FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AKRILÁT,~I m. sh. ~E, ~ET kim. 1. Komponim kimik që rrjedh nga polimeritë e acidi akrilik ose esteret, që përdoret për prodhimin e plastikës, të ngjitësve, të bojërave dhe të shtresave mbrojtëse; akril. Plastikë akrilati. Ngjitës i prej akrilati.
2. stom. Kripë e acidit akrilik; përbërje kimike e acidit metakrilik me metanon, që përdoret në stomatologjinë restauruese, në protetikë dentare dhe në ortodonci. Proteza prej akrilati.

BÁNK/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Tryezë e gjatë zakonisht me syprinë pak më të ngushtë, në të cilën rrinë e shkruajnë nxënësit e studentët në shkollë etj. Banka e parë (e fundit). Bankë shkolle. Rresht bankash. Ulem në bankë. Dal nga banka. Vë mbi bankë.
2. Tryezë e posaçme prej druri a prej metali me pajisjet e nevojshme, ku kryhen punë të ndryshme me dru, me metal etj. Bankë zdrukthëtari. Bankë për punën me dru (për punën me metal). Banka e të akuzuarit (e të pandehurit) (drejt.) orendi e tillë përballë trupit gjykues për të akuzuarin gjatë procesit gjyqësor.
3. Stom₁ Bankë kripe.
♦ Ulem (vihem, sillem) në bankën e të pandehurve (e të akuzuarve) drejt. dal në gjyq si i pandehur. E vë (e ul, e sjell) në bankën e të pandehurve (e të akuzuarve) (dikë). 1. drejt. E çoj në gjyq si të pandehur, e akuzoj dhe e nxjerr në gjyq. 2. I kërkoj dikujt të japë llogari për fajet që ka bërë ose për përgjegjësinë që ka në një vepër a në një veprimtari të dëmshme, e akuzoj për diçka. Në bankat e shkollës në kohën kur dikush vijon mësimet në shkollë, në vitet si nxënës a si student.

CABÓK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. krahin. Stom. Cabokë e bregore.
2. Copë dheu a guri, plis a popël; copë druri, kërcu i vogël. Cabok dheu. Cabok guri. Cabok druri.

CFRÉ,~NI m. sh. ~NA, ~NAT krahin. Stom a rrip bore.

DÚN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT gjeogr. Kodër a stom rëre, që formohet nga era në shkretëtira ose brigjeve të detit dhe që me kohë mund të zhvendoset dalëngadalë nga një vend në një tjetër; bëz. Dunë e vogël (e madhe). Duna të larta. Duna rëre. Dunat e shkretëtirave (e bregdetit). Formimi i dunave. Lëvizja e dunave.

FÍJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Pe i hollë, fill; çdo pjesë shumë e hollë që përbën pambukun, leshin etj. Fije leshi (mëndafshi, liri, najloni). Pambuk me fije të gjata.
2. Diçka shumë e hollë dhe e gjatë, që i ngjan perit; fill; diçka e hollë dhe e imët. Fije nervore. anat. Fijet muskulore. anat. penjëzat. Fije floku. Fije bari (kashte). Fije fshese. Fije teli (bakri, argjendi, çeliku). Fije shkrepëseje. Fije merimange. Fije kadaifi (makaronash). Fijet e borës.
3. Gjethe. Fije duhani.
4. Fidan i ri i perimeve. I marr fijet e domateve nga farishta dhe i mbjell në parcelën aty pranë.
5. Fletë e hollë, e gjerë dhe e sheshtë. Fije e letrës. Fije kompensate.
6. edhe fig. Sasi shumë e pakët e diçkaje, një pakicë, një çikë (me nyjën joshquese një). Një fije bukë. Një fije ujë. Kam një fije dyshim.
7. Një copë tokë e ngushtë në mes të rrjedhës së lumit, ishull i vogël e i zgjatur në mes të ujit. Presin dru në fije. I nxorën lopët në fije.
8. fig. Diçka që lidh ose që bashkon një send, një njeri a një grup njerëzish me një tjetër; lidhje, fill. Fijet e miqësisë. Fija e bisedës. Këputen fijet. I ngatërroi fijet.
✱Sin.: fill, pe, tjerr, gjethe, fletë, çikë, thërrime, grimë, gram, dërhem, lidhje, zerre, stom, flok.
♦ I ra në fije (në fill) (dikush) shih i ra pikës (dikush). Asnjë fije (qime) floku asnjë thërrime, asnjë çikë, aspak. Fluturon me një fije bar (dikush) përçm. i rritet mendja shpejt; rrëmbehet lehtë, flet a vepron gabim duke u kapur pas diçkaje fare të vogël, nuk e mendon mirë e shtruar diçka. Është me dy fije *brinjë (dikush). Është në fije (në fill) (dikush) është në rregull, sillet e punon mirë, vepron si duhet; është në vijë; e ka (i ka punët) në vijë. I ka fijet *mbarë (dikush). E ka mendjen fije peri (dikush) është i zgjuar, është mendjehollë; e ka mendjen në rregull, nuk e ka humbur mendjen. Kapet pas fijes së flokut (së perit) (dikush) kapet pas diçkaje jo të sigurt; mbahet me shpresa të kota; mbahet pas flokëve të vet iron. Kapet (mbahet) pas fijes së kashtës (dikush) kapet pas diçkaje të vogël e të dobët, që nuk e shpëton dot. Luan fijet (dikush) përpiqet të rregullojë dikë a diçka, duke vënë në lëvizje njerëz a duke përdorur mjete e mënyra të vetat, pa dalë në shesh. I ka mbetur shpirti në fije të perit (dikujt) është i sëmurë rëndë, është shumë i dobët nga shëndeti, mezi mbahet në këmbë; është duke vdekur; ka shkuar (është) në fije (dikush); e la shëndeti (dikë); e ka qafën me një dell (dikush); i numërohet uji në gurmaz. U ngatërruan fijet dolën pengesa të papritura në një punë, u prish rregulli a rendi; u bë më e ndërlikuar diçka; u bë rrëmujë, s’di nga ta kapësh; u ngatërrua lëmshi; u ngatërruan penjtë. Ngatërron fijet (dikush) e bën diçka më të ndërlikuar, më të vështirë; krijon një gjendje të vështirë a të paqartë; e bën rrëmujë sa s’di nga ta kapësh; ngatërron lëmshin; ngatërron penjtë. Ka shkuar (është) në fije (dikush) është dobësuar e është tretur shumë, është shumë i sëmurë; është lodhur shumë; e ka qafën me një dell; është në zgrip. I shkon (i vjen) pas fijes (pas fillit) (dikujt) flet e sillet në atë mënyrë që t’i bëjë qejfin dikujt tjetër, nuk ia prish, thotë a bën ç’do ai; i shkon pas qejfit; i shkon (i vjen) pas fillit. Varet (është) në fije të perit (të flokut) (dikush a diçka) është në rrezik të madh, për pak mund ta pësojë ose të shpëtojë; nuk ka asnjë siguri, rreziku është fare pranë. E vuri (e solli) në (për) fije (diçka) e vuri në rregull, e rregulloi, e bëri si duhet; i dha fill (diçkaje); e vuri në udhë të mbarë; e vuri (e solli) në vijë. Erdhi në fije. 1. (dikush). U bë më mirë pas një sëmundjeje a pas një gjendjeje të vështirë, u përmirësua; e mori veten; erdhi në vete. 2. (diçka). U rregullua, ecën më mirë; erdhi në vijë.

LEDH,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Vend i ngritur buzë arave ose anës shesheve, udhëve, hendeqeve etj., mezhdë, trap. Ledhi i arës (i livadhit, i rrugës, i hendekut). Ledhet e llogoreve. I pengojnë edhe ledhet. Ecte nëpër ledh (ledh më ledh). Mbroheshin pas ledhit. I prishën ledhet e i bashkuan arat.
2. Pendë dheu që bëhet për të penguar ujërat, sfrat. I bënë ledhe të larta lumit. U çanë ledhet nga ujërat.
3. Rrip i ngushtë are; lehe. Ledhet e perimeve. Dy ledhe misër.
4. hist. Mur i trashë guri i një kalaje a qyteze. Ledh i lartë (i gjatë).
5. Mur guri pa llaç, që bëhet në toka të pjerrëta për të mos shkarë dheu. Brezare me ledhe. Kala me ledhe të forta.
6. fig. Pengesë, gardh; prag. I vuri (iu bë) ledh diçkaje. E hodhi (e kapërceu) ledhin.
✱Sin.: trap₁, stom, mezhdë, presë₁, pendë, tallabak, lehe, lidhak, mur, pengesë, gardh, prag.
♦ Iu bë ledh (diçkaje) shih iu bë gardh (diçkaje). E kapërceu (e hodhi) ledhin (dikush) shih e kapërceu (e hodhi) gardhin (dikush). E la (e hodhi) në ledh (dikë) e braktisi, nuk i dha asnjë ndihmë; e la (e nxori) në mes të katër rrugëve (të katër udhëve). I vë ledh (diçkaje) shih i vë gardh (diçkaje). Zuri ledh (dikush) vuri pasuri, u bë i pasur; e zuri ledhi (dikë) iron.; i zuri bishti dhjamë (dikujt). Zuri ledhin (dikush) përb. shih zuri përruan (dikush) përb. E zuri ledhi (dikë) iron. i ra në dorë papritur një pasuri si trashëgim, u bë papandehur i pasur; i eci mbarë, e ndihmoi fati; zuri ledh (dikush).

SHFRÉ,~NI m. sh. ~NA, ~NAT krah. Dëborë e grumbulluar prej erës, stom bore, mbledhajë. Para derës gjeti një shfre të madh.

SÓP,~I_I m. sh. ~A, ~AT 1. Pjesë e ngritur si gungë a si breg në sipërfaqen e tokës; kodrinë e vogël dhe e ulët, bregore, stom. Tokë gjithë sopa e gropa. U ul në një sop.
2. tek. Pjesa vijore e ngritur ndërmjet dy kanaleve të thelluara në një vegël a në një gyp. Vjaskat dhe sopat e tytës së armës.
✱Sin.: bregore, pilë.

STOM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Rrip toke që ngrihet për së gjati në një vend të rrafshët, breg dheu. Stom rëre. Një fushë e gjerë pa stome. U pengua në një stom.
2. Rrip toke, si ishull i vogël, në mes të një lumi a të një kënete. Bimësia e stomit. Shkuan me varkë te stomi. Stome që dalin vetëm në stinën e thatë.
3. Ledh që ndan arat njërën nga tjetra. Stomet nuk ishin më të dallueshme. Vendosën një stom mes tokave të tyre. Bagëtitë kishin kaluar stomin.
✱Sin.: bregore, ledh, fije, bëz, cabok, bankë.

STOM/ÓJ vep. ~ÓVA, ~ÚAR kal. I bëj ledh (arës). I kishin stomuar të gjitha tokat.

SÚK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vend i ngritur si breg në një fushë, kodër e ulët, kodrinë. Vend me kodra e suka.
2. Breg i dalë në shpatin e një mali. Kaluan nga suka.
✱Sin.: bokë, bregore, sukore, sop, stom, shpatinë, shpatore.

VIS,~I_II m. sh. ~E, ~ET Sop, stom a breg në fund të arës, krijuar gjatë lërimit nëpër vite; visqar. U shtrinë për të pushuar në vis.
✱Sin.: vend, anë.

VËRVÍSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Stom, breg i cili vetvetiu shembet vazhdimisht; vend i rrëshqitshëm. Në hyrje të fshatit kishte shumë vërvishta.
2. Dhiare, shteg. Kaluan një vërvishtë mali të ngushtë. E mori vërvishtën (fig.) mori të tatëpjetën, rrëshqiti.