FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGJËRÓNJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT krahin. 1. zool. (lat. Ardea cinerea) Shpend uji me qafë të gjatë, me këmbë të gjata e me sqep të hollë e të mprehtë, me një tufë puplash të zeza në krye dhe në krahë, që jeton në ligatina (moçalishte, këneta, rreth pellgjeve, liqeneve etj.) dhe që ushqehet kryesisht me gjallesa ujore që i gjuan zakonisht në cekëtinat ku jeton. Agjëronjë deti (liqeni, kënete etj.). Agjëronjë e hirtë. Agjëronjë e bardhë. Agjëronjë e larme.
2. fig. Grua e dobët dhe e hollë, thatanike. Si agjëronjë deti. Fillake si agjëronjë.
✱Sin.: çafkë, çafkëthime, çafçak, çajme, çapë, çape, çapëthime, çapke, gatë, gatëz.

ALBATRÓS,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. 1. (lat. Diomedea exulans) Shpend i madh deti me sqep të kthyer në majë, me krahë të bardhë e shumë të mëdhenj, me bisht të shkurtër, që fluturon në largësi shumë të mëdha në kërkim të ushqimit. Albatrosi i Amsterdamit. Albatrosi i Alaskës.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje albatrosësh: Albatrosi endacak (lat. Diomedea exulans) albatros me trup të madh, me hapje shumë të gjerë të krahëve, me pendë të bardha, me krahë të zinj e me bisht të shkurtër. Albatros bishtshkurtër albatrosi endacak. Albatrosi hundëverdhë (lat. Diomedea chlororhynchos) albatros me trup bardhë e zi, me kokën në ngjyrë të hirtë, me pjesën e pasme të qafës të bardhë, me sqep të zi e me majë të verdhë a ngjyrë rozë; albatrosi i Atlantikut. Albatrosi këmbëzi (lat. Diomedea nigripes) Albatros i Oqeanit Paqësor dhe i ishujve Havaje, me sqep të zi, pendë të errëta, me këmbë të zeza, me pendë të bardha nën bisht dhe me shenjë të bardhë në fytyrë dhe rreth syve. Albatrosi mbretëror (lat. Diomedea epomophora) albatrosi i Zelandës së Re me hapje krahësh deri në tre metër. Albatrosi i përhimë (lat. Diomedea chrysostoma) albatros me kokën dhe qafën në ngjyrë të hirtë të errët, me krahë të zinj, me shpinë, me bisht dhe me gjoks të bardhë, me sqep të zi me skajet e verdha të ndezura, që jeton në ishujt e Oqeanit jugor dhe rreth zonës së Antarktidës.

AN,~I_III m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Crotophaga ani) Lloj zogu, i familjes së qyqeve, me madhësi mesatare, me pendë të zeza, me një bisht të gjatë e sqep të zi, që fluturon ngathët, por që vrapon mirë dhe që zakonisht ushqehet në tokë.

ANHÍNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Anhinga anhinga) Zog peshkngrënës, me qafë të gjatë e me sqep të mprehtë, që jeton në vise kënetore tropikale e subtropikale; zog gjarpër, qafëgjarpër, shigjetëz, gjeldeti ujor.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje anhingash: Anhinga afrikane (lat. Anhinga rufa) anhingë e madhe me pupla të zeza, ndonjëherë edhe me vija të bardha në të kafenjtë të çelët që duken si të valëzuara, me qafë të gjatë, me sqep të mprehtë me majë dhe të përkulur në formën e shkronjës S, që jeton në hapësira të gjera liqenore e kënetore. Anhinga lindore (lat. Anhinga melanogaster) anhingë me qafë të gjatë dhe të hollë, me sqep me majë të drejtë, me bisht të gjatë me dymbëdhjetë pendë të forta, që zë peshk me trupin të zhytur në ujë, që zvarritet në tokë kur përpiqet të ecë.
✱Sin.: qafëgjarpër, peshkngrënës, shigjetëz, shigjetëz.

ARAMÍ,~A_I f. sh. ~E, ~ET (lat. Emberiza citrinella) zool. Zog këngëtar i përhimë me kokë, gushë e bark të verdhë, me sqep të trashë, që ushqehet me fara, manaferra, insekte dhe me larvat e tyre, që jeton në shkurre fushash e livadhesh, shpesh në tufa, dhe që ndërton fole me barëra e myshk në shkurre, në të cilën lëshon një deri gjashtë vezë; cerla verdhashe. Arami fushe. Tufë aramish. Fole aramish. Kënga e aramisë. Arami e bukur.
✱Sin.: harabel, trumcak, kanarinë, kryeartëz, gardalinë.

ARKEOPTERÍKS,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Arcaeopteryx lithographica) Zog fosil, ndër më të vjetrit e zbuluar deri sot, që dëshmon një formë kalimtare midis zvarranikëve (dinozaurëve mishngrënës) dhe zogjve, me formë e madhësi të ngjashme me laraskën, me gjatësi rreth 30 cm, me peshë 300-500 gr e me sqep të gjatë.

ARPIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET tek. 1. Mjet ose pajisje teknike, që përdoret për të kapur, për të ngulur ose për të tërhequr objekte që përdoren në peshkim, në industri dhe në inxhinieri. Përdor arpion për të zënë peshq. Arpion për të tërhequr objekte.
2. Rrotë me dhëmbë e pajisur me sqep që e lejon të rrotullohet në një kah të caktuar. Arpion për të lëvizur materiale të rënda.
3. Sqep që shërben për shpëtimin e njerëzve në raste fatkeqësie. Arpion shpëtimi.
4. Gjemb, gjilpërë ose një mjet i ngjashëm që shërben për të mbërthyer dhe për të mbajtur diçka.

ARPÚN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT krahin. Lloj shpendi grabitqar, me krahë të gjatë me majë në fund dhe me sqep si sharrë, që zë prenë duke u zhytur nga lart në ujë. I shkathët si arpuni. Ia ngjiti (e mbërtheu) si arpuni.

ÁR/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Ara) Shpend që jeton në vende të nxehta me sqep të verdhë, të gjatë e të kthyer nga poshtë, me pupla shumëngjyrëshe, që ka aftësi të shqiptojë fjalë duke imituar njeriun, që pjesën më të madhe të kohës qëndron në pemë dhe ushqehen kryesisht me fruta, fara, sytha, nektar dhe polen, ndonjëherë edhe me insekte; papagalli ara. Arë e gjelbër (i kuq). Ara bishtgjerë. Pendë are. Zë are. Mëson si arë mëson përmendsh, në mënyrë mekanike. E përsërit si arë.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të këtij zogu: Ara ballerrët ara e zezë. Ara blu në të verdhë (lat. Ara ararauna) are e madhe, që ka aftësinë për të komunikuar me tjetrin përmes tingujve. Ara faqekuqe ara kokëkuqe. Ara e gjelbër (lat. Ara ambiguus) arë trup të madh dhe me pendët me ngjyra të ndryshme, të gjelbër, blu, të kuqe, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve e në komunikim si dhe për aftësinë për t’u përshtatur në mjedise të ndryshme. Ara kokëkuqe (lat. Ara rubrogenys) arë me trupin me ngjyra të ndryshme: blu, të gjelbër dhe portokalli, me kokën e kuqe, me krahë të gjatë e me trup të mbushur, që shquhet për aftësitë e komunikimit. Ara krahëgjelbër (lat. Ara chloropterus) ara me trup të madh e me ngjyra të ndezura, me ngjyrë të gjelbër në trup, të kuqe dhe blu në krahë dhe të bardhë në nënsqetull, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve dhe në komunikim. Ara e kuqe dhe blu (lat. Ara macao) arë me trup të madh, me ngjyra të ndezura: të gjelbër, të kuqe dhe blu, që shquhet për aftësinë e lartë për të mësuar e për t’u përshtatur. Ara qafëblu (lat. Ara glaucogularis) arë trupvogël që jeton në zonat malore, me ngjyrë blu në qafë dhe në brinjë, me pjesën e sipërme të trupit në ngjyrën e verdhë, që mbahet dhe në mjedise shtëpiake sepse është miqësor dhe krijon marrëdhënie të ngushta me njeriun. Ara ushtarake (lat. Ara militaris) shpend i madh krahëgjatë, me trup me nga ngjyra të ndezura: të zezë, të gjelbër dhe të kuqe, që shquhet për aftësinë për të mësuar e që jeton në tufa të mëdha; ara e zezë, ara e gjelbër. Ara e zezë (lat. Ara severus) arë me trupin me ngjyrë blu të errtë, të gjelbër të kuqe të mbyllur, me nënsqetulla të bardha, që dallon për aftësi për të mësuar dhe për të lidhur marrëdhënie të ngushta me njerëzit.

BAJÚK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Anas crecca crecca) Rosë e egër me trup të vogël, me sqep e me bark të bardhë, që rron buzë ujërave; balushë. Vriste bajuka.
2. Lopë e kuqe me larë të bardhë në ballë, lopë laramane.

BÁJZ/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Fulica atra) Shpend uji nga familja e rosës së egër, me sqep e me bark të bardhë, me pendë ngjyrë hiri në të zezë e me sy të kuq, që rron në tufë zakonisht buzë liqeneve ose nëpër këneta dhe ushqehet me peshk. Mish bajze. Një tufë bajzash. Bajzat rrinin buzë liqenit. Shoqëria e patave të egra me bajzat e shpendë të tjerë.

BALÉN/Ë,~A f. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Balaena) Kafshë gjitare shumë e madhe me trup si të peshkut, me gojë shumë të gjerë e me fletëza të brirta në vend të dhëmbëve, që jeton në oqeane e dete dhe gjuhet për mishin e për dhjamin e saj. Mish (vaj, dhjamë) balene. Gjuetia e balenave. Paraardhësit e balenës. Barku (qumështi) i balenës. Peshkaqen balenë. Balena ka trup të ngjeshur.
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të kësaj kafshe deti. Balenë e bardhë (lat. Delphinapterus leucas) balenë me dhëmbë e ujërave veriore, me kokë të vogël e me qafë të lëvizshme, me fletë notuese të rrumbullakosura. Balenë me dhëmbë (lat. Odontocetus) balenë që ka dhëmbë në vend të pllakave të brirta, bellugë. Balenë pa dhëmbë balenë me mustaqe. Balenë e Groenlandës (balenë polare) balenë e ujërave të Arktikut. Balenë gungaçe (me gunga) (lat. Mesaptera novaeangliae) balenë me fletë të gjata e të ngushta për të notuar, e quajtur kështu nga gjahtarët e balenave sepse e harkon kurrizin kur bën rrotullimin për t’u zhytur. Balenë hiperodon (lat. Hyperoodon) një nga dy llojet e balenave me sqep, që ushqehet kryesisht me butakë. Balenë e hirtë (lat. Eschrichtius gibbosus; Eschrichtius robustus) balenë në ngjyrë të hirtë, me pulla të zbërdhulëta, pa dhëmbë, me shumë pllaka të brirta e të bardha në të dyja anët e nofullave, që gjendet në ujërat e ftohta të Veriut dhe ushqehet me karkaleca, krimba etj. Balenë e kaltër (lat. Balaenoptera musculus) lloji më i madh i balenave me gjatësi deri tridhjetë metra dhe me peshë deri njëqind e njëzet tonë, që gjallon në ujërat nëntropikale dhe polare në të gjithë botën. Balenë kokëmadhe (lat. Balaena glacialis) balenë pa dhëmbë e me kokë të shtypur, me rreth dymbëdhjetë vija gjatësore në grykë dhe në gjoks, me kurriz të hirtë e me bark të bardhë, që gjendet në tufa pothuajse në të gjithë oqeanet e që ushqehet me karkaleca, me peshq të vegjël etj. Balenë minki (lat. Balaenoptera acutorostrata) një nga dy llojet e balenave të vogla, me kurriz të murrmë e me bark të bardhë. Balenë me mustaqe (lat. Mysticeti) balenë e cila në vend të dhëmbëve ka pllaka brinake për filtrimin e ushqimit nga uji. Balenë me pendë (lat. Balaenoptera physalus) balenë me trup të gjatë e hollak, deri në njëzet e katër metra gjatësi, me ngjyrë të hirtë e me bark të bardhë, që ka një pllakë kockore në vend të dhëmbëve. Balenë me sqep (lat. Ziphius cavirostris) balenë me pllaka të brirta në vend të dhëmbëve, me turi të zgjatuar si sqep, që gjendet në të gjitha oqeanet.
3. bised. Një lloj purteke që bëhet nga dhëmbët e kësaj kafshë, që epet e nuk thyhet dhe përdoret si fortesë për korsetë, për jakat e këmishëve etj. Balena për jaka këmishësh.
4. keq. Vajzë a grua me trup shumë të madh e të shëndoshë. Ka trup balene.

BARÍ,~U_II m. sh. ~NJ, ~NJTË zool. (lat. Gallinula chloropus) Shpend notues me pupla ngjyrë kafe, me sqep si të pulës, që jeton nëpër këneta dhe ushqehet me peshq të vegjël. Bariu vjen era peshk.

BARRAVÍQ, ~I m. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Serranus cabrilla) Peshk deti me peshë rreth një kilogram, me bark të verdhë, me gojën si sqep e me mish gjithë hala, që rritet në ujërat e Mesdheut. Barraviqat janë peshq të vegjël. Një pjatë me barraviqa të skuqur.

BEN/G,~GU_I m. sh. ~GJE, ~GJE zool. (lat. Oriolus oriolus; Coracias oriolus) Zog shtegtar sa një harabel, me pupla në ngjyrë të verdhë të ndritur, me krahë të zinj e me sqep të kuq, që ushqehet me fiq; fikës. Tufë bengjesh. Femra e bengut.
✱Sin.: afça, fikës, planos.

BILBÍLTH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. 1. (lat. Locustella luscinoides; Sylvia curruca) Zog shtegtar i përhimë, i viseve të ngrohta, që cicëron buzë mbrëmjes si cinxri. Bilbilthi këngëtar.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të këtij shpendi. Bilbilthi i kallamave (lat. Turdus scirpaceus) zog këngëtar shtegtar, me ngjyrë të përhime, që jeton në vise të buta, sidomos në kallamishte. Bilbilthi këngëtar (lat. Sylvia hortensis; Motacilla hortensis) zog këngëtar shtegtar, me ngjyrë të përhime, me sqep të gjatë e me këmbë të zeza, i përhapur në viset e buta mesdhetare e të Azisë Qendrore, që këndon bukur. Bilbilthi kokëzi (lat. Sylvia atricapilla) zog këngëtar shtegtar, me kësulë në ngjyrë të zezë, i përhapur në gjithë Evropën, në Azinë Perëndimore dhe në Afrikën Veriore, që këndon bukur e ngjashëm me bilbilthin këngëtar. Bilbilthi i kopshtit (lat. Sylvia borin; Sylvia simpleks) zog shtegtar, me bark të përhimë e me kurriz ngjyrë kafe, që jeton në vise të ngrohta e këndon më bukur se gjithë llojet e bilbilave; zogu i fikut. Bilbilthi me mustaqe (lat. Sylvia melanopogon; Acrocephalus melanopogon) zog këngëtar shtegtar, me kurrizin në ngjyrë kafe me vija të errëta dhe me barkun në ngjyrë kafe të çelët, që rri në kallamishte e në zhuka dhe këndon si bilbilthi i kallamishteve dhe ai i zhukave. Bilbilthi i përhimë (lat. Sylvia communis) zog këngëtar shtegtar, me ngjyrë të përhime (mashkulli me gushë të bardhë), që rron në vise të ngrohta të Evropës dhe të Azisë. Bilbilthi i ujit (lat. Acrocephalus paludicola; Sylvia paludicola) zog këngëtar, me ngjyrë të përhime (mashkulli me kurrizin në ngjyrë kafe me vija të errëta), që rron në vise të ngrohta të Evropës dhe të Azisë, në ligatina me bimësi të ulët. Bilbilthi i zakonshëm (lat. Sylvia curruca) zog shtegtar, mjaft i përhapur në viset e buta të Evropës dhe të Azisë Perëndimore e Qendrore, më i vogël se bilbilthi i përhimë, që këndon me cicërimë pa melodi. Bilbilthi i zhukave (lat. Acrocephalus schoenabaenus) zog këngëtar shtegtar, i përhapur në vise të buta, me kurrizin e krahët në ngjyrë kafe me vija të errëta, mashkulli i të cilit imiton këngët e zogjve të tjerë.

BÍST/ËR,~RA_I f. sh. ~RA, ~RAT 1. zool. (lat. Syngnathus typhle; Xylocotta marittima) Peshk deti me trup të hollë e të gjatë si ngjalë; gjilpërëz. Kapi me rrjetë ca bistra.
2. zool. Shpend deti me sqep të gjatë dhe me pendë të bardha.
3. mit. Figurë e përrallave që përfytyrohet si gjarpër i madh me shumë kokë; llamje, kuçedër.
4. fig. Femër e zgjuar dhe e shkathët. U bë një bistër ajo që s’e ka shoqen.

BORROVÍQ,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. (lat. Numenius arquata; Scolopax arquata) Shpend shtegtar me pendë të bardha a të përhime, me sqep e këmbë si të lejlekut, që rri pranë ujërave të ëmbla ose në ara të korrura dhe që ushqehet me krimba e me peshk; kojliku i madh.
♦ Nga këmbët borroviq e nga mendja eksiq mospërf. i rritur nga shtati, por i papjekur nga mendja; kalama; trupi boçkë e mendja lomçkë. Po vrava borroviqin, do ta bëj shën Thanasin shaka. po të kem mundësi, do ta mbaroj një punë, po të krijohen kushtet, do ta bëj diçka që duhet.

BOÇETHÝES,~I m. sh. ~, ~IT zool. (lat. Nucifraga cariocatactes; Corvus caryocatactes) Shpend pak më i madh se sorra, me pendë ngjyrë kafe të errët, me cirka të bardha, me sqep të zi e të fortë, që ushqehet me stika pishash a bredhash e me lajthi.

BRÉSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Testudo hermanni) Kafshë e vogël zvarranike që e ka trupin të futur në një guaskë kockore pulla-pulla, e rrumbullakët lart dhe e sheshtë poshtë, që ka katër këmbë të shkurtra dhe ecën shumë ngadalë. Breshkë toke. Breshkë uji breshkujëse. Breshkë kënete (deti). Gropë breshke. Vezë breshke. Samar (guaskë) breshke. Grurë breshke (bot.). Liri i breshkës (bot.). Lule breshke (bot.). Trëndafil breshke (bot.). Ecën si breshkë ecën shumë ngadalë. Si kokë breshke. - Po ç’shikon andej-këtej, / Moj breshk’ e ugareve? / Kërkoj udhën e s’e gjej, / O petrit i maleve. (folk.). S’ka fushë pa breshkë. (fj. u.). Lisit të rrëzuar edhe breshka i hip përsipër. (fj. u.). Druan breshka se i mbarohet dheu. (fj. u.). Mos u sorollat si breshka në ujë. (fj. u.). E keqja vjen me këmbët e kalit dhe ik me këmbët e breshkës. (fj. u.). Pak nga pak e dalëngadalë, edhe breshka e hip malë. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të breshkës. Breshkë deti (lat. Dermochelys coriaceae; Chelonia) lloj breshke e ujërave të ngrohta me guaskë brinake, me këmbë të përshtatura për të notuar, që mund të qëndrojë për një kohë të gjatë nën ujë e që ushqehet me kafshë të vogla e bimë. Breshka guallbutë (lat. Eretmochelus imbricata) lloj breshke kryesisht ujore, me samarin e mbuluar me një shtresë lëkure të butë, me turi të zgjatur si feçkë për të marrë frymë kur trupin e ka nën ujë, me buzë të tulta e të buta që mbulojnë sipërfaqen e nofullave dhe që ushqehet me insektet e ujit, me gaforre të vogla e butakë. Breshkë kafshuese (lat. Chelydra serpentina) lloj breshke e ujërave të ëmbla, që peshon rreth njëzet e pesë kg, me nofulla të fuqishme të pajisura me kreshta të mprehta brinore, sa mund të këputin gishtin e njeriut. Breshkë lëkurore (lat. Dermochelys coriaceae; Chelonia) breshkë deti me lëkurë të trashë në vend të guallit të brirtë, që peshon deri gjashtëqind kg, me gjatësi deri dy-metra dhe me gjerësi një metër e gjysmë. Breshkë mali (lat. Testudo marginata) breshkë me guaskë kockore të zezë, me pulla të zbërdhulëta, e përhapur në viset e ngrohta të Ballkanit e që ushqehet me bimë. Breshkë me pllaka (lat. Testudo hermanni) breshkë deti me trup shumë të madh e me kokë si sqep, që rron në oqeanet me ujëra të ngrohta. Breshka qafëgjatë (lat. Chelodina longicollis) lloj breshke me qafë të gjatë, pothuaj sa vetë gualli i saj, që bën të mundur kapjen e presë, sepse merr frymë mbi sipërfaqen e ujit, ndërsa trupi i qëndron nën ujë. Breshkë toke breshkë e ugareve. Breshkë e ugareve (lat. Testudo hermanni) breshkë me guaskë kockore, me pulla ngjyrë kremi në të verdhë e me vija të errëta, me gjatësi rreth një metër, që peshon rreth pesëdhjetë kg dhe që është e përhapur në viset e nxehta. Breshkë e zezë breshkë lëkurore.
2. zool. Breshkëz₂.
3. mjek. Breshkëz₃. E mjekonin për breshkë.
4. bot. Breshkëz₄. Nga breshka e ullirit del fidani i ri.
5. bised. Lëvozhga e fortë që mbështjell zakonisht kokrrat e disa pemëve (e lisit, e valanidhit etj); gujavë, gëzhojë. Breshka e valanidhit. Breshka e arrës përdoret për të ngjyer leshin.
6. det., bised. Një lloj çikriku për ngritjen e velave etj.
7. krahin., fig., keq. Grua e pazonja, e ngathët në punë.
♦ Ecën me *hapin e breshkës (dikush). Gjer në *gju të breshkës tall. I ka hipur breshkës (dikush) iron. ecën shumë ngadalë, vonohet shumë; punon shumë ngadalë, zvarritet në punë, nuk përparon shpejt. (E kërkoi) si breshka gozhdën (dikush) e kërkoi vetë të keqen; nuk e kuptoi të keqen dhe nuk e shmangu, sikur e deshi vetë; (shkoi, vajti) si breshka te nallbani; (shkoi, vajti) si cjapi te kasapi; ngriti këmbën e nguli gozhdën; i ha koka për brirë (dikujt). *Kos breshke përçm. E ngriti këmbën si breshka (dikush) keq. shih (e kërkoi) si breshka gozhdën (dikush). Qesh *kërmilli kurrizin e breshkës iron. (Shkoi, vajti) si breshka te nallbani (dikush) e kërkoi vetë të keqen, vajti symbyllur tek e keqja; ç’kërkoi e gjeti; (e kërkoi) si breshka gozhdën; (shkoi, vajti) si cjapi te kasapi; (e kërkoi) si dhelpra në pazar; ngriti këmbën e nguli gozhdën.