FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ARSHÍQ,~I m. sh. ~E, ~ET krahin. Thes me lëkurë bagëtish të imëta. Arshiq deleje. Marr arshiqin. Fryj arshiqin. Mbush arshiqin. Ra si arshiq.
✱Sin.: rrëshiq, rrëshek, calik, shakull, kacek, kaçup, janxhik, strajcë.

CALLÍNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Strajcë lëkure në të cilën bariu mban bukën.

CÓQ/E,~JA f. sh. E, ~ET Strajcë e vogël pëlhure. Coqja e sheqerit.

GËSHTÉNJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. Dru barishtor me gjethe të ngjashme me heshta, që prodhon fryte të vogla të ngrënshme, të mbuluara me lëkurë ngjyrëkafe të ndritshme dhe me lëvozhgë të pajisur me gjemba. Gështenjë e butë. Gështenja të ziera (të pjekura). Dru gështenjë. Pyll gështenjash. Lëkura e gështenjës. Thelbi i gështenjës. Miell gështenjash. Qëroj gështenja. Gështenjë e egër bot. Dru i madh me lule të bardha të mbledhura tufë në trajtën e një koni, që mbillet anës rrugëve ose nëpër parqe për zbukurim, gështenjë kali. Gështenjë deti zool. Iriq deti. 2. si mb., bised. Që ka ngjyrë kafe të errët në të kuqërreme si ajo e lëkurës së hollë që mbështjell thelbin e gështenjës. Sy gështenjë. Flokë gështenjë. Ngjyrë gështenjë.
♦ Avullon si gështenjat e ziera (dikush) ka shumë shqetësime e telashe, sa nuk di ç’të bëjë, s’di nga t’ia mbajë; i zien koka (dikujt); i vjen mendja rrotull (dikujt). Lëng gështenjash. I nxjerr gështenjat (nga zjarri) me duart e botës (dikush) e bën një punë duke përdorur si mashë a si vegël të tjerët; vepron me hile pa dalë vetë në shesh; nxjerr prush me këmbët e maces. I pikin (vetë) gështenjat në kusi (dikujt) i ecën mbarë, i vjen e mira papritur; i bien (i pikin) dardhat (vetë) në strajcë; i bie shiu në arë; i vjen lepuri në qerre.

JANXHÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT Strajcë barinjsh, e punuar prej lëkure a prej pëlhure të trashë.
✱Sin.: jante, cakull, cakuletë, krahnoç.

STRAJCÚK,~U_I m. sh. ~Ë, ~ËT bised. Strajcë e vogël. Strajcuk i vjetër. I mbante të fshehura në një strajcuk.

STRÁJC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Trastë, torbë. Strajcë e vjetër. Mbante gjithmonë një strajcë me vete. Ato që kishte blerë i futë nëpër strajca. Nuk i kontrolluan strajcat.
2. zool. Xhep i kangurit ku mban këlyshin. Këlyshi kishte nxjerrë kokën nga strajca. E mban të voglin në strajcë për disa muaj.
2. Trastë ku i shtie tagji kalit. Ua mbushi strajcat. Kuajt po hanin nga strajcat.

TÓRB/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT vjet. Trastë. Torbë e madhe (e vogël). Torbë pëlhure (doku, lëkure). Mbushi (zbrazi) torbën. Torba e tagjisë (së kalit). Njeriun e plak halli, kalin e plak torba. (fj. u.). Kur kam torbën, s’kam miellin; kur kam miellin, më merr Zoti torbën. (fj. u.). Kur më jep Zoti miellin, më fsheh shejtani torbën. (fj. u.). Më mirë një në dorë se dhjetë në torbë. (fj. u.) më mirë një vezë sot se një pulë mot. E di gjalmi se ç’ka torba. (fj. u.) e di luga se ç’ka vegshi (vorba, poçja); e di Gjoni, çka në trastë. Më mirë torbën e të mbledhësh, se të zgjatësh dorën të vjedhësh. (fj. u.) duhet të punosh, jo të vjedhësh. Të përpjetën e Isgarit, më vari torbën gomarit. (fj. u.) më ngarkuan një punë të vështirë, të cilën duhej ta bënte dikush tjetër dhe pikërisht atëherë kur nuk e prisja. Në luftë kërkohet koka, jo torba. (fj. u.).
✱Sin.: trastë, strajcë, cakë, calik, cakule, krahosh, krahnorëse, qese, çantë.
♦ Ia derdhën torbën e vorbën (dikujt) ia prishën të gjitha, s’i lanë asgjë pa prishur; e lanë me gisht në gojë (dikë). *Fjalë të mira e gurë në torbë (në trastë). Fshiji *buzët me torbën e gomarit bised. iron. E futi në torbë (dikë) keq. e bëri për vete plotësisht dikë, duke ia hedhur; e mashtroi dhe e nënshtroi; e shtiu në grackë; e shtiu (e futi, e vuri, e hodhi) në dorë. Nuk më hyn në torbë (në *trastë) (diçka). S’ka gjë në torbë (në trastë) (dikush) nuk i vete puna mbarë dhe nuk do të marrë atë që pret, nuk do të fitojë gjë, nuk do të arrijë gjë; s’ka gjë në thes; s’ka gjë në të; s’ka gjë në vijë. E ka në torbë (dikë) shih e ka në thes (dikë). Me *kokë (me krye) në torbë (në thes, në trastë). Nuk e lidh *bukën në torbë (dikush). Mori torbën (*trastën) (dikush). Merr nga torba e hedh në thes (dikush). 1. Merr nga ai që ka pak e ia jep atij që ka më shumë; merr nga i varfri e ia jep të pasurit 2. Harxhon shumë edhe kur është ngushtë me paratë; harxhon më shumë sesa fiton; harxhon para pa e ditur se ku venë. (Mbeti) si torba (si trasta) në degë. 1. (dikush). Mbeti pezull, nuk di ç’të bëjë; nuk merret askush me të. 2. (diçka). Mbeti varur, pa u zgjidhur dhe nuk dihet si do të vejë. (Iu qep) me *bukë në torbë (në trastë) (dikujt). Me *trastë e me torbë. As në *thes e as në torbë. Nuk ia var torbën (trastën) (dikujt) mospërf. nuk e përfill aspak, nuk e pyes për asgjë dhe nuk i bindem; nuk e vlerësoj fare, nuk i jap fare rëndësi; nuk ia var këmborën; nuk ia var hejbetë; nuk ia hedh sytë; nuk i fryj në sy; nuk e kam për pesë (dikë). E vuri kokën në torbë (në trastë) (dikush) rrezikoi jetën e vet, iu fut një rreziku të madh, ndërmori një veprim që mund t’i kushtojë jetën.

TRÁST/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Qese e madhe, prej pëlhure të trashë, prej doku, prej leshi etj., që ka një gjalmë a rrip për t’u varur në sup dhe që shërben për të marrë bukë, sende ushqimore, vegla pune etj.; një si thes i vogël me dy gjalma a dorëza; torbë. Trastë e madhe (e vogël), Trastë doku (bezeje, leshi, liri). Trastë shpine. Trastë gjahu. Trasta e bariut. Trasta e kalit (e tagjisë). Trasta e miellit. Me trastë në sup (krahëve). Lidhi trastën. E futi në trastë. Vari trastën në një degë. I ka bërë xhepat si trastë.
✱Sin.: çantë, torbë, krahosh, krahnorëse, strajcë, calik, cakë, cakule.
♦ E di Gjoni çfarë ka trasta i di secili hallet e veta, është çështje e tij; e di Gjoni çfarë ka thesi; e di ku i pikon çatia. *Fjalë të mira e gurë në trastë (në torbë). Me *gurë në trastë. Nuk më hyn në trastë (në torbë) (diçka) shih nuk më hyn në qese (diçka). S’ka gjë në trastë (në *torbë) (dikush). Me *kokë (me krye) në trastë (në torbë, në thes). Mori trastën (torbën) (dikush) doli për të lypur, shkoi nëpër dyert e botës për të kërkuar, u bë lypës. (Mbeti) si trasta (si *torba) në degë (dikush a diçka). (Iu qep) me *bukë në trastë (në torbë) (dikujt). Ruan me trastë e prish me thes (dikush) kursen aty ku nuk duhet, nuk di ku të kursejë; harxhon më shumë se sa kursen; (është) i lirë në miell e i shtrenjtë në krunde. Me trastë e me torbë me bollëk, shumë; sa të duash, pa asnjë kufizim; me të dyja duart. Nuk ia var trastën (*torbën) (dikujt) mospërf. E vuri kokën në trastë (në *torbë) (dikush).E zgjidhi trastën (dikush) shih e zgjidhi qesen (dikush).

ÇÁBËRZ,~A f. sh. ~A, ~AT krahin. Trastë lëkure për të mbajtur kripë. Bariu hodhi në krahë çabërzën për dhitë.
✱Sin.: trastë, torbë, qese, strajcë.

ÇAFÓDH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET krahin. Strajcë lëkure që mbahet krahaqafë.
✱Sin.: strajcë, trastë, krahosh.

ÇÁNT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Trastë prej lëkure, rrobe a plastike etj., që mbyllet nga sipër me dorezë, rrip a me zinxhir dhe që shërben për të mbajtur me vete sende vetjake. Çantë shkolle. Çantë shpine. Çantë librash. Çantë grash. Çantë oficerësh. Çantë gjahu. Çantë veglash. Çanta e ndihmës së shpejtë. Doreza e çantës. Rripi (zinxhiri) i çantës. Hap (mbyll) çantën. Fut (mbaj) në çantë. Hedh çantën në sup. Atëherë nxori nga çanta një fletore. Në tokë ishin hedhur grumbull çantat e tyre.
✱Sin.: trastë, torbë, strajcë, qese.

ÇERÉP,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Enë balte si tepsi e thellë në të cilën pjekin bukën. Bukë çerepi. Shtie (pjek) në çerep. Vë çerepin në zjarr. Ujdisi çerepin e bukës.
2. Sasi buke aq sa mban një çerep. Shtiu në strajcë një çerep bukë.
3. Saç. Rrethi i çerepit. Mashë çerepi. Nxeh çerepin. Heq (vë) çerepin. I hedh prush çerepit. Pjek bukën me çerep.
4. fig., keq. Njeri shumë i shëmtuar në fytyrë.
✱Sin.: tepsi, saç, gjoc_I.
♦ Çerep e vegsh të një dheu keq. Njerëz të njëllojtë, të një brumi, si njëri dhe tjetri, me të njëjtin formim, me të njëjtat mendime, virtyte a vese; brumë i një mielli; një bathë e një kokërr. E ke *bukë në çerep (diçka). Ka gjetur çerepi *saçin keq. E kam çerepin në *zjarr. E ndan bukën në çerep (dikush) është shumë mikpritës, s’di ç’të bëjë që të të kënaqë, të pret me gjithë zemër; e ndan bukën në zjarr; e ka zemrën det; kund. s’të jep as thonjtë e bufit iron. Pjekin bukë në një çerep edhe keq. janë njësoj, e njohin mirë njëri-tjetrin dhe rrinë gjithnjë bashkë; ka gjetur çerepi saçin; ngjyejnë në një çanak përçm.; janë të një sahani keq. Ka shkuar për të bërë çerepë (dikush) mospër. ka vdekur; shkoi për të bërë vorba (vegsha) iron.; shkoi me të shumtët; e bëri sheshin breg; i bëri këmbët baras.