FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABDIKÚAR (i, e) mb., drejt. 1. Që është dorëhequr nga froni mbretëror ose nga ndonjë pozitë e lartë ose me përgjegjësi. Mbret i abdikuar. Kryeministër i abdikuar. I abdikuar nga pozita e ministrit.
2. si em. m., e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.
✱Sin.: i dorëhequr, i abdikuar, i larguar, i mënjanuar.

ABSTRAKSIONÍST,~E mb., art. Që ka të bëjë me abstraksionizmin, që lidhet me abstraksionin; që ndjek e zbaton abstraksionizmin; që bëhet sipas kërkesave të abstraksionizmit. Arti abstraksionist. Rryma abstraksioniste. Vepër (pikturë) abstraksioniste. Artistë abstraksionistë. Piktor (skulptor) abstraksionist. Kompozitor abstraksionist. Filozof abstraksionist. Stil abstraksionist. Qasje abstraksioniste.

ABËCË́,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Alfabeti i gjuhës shqipe, i quajtur sipas tri shkronjave të para (abc); alfabet. Abëcëja e shqipes. Mësoj abëcënë. Kongresi i Abëcësë Kongresi i Manastirit, 1908.
2. vet. nj., fig. Fillimi i diçkaje, hapat e parë; njohuritë e para themelore. Abëcëja e jetës. Abëcëja e artit (e kulturës, e shkencës). Abëcëja e paqes.

ADAMÍT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT fet. Pjesëtar ose pasues i një sekti të lashtë të krishterë, sipas të cilit ritet fetare kryhen nga të dyja gjinitë krejtësisht të zhveshur ose lakuriq; pasardhës i Adamit, njeriu i parë; nudist.

ADÉT,~I m. sh. ~E, ~ET bised. Mënyrë veprimi ose sjelljeje etj., që përsëritet vazhdimisht nëpër kohë; shprehi e fituar nga përsëritja e vazhdueshme, normë shoqërore, rregull, praktikë. Adet i vjetër (i keq, i ri). Është adet. E ka adet. E ka bërë adet. Adetet tona. Bëj adetet. E kemi (për) adet. Sipas adetit të tyre. Siç është adeti. E do adeti. Sa për adet. Ruaj (shkel) adetet.
✱Sin.: zakon, shprehi, traditë, ves.

ADIAFÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Instrument muzikor me prekla (taste) i ngjashëm me fizarmonikën; lloj pianoje që ka pirunë në vend të telave; instrument muzikor që prodhon tinguj me lartësi jo të saktë të tonit (daullet, kastanjetat, cimbali etj.), që përdoren kryesisht për ritëm dhe efekt tingullor. Tingulli i adiafonit është i ngjashëm me atë të një harmonike qelqi.
2. si mb. Sipas kuptimit të emrit. Instrumente adiafone.

ADMINISTRATÍVO-TOKËSÓR,~E mb., drejt. Që ka të bëjë me administrimin e vendit sipas ndarjes në krahina si njësi organizative, të cilat ushtrojnë veprimtarinë urdhërdhënëse dhe ekzekutive. Ndarje administrativo-tokësore. Njësi administrativo-tokësore.

ADMINISTRÍM,~I m., drejt. 1. Veprimi kur administroj ose kur administrohet diçka.
2. Organizim dhe drejtimi i punës në një fushë a në një degë të veprimtarive shtetërore, politike, shoqërore, ekonomike, kulturore, shkencore sipas rregullave dhe ligjeve në fuqi. Administrimi i të ardhurave (i banesave, i pronës, i tokave, i pasurisë minerare etj.). Administrimi i parasë së popullit. Parimet bazë të administrimit të ekonomisë. Administrim i burimeve natyrore.
3. Nëpunësi, autoriteti administrativ. Kontroll nga administrimi.
✱Sin.: qeverisje, udhëheqje, drejtoj, menaxhim, mbarështim, ndorim.

ADMINISTR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR drejt., kal. 1. Drejtoj dhe organizoj punën në një fushë a në një degë të veprimtarive shtetërore, politike, shoqërore, ekonomike, kulturore, shkencore sipas rregullave dhe ligjeve në fuqi. Administron ekonominë. Administron shëndetësinë. Administron një kompani. Administronte biznesin e vet. Administron burime financiare. Administruan investimet.
2. Kujdesem për një pasuri të luajtshme (të paluajtshme) ose për një vlerë, që të përdoret mirë sipas rregullave ose sipas nevojave; mbikëqyr, përdor. Administroj vlerat (të ardhurat, fondet). Administron pasurinë e përbashkët. Administron tokat (banesat, objektet, burimet etj.). Administroj ilaçet.
✱Sin.: qeveris, udhëheq, drejtoj, organizoj, përdor, menaxhoj, mbarështoj, ndoroj.

ADVÉNT,~I m., fet. Koha e përgatitjes shpirtërore për lindjen e Krishtit, e cila fillon më 1 dhjetor sipas kalendarit gregorian dhe shënon fillimin e një viti liturgjik kishtar, që shënohet me Kreshmët e vogla; kërshëndellat, krishtlindjet.

AERONAVIGACIÓN,~I m., av. Dija mbi drejtimin e mjeteve fluturuese në hapësira ajrore sipas itinerarit, me ndihmën e mjeteve, të instrumenteve, të teknologjisë dhe të sistemeve aeronautike, që garantojnë siguri dhe saktësi të fluturimeve; aeronavigim. Teknika dhe shkathtësitë e aeronavigacionit. Detyrat e aeronavigacionit.

AEROPÁG,~U m. sh. ~Ë, ~ËT mit. Kodra e Aresit, e cila gjendet në pjesën veriperëndimore të Akropolit (në Athinë), që njihet si selia e Gjykatës së Apelit në kohën antike dhe që ka shërbyer për çështjet penale dhe qytetare. Sipas mitologjisë, në aeropag janë gjykuar e dënuar edhe perënditë antike për vrasjet.

AF,~I m. sh. ~E, ~ET Shkëlqimi ngjyra-ngjyra i një stofi, i kadifesë etj., që ndryshon sipas këndit të vështrimit; shkëlqim valëzor. Af i ndritshëm (i errët). Kadife me af. Af i bardhë stofi.

AFATIZÍM,~I m., fin. 1. Veprimi kur afatizoj ose kur afatizohet një veprimtari etj.
2. Afat kohor i përcaktuar me marrëveshje ligjore bankare dypalëshe, sipas së cilës një depozitë (një kursim me normë të caktuar interesi për deponuesin) nuk mund të preket a të tërhiqet nga depozituesi pa kaluar afati kohor i përcaktuar me këtë marrëveshje. Afatizim i kursimeve. Ndërprerje e afatizimit të depozitës. Skadimi i kontratës së afatizimit. Prish marrëveshjen e afatizimit. Periudha e afatizmit. Kontrata e afatizmit.

AFURÁN,~E mb. 1. I shkathët, furan. Djalë afuran i zoti, i shkathët, i fuqishëm.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.

AGÁT,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Lloj minerali, kuarc, gur i çmueshëm, i tejdukshëm me ngjyra e forma të ndryshme, kryesisht kalcedonit, që gjendet në shkëmbinjtë vullkanikë ose në llavat e moçme të ngurtësuara dhe dallohet sipas strukturës, sipas vijave dhe ngjyrave (e zezë, e bardhë, blu, e blertë, gri, e verdhë, e kuqe, vjollcë etj.); gur stralli. Agat blu (safir). Agat peizazhor. Agat i zjarrtë. Agat i ngrirë. Agat brazilian. Gur agati. Agat për bizhuteri (për stolisje).

AGJÉND/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Dokument ose listë e rendit të ditës, që përmban çështje, tema ose veprimtari që do të diskutohen ose do të trajtohen gjatë një takimi, një konference ose një veprimtarie; planifikim ose organizim për ecurinë e një dite, një takimi, një mbledhjeje, një konference ose veprimtarie; plan veprimi, rend dite. Përcaktimi i agjendës. Agjenda e takimit. Agjenda e seminarit. Agjenda e simpoziumit. Diskutimi sipas agjendës. Përmbaju agjendës!
✱Sin.: plan, program, kalendar, planifikues, orar, rend.

AGJËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. 1. Heq dorë nga gjithë ushqimi ose nga ushqime të caktuara, shpesh edhe nga pijet, për një periudhë kohe. Kam agjëruar tri ditë këtë javë sipas këshillës së mjekut. Po agjëron që të dobësohet.

2. fet. Heq dorë nga ushqimi dhe pijet ose kufizohem në ushqim e në pije për arsye fetare; mbaj kreshmë. Agjëroi që t’i plotësohet lutja.

AGNOSTICÍZ/ËM,~MI m., filoz. 1. Mendimi dhe pretendimi se bota e njëmendtë nuk mund të njihet dhe se nuk ka të vërtetë absolute.
2. Drejtim filozofik idealist e pozitivist i formuar në shekullin XIX, që mohon mundësinë e njohjes së botës objektive dhe të ligjeve të zhvillimit të saj; qëndrimi se ekzistenca ose mosekzistenca e zotit dhe e hyjnive të tjera, e dukurive edhe e shfaqjeve shpirtërore, sipas njohjeve aktuale, nuk mund të vërtetohen në mënyrë empirike. Agnosticizëm pozitivist (idealist). Rryma agnosticizmit. Format e agnosticizmit. Agnosticizëm fetar. Agnosticizëm i fortë (i butë).

AGÓR,~I m. Trajtat që merr fytyra ose trupi sipas qëndrimit; vijat kryesore të një fytyre. Agori i fytyrës.