtrat i shëndoshë. Shtrati kombëtar i këngës popullore.
13. fig., keq. Tërësia e kushteve dhe e rrethanave që shkaktojnë lindjen dhe zhvillimin e shfaqjeve e të dukurive të dëmshme për moralin e shoqërisë sonë, mjedis jo i shëndoshë. Shtrati i grindjeve (i thashethemeve). Gjente shtrat dembelizmi. I bënte shtrat tarafllëkut.
14. Shtresa e parë e borës; shtresë bore; borë e imët dhe e përzier me shi a me breshër, që bie para se të nisë bora mirë; llohë. Shtrat bore. Ra një shtrat borë. Bie bora shtrat mbi shtrat. Nuk ka (zënë) shtrat dëbora ka rënë pak dëborë ose kjo është e re dhe e shkrifët, sapo ka rënë.
15. Shtresë e trashë si pelte që formohet në uthull nga shtimi e përqendrimi i mikroorganizmave, shpretka e uthullës; e trasha e qelbit në një të thatë a në një plagë. Shtrati i uthullës. Ka zënë shtrat uthulla. I doli shtrati të thatit.
16. anat. Cipë e mishtë si sfungjer, që mbështjell e ushqen pjellën te gruaja shtatzënë ose te femrat barrsa të gjitarëve dhe që del jashtë bashkë me të. E nxori shtratin. I doli (i ra) shtrati.
17. Pëlhura e merimangës, cerga. Ia prishi shtratin merimangës.
18. fig. bised. Burrë e grua, një çift bashkëshortësh. Çerdhe mizash nëpër drurë. Shtrati i mizave.
♦ I është bërë shtrat (dikujt a diçkaje) keq. e mbështet dikë a diçka, e përkrah dhe e mbron; i ka krijuar kushte të përshtatshme për të vepruar a për t’u zhvilluar. Është në shtratin e vdekjes (dikush). 1. shih po jep (po heq) shpirt (dikush). 2. Po merr fund, po shkatërrohet përfundimisht; bie këmbana e vdekjes (për dikë); hedh vallen e vdekjes (dikush). E la shtratin (krevatin, jatakun) (dikush). 1. U ngrit nga gjumi; e la dyshekun. 2. U shërua pas një lëngate të gjatë; u e la dyshekun; kund. zuri shtratin (krevatin, jatakun). 3. E mori përsipër një punë, edhe në një gjendje të keqe a i pafuqishëm. Shtrat i ngrohtë vend a tërësi rrethanash të përshtatshme për të ndodhur diçka ose për t’u zhvilluar një dukuri. Zuri shtratin (krevatin, jatakun) (dikush) u sëmur e u dergj për një kohë të gjatë; nuk lëviz më nga pleqëria; zuri dyshekun; zuri këndin; ra squkë₁; kund. e la shtratin (krevatin, jatakun).

SPIRÁL,~E mb. Që vjen duke u dredhur a lakuar rreth një pike a një boshti, që ngjitet a zbret në trajtë spiraleje. Vijë (shkallë) spirale. Sustë spirale.

SÚST/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Tel çeliku i përdredhur rrathë-rrathë ose paftë e epshme, që ka veti të shtypet kur i rëndon një forcë dhe të hapet e të kthehet përsëri në gjendjen e mëparshme pa u prishur. Sustë çeliku. Ishin dëmtuar sustat e rrotave. Sustat e divanit lëshonte një tingull të çuditshëm. Derë me sustë. Kapakët i kishin bërë me sustë. I vuri një sustë të vogël. Ishte këputur susta.
2. Rrjetë prej teli të epshëm e të përdredhur, mbi të cilën vihet dysheku në shtrat. Morën një sustë teke. Kishin vënë një krevat me sustë.
3. Sumbull metali, plastike etj. në një aparat a mekanizëm, që shtypet me gisht për ta vënë këtë në lëvizje ose për ta ndaluar. Susta e aparatit fotografik. Shkeli me kujdes sustën.
4. Lloj kapëseje për të mbërthyer rrobat, e përbërë nga dy pjesë si kopsa të vogla, prej të cilave njëra ka një thumb që futet me forcë në tjetrën kur shtypet. Sustat e bluzës ishin hapur. Mbante një përparëse me susta. I qepi vetë sustat.
5. fig. keq. Diçka që shërben si forcë lëvizëse. E kishte gjetur sustën e fshehtë të punës.
♦ Bëhet me sustë (diçka) bëhet vetvetiu diçka, pa asnjë punë a pa mundim fare, sikur të shtypësh një sustë, pa përpjekje.

TRÍN/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Thurimë me purteka ose me kashtë, që shërben për të nderë gjëra të ndryshme mbi të, zakonisht ushqime, ose mbi të cilën rrihen me shkop kallinjtë e misrit, për t’i shkoqur. Trinë druri (kashte). Trinë për të tharë fiq (pjeshkë, mollë, drithin). I thajnë kumbullat në trinë. E rrahin misrin në trinë.
2. Derë e vogël e thurur me thupra a me degë, që shërben për të mbyllur vathën ose ndonjë shteg tjetër kalimi; thurje me thupra për të rrethuar diçka. Trina e kopshtit (e gardhit, e vathës). I rrethuan pemët me trina.
3. Lesë_I,1; branë. E shkrifërojnë (e rrafshojnë) tokën me trinë.
4. Argsh. E kaloi lumin me trinë.
5. anat. Pjesa e sipërme e dorës, shpina e dorës; kurrizi i këmbës. Trina e këmbës. Fshiu buzët me trinën e dorës.
6. krahin. Sustë, thurimë e shtratit. Kërcente mbi trinë.
✱Sin.: lesë, hapore, ndërlike, llajkë, branë, ballçak, derë, deriçkë, argsh, tezgë, vig, sustë, shpinë, prirë, ballës, pasgrushtë, kurriz.

TRYSNIMÁTËS,~I m. sh. ~, ~IT fiz. Aparat që shërben për të matur trysninë e një lëngu a gazi në një enë të mbyllur; manometër. Trysnimatës vaji. Trysnimatësi i gomës. Trysnimatës me merkur (me jonizim, me membranë, me sustë).