FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BALT vep., ~A, ~UR kal. 1. E bëj të butë si qull, squll.
2. Bëj të humbasë shijen, e bëj si baltë, barit (për gjellën a diçka tjetër që hahet).
✱Sin.: squll, barit.

BALTËZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Squll dhe e bëj si baltë. Baltëzoj bukën (makaronat).

BRUM/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Bëj brumë, mbruj, brumos. Brumoi miellin e misërt.
2. E bëj diçka të butë si brumë, e zbut, e zbruj. E brumoi dheun.
✱Sin.: brumos, mbruj, ngjesh, ngjiz, brumëzoj, zbrum, zbut, brydh, squll, ndulk, tutëloj, sqaq.

BRUMÓS vep., ~A, ~UR kal. 1. Gatuaj brumin për bukë etj., bëj brumë; mbruj. Brumos me duar. Shumë shtëpi tymosin, po pak dinë të brumosin. (fj. u.).
2. E bëj diçka të butë si brumë. I brumosi lakrat për bagëtinë.
3. fig. E formoj dikë nga karakteri, e përgatit dhe e edukoj siç duhet, e kalit. Shkolla brumos të rinjtë për të ardhmen e kombit.
4. fig. Përgatit, vë themelet e diçkaje; e forcoj, e bëj të pathyeshëm. Me gjakun e tyre brumosën demokracinë.
✱Sin.: brumoj, mbruj, ngjesh, ngjiz, brumëzoj, zbut, brydh, squll, ndulk, tutëloj, gatuaj, përgatit, edukoj, formoj, forcoj, fuqizoj, mëkëmb, përmirësoj.

BRÚM/Ë,~I m. 1. Miell gruri i gatuar me ujë e i tharbëtuar, që përdoret si tharm për të zënë bukë. Brumë i thartë. Brumë i ardhur. Brumë i shurdhuar brumë që nuk ka ardhur dhe që nuk vlen si tharm. Kulaç me brumë. Zë me brumë.
2. Miell i njomur, i përzier a i ngjeshur, që gatuhet për bukë, për petë, për makarona etj. Brumë buke. Brumë makaronash. Brumë për petulla. Brumi i biskotave (i pastave). Gatuese brumi. Ngjesh brumin. Vjen brumi. Dita (nata) e brumit (etnogr.) e enjtja, dita kur zihet brumi për të gatuar bukët e dasmës. Kur merr petësin në duar, / Petët për t’i holluar, / Brumi të ngjitet në duar! (folk.). Si të jetë brumi, del edhe buka. (fj. u.). Kush zë brumë, do të gatuajë. (fj. u.). Pa brumë nuk bëhen kuleçtë. (fj. u.). Po gatove shumë brumë, mbeten kuleçtë pa bërë. (fj. u.).
3. sh. ~ËRA, ~ËRAT Ushqim i gatuar kryesisht me miell të njomur e të ngjeshur (bukë, makarona, petë, byrekë etj.). Brumërat të shëndoshin. I pëlqejnë brumërat.
4. Masë e trashë dhe e ngjeshur, që formohet nga përzierja e një lënde të fortë me një lëng; lëndë e squllët. Brumi i qelqit. Brumi i drurit. Brumi i gëlqeres (i çimentos). Brumi i gomës. Brumi i letrës (i kartonit). Brumi i shkrepëseve. Brumi i ullirit. Brumë thjerrëzash.
5. fig. Përmbajtje, formim mendor e shpirtëror, përgatitje shoqërore e morale; lëndë, përbërje; trupi a shëndeti i njeriut. Brumë i vjetër (i ri). Brumë i mirë. I gatuar nga tjetër brumë. Njerëz të një brumi. Vepër me brumë. S’ka brumë (për një shkrimtar të dobët).
6. fig. Lëndë me të cilën është bërë diçka, ajo që përbën diçka. Brumi i gjuhës amtare.
7. fig., shar. Njeri i qullët, që e heq kushdo për hunde. Çfarë brumi që është!
♦ U bë brumë. 1. (diçka). U zbut; u squll. 2. (dikush). Humbi vendosmërinë e qëndresën, nuk guxon të kundërshtojë, i nënshtrohet gjithkujt, mund të bëjnë të tjerët si të duan me të. Brumë i ardhur bised. shumë i shëndoshë; tul e dhjamë; për ta ndarë (për ta çarë) më katërsh; si top me dhjamë. Brumë i një mielli njerëz të njëllojtë, si njëri edhe tjetri, me të njëjtin formim, me të njëjtat mendime, virtyte a vese; buka e një mielli; një bathë e një kokërr; janë të një dore. Sipas brumit tharmin sipas njeriut gjejnë atë që i përshtatet; ashtu si është, ashtu e trajtojnë; sipas kokës (i vënë) festen. *Bukë pa brumë. *Gjumë e brumë keq. Janë të një brumi janë njësoj, nuk kanë dallim nga njëri-tjetri; janë shumë të ngjashëm me njëri-tjetrin, i përshtaten njëri-tjetrit (zakonisht për keq); janë të një sahani keq.; janë pe për një gëzof. I ka ngrënë macja (derri) brumin (dikujt) është shumë i mërzitur, i dëshpëruar e i zymtë, sikur i kanë bërë një të keqe padrejtësisht; sikur i ka ngrënë gomari bukën; sikur i ka vrarë demin. Vuri brumë (dikush) u pasurua, vuri pasuri a kapitale; vuri dhjamë. Zuri brumë (dikush) nisi një punë që të sigurojë një farë pasurie; nisi ta ndreqë gjendjen ekonomike; u mëkëmb; zuri cergë. Zë brumin natën e gatuan ditën (dikush) e nis çdo punë me rregull e me kohë, i del punës përpara. Zë *kuleçë pa brumë (dikush) iron.

BRUMËZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Bëj brumë, gatuaj brumë. Brumëzoj miellin.
2. E bëj si brumë, e gatuaj dhe e zbut si brumë, e zbruj. Bryma i brumëzon lakrat.
✱Sin.: brumoj, brumos, zbrum, zbrumoj, zbut, brydh, mbryll, squll, ndulk, tutëloj, sqaq.

BUTËS/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Zbut. Butësoj brumin. Butësoj flokët.
2. fig. E bëj të urtë, të shtruar e të dashur, urtësoj (për njerëzit); e zbut, e stërvit (për kafshët). Butësoj ftohtësinë e shpirtit. Kalin e butësojmë edhe me thupër, njeriun e butësojmë me fjalë. (fj. u.).
✱Sin.: zbruj, brumëzoj, zbrumoj, brydh, squll, dyllëçit, qulltoj, tutëloj, sqaq, lehtësoj, qetësoj, urtësoj, urtoj.

BËLTÚC vep., ~A, ~UR kal. 1. Ngjesh shumë; shtyp fort diçka sa të bëhet si qull a si pelte. Bëltuci bukën. - Ta bëltuca kryet!
2. Shtyp ose godit diçka në një vend dhe e bëj me gropë. Bëltuc një enë metalike.
3. fig. I shtie frikën dikujt menjëherë e papritur; tremb, tromaks. - Mos i bëltuc fëmijët!
✱Sin.: zbut, butësoj, brumëzoj, zbrumoj, brydh, mbrydh, squll, dyllëçit, qulltoj, tutëloj, sqaqet.

DYLLËÇÍT vep., ~A, ~UR kal. 1. Ngjyej a lyej me dyllë (spangon, fillin etj.).
2. E zbut, e bëj si dyllë diçka. Dyllëçoj tokën.
✱Sin.: dyllëçoj, zbut, butësoj, zbruj, brumëzoj, zbrumoj, brysh, squll, qulltoj, tutëloj, sqaq, katis.

FLÁSHK vep., ~A (u), ~UR kal. 1. Fishk. Dielli flashku bimët.
2. v. III Ia pret fuqinë, e bën ta lëshojë veten. Jeta me vuajtje e kishte flashkur.
✱Sin.: fishk, sqaq, zgërlaq, shkalit, squll.

LËNGËS/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. E bëj të rrjedhë lëng, e tret nga gjendja e dendur në të lëngët, lëngëzoj. Vapa e lëngësoi mjaltin.
2. E zbut dhe e bëj të qullët diçka, squll. E lëngësoi brumin. I lëngësoi lëkurët.
3. jokal. Lëngështoj₃. Lëngësojnë pemët (drurët). Lëngësojnë në pranverë.
✱Sin.: lëngëzoj, zbus, squll, lëngështoj, ujësoj.

MBRYLL vep., ~A, ~UR kal. E kthej në masë të butë, e squll.
✱Sin.: brumëzoj, brydh, ndulk, squll, sqaq, tutëloj.

NDÚLK vep., ~A, ~UR kal. E lë të piqet e të zbutet pak nga pak pasi është këputur (për frutat).
✱Sin.: brydh, mbrydh, mbret, squll, zbruj, fic.

PÉLT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Ëmbëlsirë si qull i trashë, që përgatitet me niseshte e sheqer, paluze. E ushqen me pelte (fëmijën).
2. Lëng pemësh a perimesh që lihet të trashet duke zier në zjarr. Pelte pemësh (ftonjsh, mollësh, kumbullash). Pelte domatesh.
3. Lëndë si qull i trashë; diçka e qullët. Pelte gjaku. Paçja ishte bërë pelte.
4. fig., bised. Njeri i ngjallur, por i pafuqishëm, njeri i qullët.
✱Sin.: paluze, llapa, zerva, qull, i qullët, qullash, qullamac.
♦ U bë pelte (diçka) u shtyp e u zbut shumë; u hollua, u squll. E bëri pelte. 1. (diçka). E zbuti shumë, e holloi; e bëri lloç. 2. (dikë) bised. E rrahu fort, e shqepi në dru, e zhdëpi; ia zbuti kurrizin (dikujt); ia bëri kurrizin më të butë se barku (dikujt); e bëri peshk; e bëri petë. 3. (dikë a diçka). E shtypi krejt, e zbuti; e squlli; e bëri fërtele. Pelte pa kripë tall. dikush që nuk qëndron mirë, që nuk e mban trupin drejt (zakonisht për një fëmijë).

QULLT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. E bëj si qull, e zbut me ujë a me qumësht; e squll. Qulltoj brumin. E qulltoi purenë.
✱Sin.: qull, qulloj, qullos.

SQÁQ vep., ~A, ~UR kal. 1. E bëj shumë të butë një ushqim duke e gatuar, e zbut mirë diçka duke e lënë në ujë etj.; zbut, squll. E sqaqi mishin. E sqaqin lirin (kërpin) në ujë.
2. vet. v. III E ligështon shumë dikë dhe e bën t'i varen mishrat; fig. e lodh, e këput, e rraskapit. E ka sqaqur sëmundja.
3. E rrah keqas dikë, ia zbut kurrizin, e zbruj. Djalin e kishin sqaqur shumë.
✱Sin.: rraskapit, ligështoj, flashk, rraskapit, lodh.

►SQÚLL/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Lagem shumë. U squll më shumë se duhet brumi që kishin zënë. Ishin squllur thasët e miellit që kishin lënë jashtë.
2. vet. v. III Bëhet si qull. Ushqimi ishte squllur, askush nuk e futi në gojë. Makaronat u squllën e u ngjitën njëra me tjetrën.
3. Bëhem i plogët; plogështohem. U squll nga sëmundja. Ishte squllur e plogështuar nga mosha.
4. pës. e SQULL. U squllën zarzavatet që kishin harruar pa mbledhur në kopsht.
✱Sin.: zbruhet, qullohet, qulloset, qulltohet, tejpiqet, ajkoset, baltet, kalbet, brumëzohet, zbutet, ndulket, brydhet, dyllëçitet, mbrydhet, lëngësohet, mbretet, ficet, jargoset, jargëzohet, flashkem, këlbazem.

SQÚLLJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur squll a squllem; qullje. Pjekja dhe squllja e parakohshme e frutave i kalbi thuajse të gjitha.
2. fig. Dobësim, rënie e muskujve. Squllja e muskujve ishte shenja e parë e sëmundjes së rëndë. Si pasojë e squlljes dhe plogështisë së plotë, ai nuk po e merrte dot veten pas operacionit.
✱Sin.: ndulkje, zbutje, zbrujtje, flashkje, qullosje.

TEJ/PJÉK vep., ~PÓQA, ~PJÉKUR kal. 1. Pjek më shumë se ç’duhet; thekaris, gati e djeg. Na e paska tejpjekur këtë tavë (bukë, kulaç).
2. vet. v. III. Squll, dëmton, prish, kalb. Dielli tejpjek frutat, nëse nuk vilen në kohën e duhur. Dielli tejpoqi bostanin (pjeprin, shalqirin) këtë verë.

ZBRU/J vep., ~JTA, ~JTUR kal. 1. E bëj të butë si brumë diçka të fortë a të thatë, duke e përzier me ujë ose me ndonjë lëng tjetër dhe duke e ngjeshur; e zbut diçka të fortë a të thatë, duke e lagur me ujë ose me ndonjë lëng tjetër. Zbrun bukën (biskotën, koret). Zbrunte dheun. Zbrun duhanin (barin). Zbrun lëkurën (kallot). E zbrujti shiu. E zbrujti me ujë. - I zbrujti bryma lakrat, se mbetën shumë në arë.
2. fig. E bëj më të dobët a më të pafuqishëm, e dobësoj; e zbut. Ia zbrujti ndjenjat (qëndrimin, synimet, idealin).
3. fig. E rrah shumë dikë, e shqep së rrahuri, e bëj pelte, e zhdëp; ia bëj kurrizin (shpinën) më të butë se barkun. Ia zbrujti shpinën. E zbrujti në dru. Pas asaj dere e kanë rrahur sa e kanë zbrujtur.
✱Sin.: brumoj, brumëzoj, brumos, zbrumoj, zbut, squll, bryll, dyllëçit, mbrydh, qulltoj, ndulk, tutëloj, ligështoj, dobësoj, rrah, shqep, zhdëp, sqaq.