FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AVULLÓSH,~E mb. Që është i ngrohtë, që lëshon avull. Gështenja (petulla) avulloshe. Kulaç avullosh. Simite avulloshe.

BUGÁÇ/E,~JA f. sh. ~E, ~ET gjell. Lloj gatese për mëngjes, e përgatitur me tri petë me miell gruri, të lyera midis tyre me gjalpë e të pjekura në furrë, që shërbehet më pas e mëlkuar sërish me gjalpë të shkrirë e të nxehtë brenda në simite a në pite. Bugaçe Elbasani. Bugaçe e butë. Bugaçe e pjekur mirë. Simite me bugaçe. Hëngri një bugaçe.

HAMBÚRGER,~I m. sh. ~A, ~AT gjell. 1. Lloj ushqimi i përbërë nga një simite e rrumbullakët në mes të të cilave vihet një qofte me mish, patate të skuqura, djathë e perime sipas dëshirës.
2. Qofte petashuqe zakonisht në formë të rrumbullakët me mish, zakonisht prej viçi, e gatuar në skarë ose në tigan, e cila shpesh shërbehet me salca të ndryshme, mustardë, perime ose me një vezë të skuqur të vendosur sipër.

HÚPËT (i, e)_I mb. 1. Që është gatuar e pjekur shumë kohë më parë, i ndenjur, bajat (zakonisht për bukën). Bukë e hupët. Kulaç i hupët. Simite të hupëta.
2. Që është e ngjeshur, e fortë, e ngurtë a e ngrirë (zakonisht për dëborën). Dëborë e hupët.
✱Sin.: i ndenjur, bajat, i ngjeshur, i fortë, i ngurtë, i ngrirë.

NGRÓHTË (i, e) mb. 1. Që ka një temperaturë pak më të lartë sesa i ftohtë. Në mesditë uji i detit ishte i ngrohtë. Pishinë e ngrohtë. Ajër i ngrohtë. Rryma të ngrohta detare (ajrore).
2. Që ka shkallë mesatare të temperaturës, që nuk është as i nxehtë e as i ftohtë. Bukë (gjellë, pije) e ngrohtë. Dhomë e ngrohtë nga kondicioneri.
3. Që ka temperaturën normale të trupit të qenieve të gjalla (përveç zvarranikëve); kund. i ftohtë. Trup i ngrohtë. Duar të ngrohta. Kafshët me gjak të ngrohtë.
4. Që e ruan temperaturën, që e mban ngrohtësinë brenda; kund. i ftohtë. Xhaketë (pallto) e ngrohtë. Dhomë (sallë, zyrë, shtëpi) e ngrohtë.
5. Që lëshon ngrohtësi, që të ngroh trupin; kund. i ftohtë. Diell i ngrohtë. Vatra ishte e ngrohtë.
6. Që është i butë, pa ngrica dhe jo shumë i nxehtë (për motin); që ka klimë të butë gjatë gjithë vitit (për vendet); kund. i ftohtë. Dimër i ngrohtë. Bën mot i ngrohtë. Vjeshtë e ngrohtë. Vendet (viset) e ngrohta.
7. fig. Që është i përzemërt e i afërt; që shpreh dashuri e mirësi, që bëhet me ngrohtësi. Pritje e ngrohtë. Urime të ngrohta. Ndjenja të ngrohta. Vatra e ngrohtë familjare. Shprehje (fjalë) të ngrohta. Letër e ngrohtë. Bisedë e ngrohtë. Mjedis i ngrohtë. Në mënyrë të ngrohtë.
8. Që është i këndshëm e i butë për syrin a për veshin, që vjen i ëmbël (për ngjyrat e tingujt). Ngjyra (tone) të ngrohta. Tingujt e ngrohtë të violinës. Zëri i ngrohtë i nënës.
✱Sin.: i vakët, i ngrohur, i thekur, i zjarrtë, i nxehtë, avullosh, hamull, i trashë, i butë, i dashur, i përzemërt, i afërt, familjar, vëllazëror, i këndshëm, i ëmbël, i rehatshëm.
♦ E kam barkun (zemrën) të ngrohtë kam plot fëmijë e farefis; i kam të gjithë mirë; kund. e kam barkun (zemrën) të ftohtë₂. Ka *gjak të ngrohtë (të ëmbël) (dikush). I ka krahët të ngrohtë (dikush) shih i ka shpatullat të ngrohta (dikush). I ka shpatullat të ngrohta (dikush). 1. Është i mbrojtur mirë, ka një prapavijë të sigurt; i ka krahët të ngrohtë. 2. Ka përkrahje a mbrojtje nga një njeri ose nga një organ i rëndësishëm, edhe pa të drejtë; i ka shpatullat të gjera; i ka krahët të ngrohtë; ka rrënjë të thella (të forta). E ka xhepin (qesen, kuletën) të ngrohtë (dikush) ka shumë para; është në gjendje të mirë ekonomike; e ka xhepin (qesen) plot. E kam zemrën të ngrohtë jam i qetë shpirtërisht dhe e pres pa frikë të ardhmen, jam pa shqetësime e pa kokëçarje; jam shumë i kënaqur; e kam zemrën plot. *Kënd i ngrohtë keq. E mbaj me *ujë të ngrohtë (të vakët) (dikë). *Qoshe e ngrohtë keq. Ia shpuri *simite (të ngrohta) (fjalët etj.) *Shtrat i ngrohtë. Me *zemër të ngrohtë.

PARAPJÉKUR (i, e) mb. Që është parapjekur. Simite të parapjekura. Polenta të parapjekura në avull. Anodë karboni e parapjekur.

PARÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Simite me brumë të ëmbël. Gatuaj (blej) disa parorë.

PITÁLK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Simite.

PRÚSHNJ/Ë,~A f., ushq. Simite e pjekur në prush.

QAHÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Simite me endë mielli të grunjtë a me pak miell qiqrash, që zihet me brumë të ëmbël. Qahi e ngrohtë. Qahi me qiqra.
2. Lakror i ndarë në copa të vogla; një copë e këtij lakrori. Qahi me mish e me spinaq. Qahi me djathë.
✱Sin.: parur, somune, shkulore, byrek.

QOFTÉR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET gjell. Lloj qofteje e madhe, e gjerë dhe pak si e hollë. Qoftere me mish viçi. Bleu simite me qoftere, salcë e patate.

SAMÚN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Bukë e vogël e rrumbullakët. Hëngri një samun të sapodalë nga furra. I kujtonte shijen e samunit të shtëpisë.
✱Sin.: simite, paror, parur, somune, shkulore.

SHKRÍFËT (i, e) mb. 1. Që është i shkrifur, që thërrmohet lehtë; që nuk është i ngjeshur; kund. i ngjeshur. Tokë e shkrifët. Dhe i shkrifët. Dëborë e shkrifët.
2. Që është fryrë duke u pjekur, që është vrima-vrima si sfungjeri, i butë (për bukën dhe për disa ëmbëlsira). Simite e shkrifët. Tortë e shkrifët. Oriz i shkrifët.
3. Që i ka fijet të larguara njëra nga tjetra; i shprishur, i butë (për leshin, pambukun, puplat, barin etj.). Flokë të shkrifët. Pambuk i shkrifët. Dyshek (jastëk) i shkrifët. Ind i shkrifët. (anat.) indi fibroz.
4. shtypshkr. Që është i rralluar. Shkronja të shkrifëta.
5. Që është i shpirë, i shkrydhur (për trupin, për gjymtyrët). Me këmbë të shkrifëta.
6. fig. Që është i lehtë në shpirt; i qetë. Ndihej i shkrifët.
✱Sin.: i shkrifëruar, i shkrifur, i butë, bukëvale, i fyshtë, i pangjeshur, i çrrasët, i shkrydhur, i shkrydhët, shkumë, poroz, i derdhur, bufnjak, i shpirë, i shprishur, i prishur.

SHKRÍFËT (i, e) mb. 1. Që është i shkrifur, që thërrmohet lehtë; që nuk është i ngjeshur; kund. i ngjeshur. Tokë e shkrifët. Dhe i shkrifët. Dëborë e shkrifët.
2. Që është fryrë duke u pjekur, që është vrima-vrima si sfungjeri, i butë (për bukën dhe për disa ëmbëlsira). Simite e shkrifët. Tortë e shkrifët. Oriz i shkrifët.
3. Që i ka fijet të larguara njëra nga tjetra; i shprishur, i butë (për leshin, pambukun, puplat, barin etj.). Flokë të shkrifët. Pambuk i shkrifët. Dyshek (jastëk) i shkrifët. Ind i shkrifët. (anat.) indi fibroz.
4. shtypshkr. Që është i rralluar. Shkronja të shkrifëta.
5. Që është i shpirë, i shkrydhur (për trupin, për gjymtyrët). Me këmbë të shkrifëta.
6. fig. Që është i lehtë në shpirt; i qetë. Ndihej i shkrifët.
✱Sin.: i shkrifëruar, i shkrifur, i butë, bukëvale, i fyshtë, i pangjeshur, i çrrasët, i shkrydhur, i shkrydhët, shkumë, poroz, i derdhur, bufnjak, i shpirë, i shprishur, i prishur.

SHKULÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Simite e ngrohtë. Hëngri një shkulore.

SIMÍTE,~JA f. sh. ~E, ~ET Lloj buke e bardhë, e rrumbullakët dhe e lyer përsipër me të verdhë veze, që zihet me brumë të ëmbël a me tharm. Simite të ngrohta. Me tul simiteje. Faqet e buta si simite. Sapo i kishte bërë simitet.
✱Sin.: paror, parur, somune, shkulore.
♦ (E humbi) si Xhaferi simiten (dikush) u hutua shumë, s’di ç’të bëjë; nuk është në gjendje të kuptojë ç’po ndodh; e humbi fillin; e humbi toruan. (I nxjerr) si simitet nga furra (dikush) e prodhon a e përgatit diçka shpejt e shpejt, pa i lënë kohën e nevojshme dhe pa i kushtuar kujdes cilësisë; punon nxitimthi e i shkujdesur. Ia shpuri simite (të ngrohta) (fjalët etj.) (dikujt) ia përcolli menjëherë ato fjalë që u thanë për dikë, nuk duroi sa t’ia thoshte; i fryn (i çuçurit, i pëshpërit) në vesh.

SIMITLÍ,~E mb. Që është si simite. T’i puth faqet simitlie.

SIMITÇÍ,~U m. sh. ~NJ, ~NJTË 1. Ai që bën dhe shet simite e bukë të llojeve të ndryshme. Zanatin e simitçiut e ka nga gjyshi. Ishin simitçinj të njohur në qytet.
2. vjet. Ai që shiste simite rrugëve, duke i mbajtur zakonisht në një kanistër. Erdhi simitçiu.
✱Sin.: furrtar, bukëpjekës.

SOMÚN/E,~IA f. sh. ~E, ~ET vjet. Lloj buke si simite e hollë dhe e rrumbullakët, e gatuar me miell gruri të situr mirë. Nëna përgatiti disa somune për t’i marrë me vete. Era e somuneve i mblodhi të gjithë në kuzhinë.