FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

LÍRSHËM ndajf. 1. Jo shtrënguar (për diçka të lidhur); pa u puthitur tepër pas trupit ose pas një pjese të tij; në mënyrë të çlirët, jo ngushtë; çlirët; kund. shtrënguar; ngushtë. E lidh lirshëm. E mbështolli lirshëm. I rrinë rrobat lirshëm.
2. Duke qenë i lëshuar çlirët dhe jo i tendosur; lirisht e pa tendosje; çlirët. Ecte lirshëm. I zgjatim (i varim) krahët lirshëm.
3. fig. Në mënyrë të natyrshme, pa u ndrydhur e pa druajtje, në mënyrë të çlirët, shpenguar, lirisht. Ulet (rri) lirshëm ulet pa druajtje. Ndihet lirshëm. Bisedon lirshëm.
4. fig. Lehtë e pa vështirësi; pa ndonjë pengesë a ndalim; lirisht. E flet lirshëm anglishten. I shprehin mendimet lirshëm. I shfaqin ndjenjat lirshëm.
5. Pa qenë i zënë me punë ose me ndonjë detyrë tjetër, lirë; me nge; kund. zënë. Sot jemi lirshëm.
✱Sin.: zgjeshur, dobët, lirisht, çlirët, lirë, gjerë, shtendosur, shpenguar, rrjedhshëm, ballëhapët, serbes.

LIRÚAR (i, e) mb. 1. Që ka fituar lirinë, që ka shpëtuar nga robëria a nga shfrytëzimi, i çliruar; kund. i pushtuar, i robëruar. Vend i liruar. Zonat e liruara. Në qytetin e liruar.
2. Që e kanë nxjerrë nga burgu e qarkullon lirisht.
3. Që ka dalë nga shërbimi ushtarak, që ka dalë në lirim. Ushtar (oficer) i liruar.
4. Që ka dalë jashtë prej një vendi ku ka qenë i lidhur a i mbyllur (për kafshët); i lëshuar. Si qen i liruar.
5. Që është korrur dhe i është larguar i gjithë prodhimi. Arë (tokë) e liruar.
7. Që është zbrazuar a boshatisur nga diçka. Shtëpi e liruar. Enë e liruar.
8. Që është bërë më i lirë (për diçka që ka qenë e lidhur fort, që ka qenë e shtrënguar ose e puthitur shumë pas trupit a pas një pjese të tij); kund. i shtrënguar. Rrip (brez) i liruar. Rrotë (burmë) e liruar. Sythi i liruar i çorapit. Me jakë të liruar.
9. Që është larguar nga një send tjetër kur është tharë, është tkurrur a është mbledhur; i zbërthyer. Dërrasa të liruara.
10. Që i është ulur çmimi, që është bërë më i lirë; kund. i shtrenjtuar. Mallra të liruara.
✱Sin.: i çliruar, i zhburgosur, lëshuar, i korrur, i zhveshur, larguar, zbërthyer, i lirë, lirshëm, i lëshuar, i zhbllokuar, i shkrehur, i shtendosur, i zgjidhur, i zhvidhosur, i lirësuar.

LÍRË (i, e) mb. 1. Që gëzon liri, që nuk është i pushtuar, i shtypur a i shfrytëzuar, që nuk është i robëruar; i pavarur; i çliruar. Popull i lirë. Vend (shtet) i lirë. Krahinë (zonë) e lirë. Qytetar i lirë. Jetë e lirë.
2. Që nuk është i burgosur, i internuar ose i arrestuar. Ishte i lirë.
3. Që ka të drejtën a mundësinë të veprojë sipas dëshirës së vet; që sillet a vepron në mënyrë të natyrshme, pa druajtje e pa ndonjë shtrëngim. Njeri i lirë. Është i lirë të bëjë si të dojë. E ndjen veten të lirë në skenë.
4. Që është i lëshuar, që nuk mbahet i lidhur ose i mbyllur, që nuk pengohet. Qentë janë të lirë. Kuajt i lanë të lirë në kullotë.
5. edhe fig. Që nuk kufizohet, nuk pengohet a nuk ndalohet nga dikush a nga diçka. Kalim (shteg) i lirë. Zgjedhje të lira. Gjueti e lirë. Det i lirë pjesa e detit ku anijet mund të lundrojnë lirisht si në hapësira asnjanëse. Tregti (shitje) e lirë. Bisedë e lirë. Energji e lirë (fiz.). Pllenim i lirë (bot.). Kryqëzim i lirë i bimëve (bot.). Me sy të lirë pa përdorur mjete të tjera për të parë. Shkëmbim i lirë mendimesh. Rruga ishte e lirë. Hyrja është e lirë mund të hyjë kushdo pa pasur ftesë a biletë.
6. Që bëhet lehtë e pa ndonjë vështirësi; që nuk është ose nuk bëhet sipas disa rregullave a kërkesave të prera e të pandryshueshme; që mund të vendoset, të lëvizë a të ndryshojë sipas dëshirës e pa ndonjë kufizim. Frymëmarrje e lirë. Lëvizje të lira. Përkthim i lirë përkthim që nuk bëhet fjalë për fjalë sipas origjinalit. Gjuajtje e lirë (sport.) gjuajtje në futboll ose në basketboll, gjatë së cilës kundërshtari nuk ka të drejtë të sulmojë a të ndërhyjë. Lojtar i lirë (sport.) lojtar i vijës së mbrojtjes në lojën e futbollit, i cili nuk mbulon ndonjë lojtar të vijës së sulmit të skuadrës kundërshtare, por u vjen në ndihmë mbrojtësve të skuadrës së tij kur u ikën ndonjë sulmues për të shënuar gol. Mundje e lirë (sport.) mundje, gjatë së cilës ata që ndeshen kanë të drejtë të kapin kundërshtarin në çdo pjesë të trupit, t'i përdredhin gjymtyrët etj. deri sa të mposhtet ndonjëri prej tyre. Stil i lirë (sport.) stil noti në garat e shpejtësisë, ku notarët mund të notojnë në mënyra të ndryshme. Ushtrime me trup të lirë (sport.) ushtrime gjimnastikore që bëhen duke lëvizur pjesët e ndryshme të trupit në mënyra e në drejtime të ndryshme. Ushtar i lirë (shah.) ushtar në lojën e shahut, që nuk ka përpara në kolonën e tij ndonjë ushtar të anës kundërshtare. Togfjalësh i lirë (gjuh.). Theks i lirë (gjuh.). Rendi i lirë i fjalëve (gjuh.) vendosja e fjalëve në fjali jo sipas një rendi të caktuar e të pandryshueshëm. Varg i lirë (let.). Trup i lirë (fiz.) trup që lëviz në hapësirë kur vepron një forcë mbi të. Rënia e lirë e trupit (fiz.) rënia e një trupi nën veprimin e forcës tërheqëse të Tokës ose nën ndikimin e forcës së rëndesës.
7. edhe fig. I zbrazët, pa njeri a pa sende; që nuk është i zënë, që nuk përdoret nga ndokush e mund të shfrytëzohet nga ndokush tjetër a për diçka tjetër; që ka mbetur bosh dhe nuk është zënë ende nga dikush tjetër; ende i paplotësuar; kund. i zënë. Dhomë (shtëpi) e lirë. Kishte disa vende të lira në sallë. Hapësirë (fushë) e lirë. Karrige e lirë. Telefoni është i lirë. Para (mjete monetare) të lira (fin.). Vend i lirë në organikë.
8. Që nuk është i lidhur fort; që nuk është i shtrënguar ose që nuk është i puthitur sipas trupit a pas një pjese të tij; i gjerë; kund. i shtrënguar, i ngushtë. Rrip i lirë. Lidhje e lirë. I ka këpucët (rrobat) të lira.
9. Që nuk është i zënë me ndonjë punë a me diçka tjetër; kund. i zënë. Koha e lirë. Ditën e kam të lirë. Nuk kanë asnjë orë të lirë. Sot jam i lirë.
10. spec. Që nuk lëviz pjesë të tjera të një mekanizmi; që nuk lidhet a nuk bashkohet me ndonjë pjesë tjetër. Rrotë e lirë me dhëmbëza (mek.). Thekë të lira (bot.). Organ i lirë (bot.) organ që nuk është i ngjitur me trupin e një bime.
11. kim., fiz. Që nuk është në lidhje kimike me diçka tjetër; që është ndarë nga atomet duke u zhvendosur në hapësirën midis dy atomeve. Gaz (oksigjen, azot, squfur) i lirë. Elektron i lirë (fiz.).
12. Që kushton pak, që shitet me çmim të ulët; i vogël, i ulët (për çmimin); kund. i shtrenjtë. Prodhim (mall) i lirë. Këpucë të mira e të lira.
13. fig. Që nuk është i kursyer, që i lëshon fjalët pa u përmbajtur; kund. i shtrënguar, i shtrenjtë. I lirë në fjalë, i shtrënguar në hesap. (fj. u.).
14. si em. m. e f. Sipas kuptimeve_{1, 8, 12, 13} të mbiemrit.
✱Sin.: i pavarur, liriplotë, i çliruar, i lëshuar, i zgjidhur, i çlirët, i liruar, i shpenguar, i zbrazët, i pazënë, i qëruar, i çelur, i çelët, i hapur, i pashtrënguar, i lirshëm, i shkrehur, i shtendosur, i dëlirë, i zgjidhur, i paputhitur, i papunë, i pakufizuar, i padetyrueshëm, i vogël, i ulët, i pakursyer.
♦ Me *dorë të lirë. Gjeti (ka) *fushë të lirë (dikush). Gjeti *shesh të lirë (dikush). Ka *dorë të lirë (dikush). E ka dorën të lirë (dikush) është dorëlëshuar, nuk e kursen paranë; e jep a e lëshon lehtë diçka; kund. e ka dorën të shtrënguar. Ka dorë të lirë (dikush) nuk e pengon asgjë dhe askush, është i lirë të veprojë sipas dëshirës së vet për të bërë diçka, mund të veprojë si të dojë. I lë *dorë të lirë (dikujt). I lë *fushë të lirë (dikujt a diçkaje). I lë *rrugë (udhë) të lirë (dikujt a diçkaje). I la *shesh të lirë (dikujt a diçkaje). I lirë në *miell e i shtrenjtë në krunde (dikush). I lirë në *djathë e i shtrenjtë në hirrë (dikush).

LËSHÚAR (i, e) mb. 1. Që varet poshtë lirisht. Me perde të lëshuara. Me mëngë të lëshuara. Me krahë të lëshuar. Me flokë të lëshuar.
2. bised. vjet. Që e kishte ndarë burri e ishte kthyer te prindërit. Grua e lëshuar.
3. Që ka rënë nga shëndeti dhe është dobësuar shumë. Plak i lëshuar.
4. fig. Që nuk u ka qëndruar dot vështirësive a fatkeqësive, që ka humbur guximin e vendosmërinë, që s'ka më zemër për të vepruar; që ka rënë shpirtërisht. Ishte shumë i lëshuar.
5. fig. I shthurur nga ana morale ose i dhënë shumë pas pijeve, qejfeve, kumarit etj., i papërmbajtur; i papërmbajtur në të folur, gojështhurur. Njeri i lëshuar. Bënte një jetë të lëshuar. Ka gojë të lëshuar.
6. I zvargur (për zërin). Zë i lëshuar.
✱Sin.: i rënë, i flashkët, i ulur, i derdhur, i rraskapitur, i liruar, i lirshëm, i çlirët, i lirë, i shkrehur, i shtendosur, i ndarë, i lënë, i dobësuar, i rënë, i shkundur, i hequr, i fishkur, i tretur, i bizgosur, i shkurajuar, i zgajtur, i ligështuar, i zbërthyer, shpatullarënë, shpatullarrëzuar, i trembur, i frikësuar, i shthurur, i papërmbajtur, gojështhurur, i zvargur, i dorëzuar.
♦ Me *dorë të lëshuar E ka gojën (gjuhën) të lëshuar (dikush) është llafazan i madh, llap shumë, flet me vend e pa vend; shan e përflet gjithkënd; është gojështhurur; e ka (e zgjat) gjuhën lëpjetë; nuk i vë fre gojës. Qen i lëshuar nga *zinxhiri.

SHTENDÓSUR (i, e) mb. 1. I lëshuar, i lirshëm, i lirë (për diçka që ka qenë e tërhequr fort a e tendosur). Tela të shtendosur.
2. fig. Që është çliruar nga një tendosje mendore a shpirtërore, që është kthyer në gjendjen e zakonshme. Me nerva të shtendosur.

TENDÓSUR (i, e) mb. 1. Që është tendosur, i hapur, jo i mbledhur; i shtrirë mirë, i tërhequr fort nga të dy anët; i shtrënguar mirë, jo i lirshëm; i nderë; kund. i shtendosur; i lëshuar, i liruar, i tkurrur. Llastik (tel, kabllo, litar) i tendosur. Me muskuj të tendosur. Me trupin (me gjunjët) të tendosur.
2. fig. Që ka mbledhur të gjitha forcat për të plotësuar diçka, që është i gatshëm për të bërë menjëherë një gjë; i ngrehur, i nderë. Me fytyrë të tendosur. Rri (pret, është) i tendosur.
3. fig., libr. Që është ashpërsuar shumë, që mund të çojë në një shpërthim, i acaruar, i nderë, i tensionuar. Marrëdhënie të tendosura. Me nerva të tendosur. Gjendje e tendosur midis dy shteteve.
✱Sin.: i hapur, i nderë, i shtrirë, i tërhequr, i shtrënguar, i ngrehur, i shqetësuar, i ashpërsuar, i acaruar, i tensionuar.
♦ Me *nerva të tendosur.

►TËRTHOR/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv., vet. v. III Azdiset, harliset. Ishin tërthoruar degët e pjergullës.
2. vetv. Rri shtendosur, rri shtrirë, shtrihem. Ishte tërthoruar në kolltuk.
3. vetv. Ngatërrohem në litar; mbytem (gjëja, njeriu). Qenka tërthoruar mushka (lopa); (edhe fig.) Iu tërthoruan punët.
4. pës. e TËRTHORÓJ.
✱Sin.: azdisem, harlisem, shtendosem, shtrihem, ngatërrohem, mbytem.

ÇMPÍRË (i, e) mb. Që është çmpirë; i shpirë; kund. i mpirë. Me gjymtyrë të çmpira. Të çmpirë prej dimrit të ftohtë. Të çmpirë nga gëzimi i lajmit. Gishtat e çmpirë lëviznin më shpejt mbi tastierë.
✱Sin.: i shpirë, i shkrydhur, i shtendosur.

ÇMPRÉHUR (i, e) mb. Që ka humbur mprehtësinë e tehut a të presës, që është çmprehur; e mpirë; kund. i mprehur. Sëpatë e çmprehur. Gjykim i çmprehur. Thika e çmprehur e satirës së vet.
✱Sin.: i mpirë, i topitur, i çallatuar, i shtendosur.

ÇRRÚDHUR (i, e) mb. 1. Që i është shtrirë lëkura e rrudhur, që është çrrudhur; kund. i rrudhur. Botoksi ia kishte çrrudhur cepat e syve.
2. Që i janë hequr a shtrirë rrudhat (për rrobat). Këmishë e çrrudhur me kujdes.
✱Sin.: i shtrirë, i shtendosur, i përtëritur.