FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BASHKËSUND/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., jokal. Mbaj pushtetin njëkohësisht me një tjetër, sundoj së bashku me një tjetër. Bashkësundonte me të vëllanë.

EPSH,~I m. sh. ~E, ~ET Dëshirë e madhe për të plotësuar kënaqësitë seksuale. Epsh seksual. Ndizen (shuhen) epshet. Sundoj (mund) epshet. Ishte në prag të një epshi të madh. I përcollën një valë tjetër epshi.

FEUDALIZ/ÓJ vep. ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Krijoj institucione apo rendin feudal në një vend. Feudalizoi disa prona.
2. Sundoj (një vend) me metoda feudale. Feudalizon shtetin.

HYQM/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR vjet., kal. Sundoj, qeveris.

MBISUND/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. jokal. Sundoj, mbi të tjerët, shquhem më shumë, dominoj. Në tablo mbisundonte ngjyra e kaltër. Jetojmë në një qytet ku mbisundon mirëkuptimi. Në sallë mbisundonte euforia (frika, pasiguria). E reja mbisundon mbi të vjetrën.
2. kal. Mbizotëroj. Muzika që e ka mbisunduar zemrën. Fama e ka mbisunduar patriotizmin.

MBIZOTËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. jokal. Zë vendin kryesor, kam epërsi mbi të tjerët, zotëroj mbi gjithë të tjerët (për dikë). Ai dëshiron të mbizotërojë në çdo situatë. Në disa rrethe mbizotërojnë moshat e vjetra për shkak të emigracionit.
2. jokal. dhe kal., vet. v. III Është gjëja kryesore që dallohet, bie në pah më shumë se pjesa tjetër, zotëron çdo gjë përreth, shquhet, sundon, mbisundon (për diçka). Qyteza mbizotëron gjithë vendin. Një tërësinë e veglave muzikore mbizotëronin daullet. Teknologjia po mbizotëron çdo aspekt të jetës. Në veshjen e saj mbizotëron thjeshtësia dhe eleganca. Kudo mbizotëron bardhësia e dëborës. Mbizotëronte një qetësi e madhe.
3. kal. E bëj zap, e vë nën kontroll dikë ose diçka, sundoj. Po mundohet t’i mbizotërojë instinktet. Mëshira ka mbizotëruar zemërimin e tij.

MBRETËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. 1. Ushtroj pushtetin si mbret, si perandor ose si princ; jam mbret, sundoj në një mbretëri (për mbretërit). Mbretëroi për një kohë të shkurtër (të gjatë).
2. fig. Sundoj mbi dikë si një mbret, sillem si mbret. Ai nuk qeveriste, por mbretëronte.
3. fig., vet. v. III Zotëron, sundon. Mbretëron heshtja (qetësia). Mbretëron liria (gëzimi, hareja). Mbretëronte shthurja (vuajtja, varfëria, padija).

MONOPOLIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. ek. Vë nën zotërimin dhe nën kontrollin e një monopolisti; bashkoj a shkrij në një monopol; e bëj monopol, vendos monopolin në një fushë të ekonomisë. Monopolizoi tregtinë e jashtme (nxjerrjen e naftës). Monopolizuan të gjitha degët e industrisë.
2. fig. Kam vetëm unë të drejtën a mundësinë të bëj a të përdor diçka; sundoj a zotëroj plotësisht në një fushë të caktuar. Askush nuk mund ta monopolizojë shkencën. I kishte monopolizuar të gjitha punët në duart e veta.

NËNKË́MB vep., ~A, ~UR kal. Mund (kundërshtarin), vë nën këmbë, sundoj mbi të. Mos lejoni t’ju nënkëmbë askush!

NËNSHTR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Vë nën pushtetin a nën sundimin tim; vë në gjendje varësie, e detyroj të bindet. Nënshtruan vendin. Nuk i nënshtruan dot protestuesit. S’mundën ta nënshtronin Shqipërinë.
2. Bëj diçka që të veprojë në dobinë time e sipas qëllimeve të mia. Nënshtrojmë natyrën (forcat e natyrës).
3. Vë diçka në shërbim të një ideje a detyre kryesore, të një qëllimi a synimi themelor që qëndron mbi çdo gjë tjetër. Ia nënshtruan gjithçka socializmit. Ia nënshtroj interesin vetjak interesit të përgjithshëm.
4. E kaloj diçka nëpër një shqyrtim. Ia nënshtroj gjykimit të masës. Ia nënshtroj oponencës publike një vepër.
✱Sin.: mposht, zë, pushtoj, shkel, zaptoj, robëroj, gjunjëzoj, përul, skllavëroj, gëlltis, shtroj, shtyp, përgjunj, përshkardh, thyej, karfos, kërrus, sundoj, shfrytëzoj, ndrydh, zotëroj, zotoj, provoj.

PËRMBÁ/J vep., ~JTA, ~JTUR kal. 1. I bëj ballë dikujt a diçkaje; e ndaloj që të përparojë a të vejë më tutje, e mbaj brenda disa kufijve, e pengoj, e mbaj. Përmbaj kalin. E përmbajtën sulmin e armikut. Mezi e përmbajtën turmën.
2. E ndaloj diçka që të dalë përjashta a të shpërthejë me forcë; mbaj me forcën e vullnetit një ndjenjë zemërimi, gëzimi etj.; i ndal hovin a zhvillimin e mëtejshëm diçkaje. Mezi i përmbajti lotët. E përmbajti inatin (zemërimin). Nuk e përmbante dot gazin. E përmban veten përmbahet, e sundon veten, nuk rrëmbehet. Trim i mirë quhet ai që përmban zemërimin. (fj. u.).
3. vjet. E ndihmoj që të jetojë a të mbahet i gjallë; e mbaj në këmbë, mbaj. Përmbante familjen me bukë. Përmbante një mësonjëtore shqipe.
✱Sin.: mbaj, pengoj, frenoj, ndaloj, ngadalësoj, zotëroj, përandit, përarëndit, sundoj.

SUNDÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. vet. nj. Veprimi kur sundoj a sundohem. Sundimi i një vendi për një kohë të gjatë. Sundimi i natyrës. Nuk e kishte të mundur sundimin i vetes. Kishin përdorur çdo mjet sundimi. Lufta për sundim kishte qenë mizore.
2. vet. nj. Ushtrimi i pushtetit në një vend, koha sa qëndron në pushtet dikush. Sundimi i sulltanëve. Ishte në vitet e fundit të sundimit.
3. Pushteti mbi një vend a popull të nënshtruar; periudha gjatë së cilës një vend a një popull është i pushtuar e nën zgjedhë. Sundimi i huaj. Sundimi kolonial. I mbajtën gjatë nën sundim. U çliruan nga sundimi i huaj me luftë.
4. vet. nj. Mbizotërimi i diçkaje në krahasim me të tjerat, pushteti i plotë i diçkaje; shfrytëzimi i diçkaje sipas kërkesave e nevojave të mia. Sundimi i njeriut mbi natyrën.
✱Sin.: robëri, shtypje, shfrytëzim, zgjedhë, kular, pranga, kthetër, mbretërim, qeverisje, zotërim, mbisundim, nënshtrim, përmbajtje, mbajtje.

VASALIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Nënshtroj, mbaj a vë nën pushtetin a sundimin tim një shtet a dikë; e bëj që të varet plotësisht nga unë dhe të veprojë ashtu siç dua unë, të më përulet, të më nënshtrohet; sundoj. Perandoritë vasalizonin vendet e vogla dhe të varfra.
✱Sin.: nënshtroj, zaptoj, robëroj, skllavëroj, gjunjëzoj.

ZOTËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. Jam zot a pronar i diçkaje; e kam në dorë dikë a diçka; kam. Zotëronte tokën. Zotëron mjete të shumta (të fuqishme).
2. fig., kal. E kam në dorë dhe mund ta bëj si dua; kam fuqi të plotë mbi diçka; përmbaj; mposht. Nuk i zotëronte dot këmbët. Di ta zotërojë veten si në çaste të hidhura, edhe në çaste të gëzuara. E zotëron gjendjen. E zotëroi sallën. E zotëronte turmën me një fjalë e me një lëvizje të prerë të dorës.
3. kal. E di a e njoh mirë diçka, e kam përvetësuar si duhet; ia them mirë një zanati. E zotëron mirë profesionin (teknikën). Zotëron dy gjuhë të huaja.
4. kal. dhe jokal., vet. v. III Gjendet më lart se diçka tjetër dhe lejon që kjo të shihet e të vëzhgohet mirë; është a ndodhet përmbi diçka. Kodra zotëron qytetin. Kalaja zotëron fushën. Shkëmbi zotëron mbi lumë.
5. jokal., kryes. vet. v. III Është përhapur kudo, ka përfshirë çdo gjë; ka më shumë; mbretëron, sundon. Zotëron një gjendje e shkëlqyer. Zotëroi qetësia. Zotëron një atmosferë pune (e ngrohtë). Një heshtje varri zotëronte mbi katund sikur s'kishte frymë njeriu aty.
6. kal. Tremb, i fut frikën. Më zotëroi djalin i paudhi.
✱Sin.: gëzoj, kam, mbaj, zotoj, përmbaj, mposht, sundoj, përvetësoj, përtyp.

ÇÍZM/E,~JA f. kryes. sh. ~E, ~ET 1. Këpucë lëkure ose gome me qafa të gjata, zakonisht deri afër gjurit. Çizme burrash (grash, fëmijësh). Çizme oficerësh. Çizme gjahu. Qafat e çizmeve. Mbath (vë, heq) çizmet.
2. fig. Sundimi i egër, zgjedha e huaj. Çizmja e pushtuesit. Nën çizmen e huaj. Vë nën çizme sundoj; pushtoj.
♦ E bëri barkun çizme (dikush) tall. hëngri shumë, u ngop mirë, plasi së ngrëni; e bëri barkun daulle; e bëri barkun hambar; e bëri barkun kacek. I lëpin (i puth) çizmet (dikujt) përb. shih i lëpin (i puth) këmbët (dikujt) përb. S’e nxjerr dot çizmen nga lluca (nga bataku) (dikush) mospërf. shih s’e nxjerr dot qimen nga qulli (dikush).