FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROSKOPÍ,~A f., fiz. Kontrollim a vëzhgim i ajrit për të zbuluar e për të studiuar përbërësit e tij.

AKUARIÚM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Enë qelqi, ku mbahen kafshë dhe bimë uji për studim ose për zbukurim. Akuarium me peshq. I ndërroj ujin akuariumit. Akuariume xhami.
2. Ndërtesë e posaçme me dritare të mëdha xhami, ku mbahen kafshë dhe bimë uji për t’i kultivuar, për t’i studiuar dhe për t’i parë vizitorët; akuapark. Akuariumi i qytetit. Akuariumi i Barcelonës.

ANALIZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur analizoj ose kur analizohet diçka.
2. Zbërthimi i diçkaje në pjesë përbërëse për ta studiuar; i bëj analizën. Analizimi i tekstit.
3. Shqyrtim i një çështjeje, i një pune etj. duke e zbërthyer e duke e parë nga të gjitha anët; marr në analizë. Analizimi punës vjetore. Analizim laboratorik. Analizimi i çështjes demografike. Analizimi i dëmeve të shkaktuara nga moti. Analizim i çështjes. Analizim i gjendjes politike. Analizim i thelluar. Analizim i rrethanave shoqërore. Analizimi i fakteve historike. Analizimi i të dhënave.
✱Sin.: analizë, zbërthim, shkoqitje, përimtim, shqyrtim, shoshitje, qëmtim, qëmtesë, hetim, zbulim.

ANALIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Zbërthej diçka në pjesët përbërëse për ta studiuar, për t’i bërë analizën për të kuptuar më mirë strukturën, përmbajtjen e funksionin e saj. Analizoj gjakun (ujin, ajrin, dheun etj.). Analizoi arsyet e krizës ekonomike. Analizova ndikimin e klimës në bujqësi. Analizoj një vepër. Analizoj një fjali (një fjalë).
2. Shqyrtoj një çështje ose një punë duke e zbërthyer e duke e parë nga të gjitha anët; marr në analizë. Analizoj punën (gjendjen). Analizoi përfundimet. Inxhinieri analizon gabimet në ndërtim. Analizon me sy kritik.
✱Sin.: zbërthej, shkoqit, përimtoj, shqyrtoj, shoshit, qëmtoj, hetoj, zbuloj.

ANATOMIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR mjek., kal. 1. Bëj ndërhyrje kirurgjike në trupin e një njeriu ose të një kafshe, për të studiuar ndërtimin e tij të brendshëm. Kirurgu anatomizoi mushkëritë. Asistenti anatomizoi trupin e një bretkose, për të parë strukturat e brendshme.
2. fig. Analizoj, zbërthej diçka imtësisht, hollësisht. E anatomizova mirë strukturën e tij. Kritiku anatomizoi romanin për të zbuluar mesazhet e autorit. Anatomizoj problemin politik në të gjitha aspektet e tij.
✱Sin.: analizoj, zbërthej, shqyrtoj.

ANATOMIZÚAR (i, e) mb., mjek. 1. Që i është bërë anatomizim (një trup a organizëm); që është prerë dhe është studiuar në hollësi për ndërtimin e brendshëm. Trup i anatomizuar nga ekspertët mjeko-ligjorë.
2. fig. Që është hulumtuar, analizuar dhe zbërthyer hollësisht në përbërësit e vet për të kuptuar natyrën e tij (një ide, një përmbajtje, një tekst, një ngjarje etj.). Personazhi i anatomizuar imtësisht. Çështje e anatomizuar në çdo aspekt.

AORTOGRAFÍ,~A f., mjek. Metodë diagnostikuese për të studiuar aortën; injektimi i një materiali kontrastues që mundëson pamje të detajuara të aortës dhe që ndihmon në përcaktimin e shpejtë të gjendjes së saj; angjiografi. Bëri aortografinë. I mora rezultatet e aortografisë.

ARATÚAR (i, e) mb. 1. Që është lëvruar ose kultivuar (për një pjesë toke, are, fushe, kopshti); që është bërë gati për mbjellje.
2. Që është studiuar, gjurmuar ose hulumtuar në një fushë shkencore ose artistike. Temë e aratuar. Dialekt i aratuar.
✱Sin.: i lëvruar, i lëruar, i aratisur, i pluguar, i kultivuar, i zhvilluar.

ARSENÓL,~I m., kim. Përbërje organike me përmbajtje arseniku në strukturën e tij, që përdoret në hulumtime shkencore për të studiuar vetitë kimike dhe biologjike të përbërjeve organo-arsenikore, në industrinë farmaceutike dhe bujqësore (si pesticid). Përdorimi i arsenolit si ndërmjetës në sintezat organike.

ASPIRÍM,~I m. 1. Dëshirë e madhe për të arritur diçka. Aspirim për postin e kryeministrit. Aspirim për të studiuar mjekësinë.
2. mjek. Procesi i thithjes ose i largimit të lëngjeve, të gazrave ose të lëndëve të tjera nga trupi i njeriut përmes një pajisjeje thithëse ose një aspiratori, që përdoret në situata të ndryshme mjekësore. Aspirimi i rrugëve të frymëmarrjes. Aspirim diagnostik. Aspirimi kirurgjikal. Proces i aspirimit. Pajisje e aspirimit. Kreu procedurën e aspirimit. Aspirimi me gjilpërë për të marrë mostra tumorale.
3. gjuh. Frymëtim; shqiptimi i disa bashkëtingëlloreve i shoqëruar ne një rrymë të lehtë ajri. Aspirim i brendshëm. Aspirim nistor.
4. tek. Thithja e ajrit ose e gazrave në një sistem ose në një pajisje si në rastin e motorëve me djegie të brendshme, ku ajri aspirohet në cilindrat e motorit për t’u përzier me karburantin. Procesi i aspirimit të ajrit.
✱Sin.: përpjekje, përkushtim, dëshirë, qëllim, synim, mëtim, gjakim, aspiratë.

BATISFÉR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. gjeogr. Thellësia e detit. Batisfera e detit.
2. tek. Aparat si dhomë sferike që lëshohet me kabllo nga anija për të matur dhe për të studiuar thellësitë detare, oqeanike etj.; hidrostat. Batisferë moderne. Ekspedita me batisferë. Ekuipazhi i batisferës. Zhytja e batisferës. Të dhënat e mbledhura nga batisfera.
3. gjeogr. Mbështjellja ujore e Tokës.

BIOINFORMATÍK/Ë,~A f., tek., inform. Degë e shkencës që përdor informatikën, matematikën dhe shkencat kompjuterike për të analizuar dhe për të studiuar të dhënat biologjike; analizë e kompjuterizuar e të dhënave biologjike; zbatim i teknikave kompjuterike. Studime në bioinformatikë. Master në bioinformatikë. Specializime në bioinformatikë. Laboratori i bioinformatikës. Algoritmet e bioinformatikës. Tekste për bioinformatikën. Fusha e bioinformatikës.

BIOKIBERNETÍK/Ë,~A f. 1. spec. Fushë studimi ndërdisiplinore që ndërthur biologjinë, inxhinierinë, informatikën dhe kibernetikën për të studiuar sistemet e ndërlikuara biologjike me anë të modeleve kompjuterike dhe të analizave matematikore. Zbatime të biokibernetikës.
2. ars. Program studimi në shkollat e larta që përgatit specialistë të fushës së biokibernetikës; lëndë mësimore që jep njohuritë e kësaj shkence në shkollat e larta; bised. teksti që përmban këto njohuri. Lënda e biokibernetikës.

BIOLOGJIKÍSHT ndajf., biol. Në mënyrë biologjike, sipas veçorive biologjike. I studiuar (i vërtetuar) biologjikisht. Janë biologjikisht të afërt. E trashëgueshme biologjikisht. Të programuar biologjikisht.

BOTANÍK,~E mb. Që ka të bëjë me botanikën, i botanikës; që lidhet me bimët dhe me studimin e tyre. Kopsht botanik kopsht ku janë mbjellë bimë të ndryshme për t’i njohur dhe për t’i studiuar. Pjekje botanike (bot.) pjekje natyrore e farërave të bimëve. Studime botanike. Gjeografia botanike. Ekspeditë botanike.

BOTANIZÚAR (i, e) mb., libr. Që është i studiuar në mjedisin e vet. Bimë të botanizuara. Pyll malor i botanizuar. Zona të mbrojtura të botanizuara.

DI vep., ~TA, ~TUR kal. 1. Kam njohuri pak a shumë të plota ose të veçanta për diçka, e njoh mirë diçka pasi e kam parë, e kam dëgjuar, e kam studiuar etj.; e kam mësuar diçka, e zotëroj. Di dy gjuhë. E di drejtshkrimin. E di mirë shqipen (frëngjishten, anglishten...). E di mirë rolin. E di zanatin e vet. E di përmendsh (ujë, për fije, në majë të gishtave, me sy mbyllur) e di shumë mirë. S’e di si duhet. Aq di, aq bën. Më mirë të dish se të kesh. (fj. u.). E di gomari ku e vret samari. (fj. u.). E di mesi se ç'ka thesi. (fj. u.). Njeriu që nuk di, turbullon ujin që pi. (fj. u.). E di mirë se kush është. S’di gjë ende. Se di pse u zemërua. Do të dijë gjithçka. E di gjendjen. Siç e di... S’di ç'të them. S'e di ç'kanë vendosur. Me sa di unë nga të dhënat a njoftimet që kam unë, nga ç'kam dëgjuar e ç'kam marrë vesh unë. - E di rrugën? - Di ndonjë mënyrë tjetër?

2. Jam i zoti për të bërë diçka, kam aftësitë e shprehitë e nevojshme për t'i dalë në krye një pune (me një folje në mënyrën lidhore). Di të lexojë (të shkruajë, të vizatojë). Di të notojë. Di t'i bjerë violinës (çiftelisë, pianos...). Di ta rregulloj (ta ndreq). Di të drejtojë (të udhëheqë). Di të sillet. Di të jetojë. Di të arsyetojë. Di ta përmbajë veten. Nuk di të lidhë dy fjalë (bashkë) s'është i aftë t'i shprehë qartë mendimet, mezi flet.

3. Jam i vetëdijshëm për diçka, e kuptoj mirë diçka, ia njoh vlerën e rëndësinë, e çmoj; ruaj masën a kufijtë. Di se ç’bën. E di detyrën time. Ia di vlerën. E di vendin tim. E di masën. As vetë s'e di se ç'kërkon. E di, ai ka shumë punë, por... Kur s’e ke një gjë, atëherë ia di kimetin. (fj. u.).

4. E njoh, e kam provuar a e kam përjetuar diçka. S’e di ç’është rakia (duhani). E di ai ç’është varfëria (uria). S’dinte ç’ishin përkëdheljet. S’dinte të ngopur nuk ngopej kurrë.

5. edhe jokal. Jam në gjendje të kuptoj diçka, marr vesh; kuptoj. Di diçka nga muzika (nga piktura). E bëri pa e ditur. S’ditën nga ikën ikën të shpërndarë. -E di ç’të bëj unë?

6. zakon. moh. (edhe me foljen dua). Nuk i nënshtrohem diçkaje a dikujt, nuk pyes për të, nuk e përfill, nuk trembem, nuk thyhem; nuk merrem kurrë me diçka, nuk e bëj asnjëherë diçka. Nuk di ç’është frika nuk ka frikë fare. S’di ç’është rreziku. Nuk di ç'është gënjeshtra nuk gënjen kurrë. Nuk di ç’është pushimi nuk pushon asnjëherë. Nuk do t’ia dijë nga të ftohtët (nga shiu, nga dëbora, nga balta). S’donin t’ia dinin. Ku do t'ia dijë ai!

7. Pandeh, kujtoj; besoj; mendoj. E dinin njëri-tjetrin të vrarë. E kam ditur njeri me mend. E dinim për njeri të mirë. Unë kështu e dija.

8. Ngulit në mend; mësoj. - Dije mirë. – T’i dish numrat përmendsh. - Dije se ai është shoku im.

✱Sin.: njoh, çmoj, kuptoj, pandeh, kujtoj, besoj, mendoj, mësoj.

♦ Një *avaz di (dikush). S’di tjetër *avaz (dikush). E di edhe *bufi! (diçka) tall. Ia di (ia njoh) *burmat (dikujt a diçkaje). I di *bytha (dikujt) tall. vulg. Ia di *çarkun (dikujt). Nuk di *fjalë (dikush). Ia di *gjuhën (dikujt). E di Gjoni çfarë ka *trasta (thesi). S’di *këngë tjetër (dikush). Ia di *kimetin (dikujt a diçkaje). Kjo *kockë e di! I di *koka (dikujt). Ia di *kokën (dikujt). S’di *ku të futet (dikush). Nuk di (nuk njeh, nuk ka) *kufi (dikush a diçka). I di *lëkura (dikujt). Ku ta dish? ndoshta, mbase. Di ku *shkel (dikush). E ku di unë … mospërf. e të tjera të tilla; e plot të tjera, që s’kanë rëndësi, që s’më interesojnë. E di ç’ke ti? fj. ndërm. përdoret për t’i tërhequr vëmendjen bashkëbiseduesit, kur i themi për një punë a kur e këshillojmë për diçka. *Djalli (dreqi) e di (e merr vesh)! bised. Dreqi (*djalli) e di (e merr vesh)! bised. Nuk *do t’ia dijë (dikush a diçka). S’do t’ia dijë (s’dëgjon) nga ajo *anë (dikush). E di edhe *lopa (diçka) tall. Nuk di *llafe. Ia di për *të mirë (dikujt). Ia di për *nder (dikujt). Ia di *pirrën (dikujt). I di *rradakja (dikujt) bised. Nuk ia di *skajin (diçkaje). Di ku *shkel (dikush). Ia di mirë *shtegun (shtigjet) (diçkaje). Nuk ia di *tymin (dikujt a diçkaje). Ia di (ia njoh) *vidhat (dikujt a diçkaje). Ia di *vlerën (dikujt a diçkaje). Një *Zot e di!

GJITHANSHMËRÍSHT ndajf. Në mënyrë të gjithanshme. I studiuar gjithanshmërisht. Isha gjithanshmërisht dakord.

HISTORIKÍSHT ndajf. Nga pikëpamja historike, nga ana historike; sipas historisë. Brenda një kohe historikisht të shkurtër. Është vështruar (studiuar, gjurmuar) historikisht.

HULUMTÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Kërkimi, gjurmimi a kontrolli për të gjetur a zbuluar një çështje, një problem etj., ose mbledhja e të dhënave për një çështje për ta shqyrtuar dhe studiuar më pas; gjurmim, kërkim, lëvrim. Hulumtime shkencore. Hulumtimet arkeologjike (gjuhësore, etnografike). Hulumtimet e studiuesve shqiptarë. Hulumtimi i krijimtarisë gojore. Bën hulumtime.
2. kryes. sh. Vepër e shkruar, në të cilën është shqyrtuar një çështje a problem, ku paraqiten të dhënat nga kërkimet e bëra; gjurmime; gjetje ose arritje shkencore. Hulumtime të rëndësishme (me vlerë).
3. Gjurmim a ndjekje duke nuhatur a duke shkuar pas erës për të gjetur dikë a diçka zakonisht për qentë.
✱Sin.: kërkim, lëvrim, gjurmim, shqyrtim, hetim, vëzhgim, studim.