FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁRR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. (lat. Juglans regia) bot. Pemë frutore me trup të lartë e të trashë, me dru të fortë e shumë të mirë për orendi etj., me lëvore të lëmuar ngjyrë hiri, me gjethe të mëdha e me lule si vile, që bën kokrra me lëvozhgë të fortë, me shark të gjelbër e me thelb të ushqyeshëm, të ndarë në katër pjesë; kokrra e kësaj peme; çaçaniku, kaçka. Arrë gungë. Arrë gajgë (rukë). Dru arre. Kllapesh arre lëvorja e njomë që vesh arrën. Si arrë i terur, i thatë (dru arrë). Qëroj arra. Arrë bukje arrë me thelb të madh, të plotë e që del lehtë. Arrë mishje arrë së cilës nuk i del thelbi lehtë. Arrë pjeshke arrë që i ndahet lehtë thelbi. Arrë vajëse. Arrë fyçkë (fyrbë). Arrë bukje. Arë dheu. Dru arre. Gjethe arre. Vaj arre. Thelbi i arrës. Ngjyrë arre ngjyrë kafe e murrme. Bojë arre lëng i nxjerrë nga gjethet e arrës për të ngjyrosur flokët. Thyej (çaj) arra. I ushqyer me thelpinj arre i ushqyer mirë, me gjëra të mira.
2. si mb. Me koren të pjekur mirë dhe brenda e butë (për bukën).
3. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje arrash: Arra akazhuje (lat. Anacardium occidentale) pemë tropikale me fruta dhe fara të ngrënshme të ëmbla e të lëngshme, që rriten jashtë frytit në një si shpretkë të veçantë, lëvorja e së cilës përmban një lëndë të helmuese Arra amerikane (lat. Juglans cinerea, Caryocar nuciferumi) lloj arre me lëvozhgë të trashë e të mbuluar me një lëng ngjitës, me fryta të ëmbla yndyrore, që përdoren në ushqime të ndryshme; arra e hirtë. Arra e Australisë (lat. Macadamia integrifolia, M. ternifolia) lloj arre me dru të fortë, që rritet në rajonet subtropikale, me bërthamë të bardhë e të butë e të ngrënshme. Arra e bardhë (lat. Juglans alba) pemë arrore me drurin të fortë, ngjyrë kafe që përdoret në prodhimin e mobilieve të cilësisë së lartë e që lidh arra të shijshme me vlerave të mëdha ushqyese e mjekësore; arra mbretërore. Arra e Brazilit (lat. Bertholletia excelsa) pemë e madhe tropikale e njohur për frytet e saj të mëdha, të rrumbullakëta, me një lëvozhgë të trashë dhe të fortë, të pasur me lëndë ushqyese; arra braziliane. Arra e butë arra gjethefrashër. Arra e derrave (lat. Juglans glabra, Carya glabra C. porcina) arrë e kultivuar gjerësisht në shumë rajone të botës, me lëvozhgë të fortë dhe të drunjtë që mbron bërthamën e ngrënshme. Arra dushkvogël (lat. Carya laciniosa) lloj peme e madhe, e fortë dhe e qëndrueshme, që rritet mirë në klimë të ngrohtë dhe të butë, me fara të ngrënshme që përdoren gjerësisht në gatime (ëmbëlsira, biskota, akullore etj.). Arra e dheut kikiriku. Arra gjethefrashër (lat. Juglans fraxinifolia) arrë e përhapur në shumë vende të botës, me fryt të ngrënshëm, që përdoret gjerësisht në kuzhinë dhe për prodhimin e vajit të arrës; arra e butë. Arra fyçkë (lat. Juglans regia) pemë e lartë arrore me gjethe të mëdha me ngjyrë të gjelbër të errët, me fryt që përbëhet nga një mbështjellës i fortë brenda të cilit gjendet fara e ngrënshme e ndarë në dy ose katër thela, që përdoret gjerësisht në gatimet dhe në prodhimet kozmetike. Arra gungë (lat. Juglans cinerea) pemë arrore lartësia e së cilës arrin deri njëzet metër, me kurorë të gjerë me degë të përhapura, me gjethe të gjata, të vogla të vendosura përballë njëra-tjetrës që lidh fryte që nuk çahen lehtë; arra e hirrës. Arra e hidhur (lat. Carya cordiformis) pemë arrore e lartë, me cilësi të mira, që përdoret për prodhimin e mobilieve, të instrumenteve muzikore, të veglave të ndryshme, që arrin lartësinë deri 30 m; arra e hidhur. Arra e Hindit (lat. Ailantus allissima) dru i egër, i ngjashëm me arrën e zakonshme, me lëvore të murrme, me gjethe që kanë një erë të rëndë, me lule të vogla të bardha e me frytin si bishtajë ngjyrëkafe. Arra e hirrës arra gungë. Arra japoneze (lat. Juglans ailanthifolia) arrë me lartësi deri në njëzet metër me gjethe të mëdha me fletëza, q[ lidh arra të mëdha me mbështjellës të fortë e të qëndrueshëm. Arra kaliforniane e myshkut (lat. Torreya californica, T. myristica) arrë me gjelbërim të përhershëm, që mund të arrijë lartësi prej deri në njëzet e pesë metër, me trung të drejtë e të mbuluar gjethe të errëta e të ngushta, të gjata e të verdha në të gjelbër, që që lidh me fryte kokërrvogla e të verdha. Arra e Kalifornisë (lat. Carya californica, Juglans californica) arrë që arrin lartësinë deri në njëzet metër, me gjethe me fletëza të gjata e të ngushta, të mbuluara me fije të holla e të veshura me një mbulesë të verdhë, që lidh kokrra me mbështjellës të hollë, që shpërbëhet kur arrin pjekurinë, duke zbuluar frytin e ngrënshëm. Arra kineze (lat. Juglans sinense) arrë që rritet deri njëzet metër, me gjethe të mëdha e me fletëza të gjata e të ngushta, me fryt të veshur me kllapesh a gëzhojë të trashë e të fortë. Arra kineze e myshkut (lat. Torreya grandis) pemë e lartë që përdoret në mjekësi, në ndërtimtari dhe për zbukurim, që ka trung të drejtë e të fortë, me lëvore të trashë e të zakonshme, me gjethe të ngushta, të gjata e të dendura me ngjyrë të errët të gjelbër dhe të renditura në mënyrë të rregullt, që lidh fryte si kokrra të ngushta. Arra kokërrmadhe (lat. Juglans major) arrë me gjethe të mëdha të përbëra nga fletëza të gjata e të ngushta, të veshura me një mbulesë të butë, që lidh kokrra të mëdha të veshura me kllapesh të trashë e të fortë, i cili shpërbëhet kur kokrra arrin pjekurinë. Arra kokërrzemër (lat. Juglans ailanthifolia cordiformis) Arrë që arrin lartësinë deri në njëzet e pesë metër, me gjethe të përbëra nga fletëza të mëdha e të ngushta me një mbulesë të butë dhe të verdhë. që lidh kokrra në trajtën e zemrës e të veshura me një kllapesh të trashë që shpërbëhet kur arrin pjekurinë. Arra e kokosit (lat. Cocos nucifera) palma e kokosit. Arra kola (lat. Cola acuminata, C. vera) pemë me lartësi deri njëzet metër, me kurorë të gjerë e gjethe të mëdha me ngjyrë të gjelbër të errët, që lidh fryte si kapsulë që përmban farat e kolës me përmbajtje kafeine, të cilat përdoren për përgatitjen e një pijeje. Arra mbretërore arra e bardhë. Arra e myshkut (lat. Myristica fragrans) pemë e lartë tropikale që mund të arrijë deri në njëzet metër lartësi, me gjethe të mëdha e të ndritshme, që lidh një kokërr që çliron erëzën e moskatit dhe të miskut; arra e moskatit. Arra pekan hikorja. Arra spanjolle (lat. Gynandriris sinyrinechium, Iris sisyrinchium) irisi; lilaku gjethehollë. Arra e Teksasit (lat. Juglans microcarpa, J. rupestrig) arrë me kurorë të gjerë, me degë të përhapura e me gjethe të gjata, të gjelbra, të përbëra nga disa gjethëza të vogla, që lidh fruta të vogla me lëvore të trashë, të ngrënshme e që mund të përdoret dhe si dru zbukurues në një park. Arra e ujit (lat. Juglans aquatica, Trapa natans) arrë me trung të drejtë dhe me kurorë të rrumbullakët ose të zgjatur, me lëvore të trashë e të plasaritur me një ngjyrë gri në kafe ose të zezë, me gjethe të gjata të gjelbra, të përbëra nga disa gjethëza të vogla formash të ndryshme, që lidh fryte me një bërthamë të vogël e të hidhur; gështenja ujëse. Arra e vajit (lat. Pyrularia pubera) lloj bime gjysmëparazitare, si një shkurre ose pemë e vogël, me gjethe të gjelbra, të gjera e me shkëlqim të lehtë, që lidh një fryt bërthamëmadh që përmban një lëng të hidhur helmues. Arra e zezë (lat. Juglans nigra) arrë me trungun në ngjyrë të errët e me cilësi të lartë, që përdoret gjerësisht në mobilieri, që lidh fryte të ngrënshme. Arra e bajames (lat. Prunus dulcis) arrë që rritet mirë në vende të ngrohta dhe me diell, që lidh fryte të shijshme vajore, që përdoren gjerësisht në gatime e si një përbërës i rëndësishëm në industrinë ushqimore e në kozmetikë. Arra lazate (lat. Pinus pinea) pishë mesdhetare, me fara të shijshme, që përdoren për të përgatitur ëmbëlsira, sallata, salca etj.; arra e pishës.
✱Sin.: qiqërviqër, kikirik, aringë, arxheviz, arrëmizë, moskoarrë, kacimare, kaciram.
♦ Arrë pa bukë mospërf. njeri pa vlerë, që nuk të bën punë; njeri që nuk është i zoti e i zgjuar; pemë pa kokrra. Arrë (kaçkë) e fortë njeri të cilin s’e thyen a s’e mund dot; njeri që nuk mposhtet e nuk nënshtrohet; arrë (kaçkë) gungë. Arrë fyçkë keq. njeri mendjelehtë; njeri kokëbosh. Arrë në gojë diçka që nuk kapërcehet, nuk gëlltitet lehtë; dikush a diçka që nuk mposhtet lehtë, kockë në fyt. Arrë (kaçkë) gungë njeri kokëfortë; njeri që s’thyhet lehtë; kockë e fortë; arrë (kaçkë) e fortë. Arra pa thelb fjalë boshe, muhabet pa brumë a punë pa vlerë; gjëra të kota, gjëra pa bukë. I bëhet arra *gogël (dikujt). I bëjnë degët arra (dikujt) shih i bën dushku arra (dikujt). I bën dushku arra (dikujt) i shkojnë punët shumë mirë, i vete çdo gjë vetëm mbarë; i pjell edhe gjeli (këndesi, kaposhi, kokoshi); i pjell edhe mushka; i pjell edhe viçi. Kur të bëjë qarri arra iron. kurrë, asnjëherë; kur të hipë derri në fik; kur të bëhen dy ditë bashkë; kur të bëjë larushku rrush; kur të pjellë gjeli (këndesi, kaposhi, kokoshi); kur të pjellë mushka. Kur të bëjë verri arra shih kur të bëjë qarri arra iron. I derdhen arrat (dikujt) nuk di (nuk mundet) të mbajë gjë të fshehtë, i nxjerr të gjitha të fshehtat jashtë; nuk i mban barku; nuk mban gjë në bark (dikush); kund. e hedh fjalën në pus (dikush). *Dru arre. T’i ha arrat (dikush) është shumë i fortë; ta mbledh, ta bën gjëmën; të qëron të bardhën e syrit. Nuk ia ha dot arrat (dikujt) është shumë i zgjuar, nuk ia hedh dot, s’gënjehet lehtë, nuk ia kalon kush; të thyen arrën në dorë; të merr gjak në vetull; të lan në shpatull. Të ha arrat e të bën varrat (dikush) keq. shih të ha shalqirin e të rreh me lëkura (dikush). (Janë) si arra e verri nuk shkojnë mirë me njëri-tjetrin, janë në grindje të vazhdueshme; (janë) si gjilpërat majë më majë; janë gur e uror (si guri me urorin)₁; kund. (shkojnë) si fiku me arrën. Ka (në dorë) edhe *gurin edhe arrën (dikush). Ta merr arrën nga dhëmbët (dikush) keq. ta hedh lehtë, s’e ka për gjë të të mashtrojë, ta hedh kur të duash; ta merr kafshatën nga goja. S’i mban goja arra (dikujt) keq. nuk mban dot asnjë të fshehtë, i tregon të gjitha; i derdhen arrat; e ka gjuhën lopatë (dikush) tall.; e ka sqepin të gjatë (dikush); s’i vë fre gojës (gjuhës) (dikush). I peshon arrat pa i shkundur (dikush) flet pa u menduar, ia fut kot; vendos para kohe për diçka, është i rrëmbyer; e shkund arrrën që në korrik; e shkund manin në prill. T’i shet goglat për arra (dikush) shih ta shet sapunin për djathë (dikush). (Shkojnë) si arra me palën shih (shkojnë) si fiku me arrën. (Shkojnë) si *fiku me arrën. E shkund arrën që në korrik (dikush) thotë fjalë të papjekura a bën punë të pamenduara mirë; e bën diçka para kohe, jo në kohën e vet; e shkund manin në prill; i peshon arrat pa i shkundur. *Shtagë arrash. I than arrat mbi çati (dikush) nuk ka besim tek askush, ka frikë se e vjedhin a ia hedhin, ruhet a e ruan çdo gjë me merak. Të thyen arrën në dorë (dikush). 1. Është shumë i zoti; ia del çdo gjëje; s’ia ha qeni shkopin (dikujt); të merr gjak në vetull. 2. keq. Ta hedh lehtë, s’e ka për gjë të të mashtrojë, ta hedh kur të duash; ta merr kafshatën nga goja; ta merr arrën nga dhëmbët. 3. keq. shih të ha (të qëron) të bardhën e syrit (dikush). I theu arra në kokë (dikujt) e qortoi ashpër, e goditi rëndë (me fjalë).

BALÉST/ËR,~RA_II f. sh. ~RA, ~RAT hist., usht. Hark i mbërthyer horizontalisht kryq mbi një shtagë që shërben për të hedhur shtizën; arbaletë.

BÍG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Degëzim më dysh i një druri, i një dege a i diçkaje tjetër; vendi i degëzimit; secila nga anët e degëzimit; bigaçe, çatall. Biga e drurit. Biga e rrugës (e lumit). Degë me bigë. E shartojmë në bigë.
2. Shkop i gjatë që ndahet më dysh në një anë dhe që përdoret për punë të ndryshme; furkë, bigaçe, furkaçe. Biga e qerres. Biga e mullarit. Bigë për dushk. I vë një bigë. Mbaj me bigë. Çdo bigë bën për furkaçe. (fj. u.).
3. Mashë a darë prej druri për të tredhur kafshët. Kap (marr) me bigë. Vë në bigë.
4. Sfurk me dy dhëmbë; çatall, çem. Bigë për të mbledhur ferra e driza.
5. Tufë me lule në majë të një shkopi të vogël pak të çarë më dysh; tufë prej dy-tri sendesh të lidhura bashkë. Bigë me manushaqe. Bigë me qershi. Bigë misrash.
6. Shkëmb me majë; vendi midis dy shkëmbinjve me majë; mal me dy maja. Biga shkëmbinjsh. Vend me biga. Mal me biga. Hipi mbi një bigë. Seç këndon thëllëza, o bigë më bigë. (folk.).
7. tek., det. Vinç i madh me dy krahë. Bigë lundruese (det.) anije me vinç të madh me dy krahë.
8. Çift, palë. Një bigë rripa opinge.
9. Një lloj hobeje me një shkopth të ndarë dysh te maja, bigëlaçe.
10. Timoni i një barke, i një anijeje etj. Biga e vaporit.
11. tek., kinem. Shtagë a shkop i gjatë që mban mikrofonin.
12. krahin. Zgavër.
13. Luspë, leskër.
14. euf., vulg. Organi seksual mashkullor.
✱Sin.: bigaçe, çatall, furkë, furkaçe, çem, çift, palë, bigëlaçe, zgavër, luspë, leskër.
♦ I mban (i bën) veshët *bigë (dikush). (dikush) shih i mban veshët ngritur (dikush). I ngriti (i bëri) këmbët bigë (dikush) mospërf. shih i bëri këmbët çift (dikush). I ngre (i bën) veshët bigë (dikush) u bë gati të dëgjojë gjithçka sa më mirë; nisi të përgjojë me vëmendje të madhe; i bën veshët pipëz; i bën veshët çift; i ngre veshët çark; i ngre (i mban) veshët përpjetë; hap veshët; i mban veshët hapur; mpreh veshët; curron veshët. Rri me *veshët bigë (dikush). E shtie (e fut) në bigë (dikë) e shtrëngoj, nuk e lë të bëjë sipas kokës; e vë në pozitë të vështirë; ia vë (ia fut) (të dyja) këmbët në një këpucë (dikujt); ia bëj vapë e shëllirë (dikujt); e fut në shtrungë (dikë).

BOSTÍ,~A f. sh. ~, ~TË Shkop i gjatë që përdoret për të shkundur gështenjat, arrat etj.; purtekë, fushtagë. Bosti ahu. Bosti e thatë. Bosti arrash (keq.) njeri me trup të hollë e të gjatë.
✱Sin.: thupër, shtizë, shtagë, matinë, hozheg.

BRÉN/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Thupër e gjatë dhe e trashë, që përdoret për të thurur gjerdhe, purtekë. Brenë thane (frashëri). Thurje me brena. Këputi një brenë.
2. Shufër druri e gjatë, me të cilën shkundim arra, ullinj; trazojmë zjarrin etj. E shkund me brenë.
3. Dru i gjatë që përdoret për të shtyrë lundrën gjatë lundrimit në ujëra të cekëta.
4. bujq. Lesë, trinë që sheshon plisat, branë. Me brenë i brenojmë arat e mbjella.
✱Sin.: purtekë, shufër, fshikull, mënjollë, fregull, renjë, cupil, shtagë, bosti, matinë, pepellashkë, fushtagë, shtizë, thupër.

DAJÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Shkop i gjatë e i trashë; shkop që zakonisht përdoret për të goditur ose për të rrahur diçka a dikë. Dajaku i gardhit. Dajaku i fasuleve. Shinë grurin me dajak. I ra (e rrahu) me dajak.
2. fig., bised. Goditje, rrahje me shkop. Hëngri dajak. Kërkon dajak. E shtroi në dajak. Ku s’shkon fjala, shkon dajaku. (fj. u.). Trëndafili i mikut është më i rëndë se dajaku i hasmit. (fj. u.). Më mirë bukë thatë e rehat, se pilaf dhe dajak. (fj. u.).
3. fig., bised. Qortim i rëndë, kritikë e fortë, goditje e rëndë. I dhanë një dajak të mirë. Kush flet hakun, ha dajakun. (fj. u.).
✱Sin.: shkop, hu, stap, mastap, shtagë, dru, kërbaç, kopaçe, goditje, rrahje, sharje, qortim, kritikë, vërejtje.
♦ Hëngri dajak (dikush) tall. 1. U rrah fort nga dikush; u qortua rëndë; hëngri (mori) një dru (të mirë). 2. U mund keq (në një lojë, në një ndeshje etj.). I dha (i hoqi) një dajak të mirë (dikujt). 1. E rrahu fort; e qortoi rëndë, s’i la gjë pa thënë; e bëri për ujë të ftohtë (dikë). 2. E mundi, e rrahu (në një lojë, në një ndeshje etj.); i dha (i hoqi) një dru të mirë. Me *shajak e me dajak. I vuri dajakun (dikujt) e dëboi, e përzuri me dhunë e me të keq; i vuri drunë.

DREDHÍ,~A_III f. sh. ~, ~ TË Shkop i gjatë, që përdoret për të shkundur ullinjtë, arrat etj.; shtagë; purtekë.

DYMETROSH,~E mb. 1. Që është i gjatë dy metra. Shtagë dymetroshe.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Përpara i doli një dymetrosh.

FUSHTÁG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Shkop i gjatë; shufër e gjatë; shtagë. Mori fushtagën në dorë.

HE/LL,~LLI m. sh. ~JE, ~JTË 1. Shkop druri a metali i drejtë dhe i gjatë, ku shkohet mishi për ta pjekur në zjarr; shtagë. Hell i trashë. Hell dëllinje. Hell hekuri. Hell mishi. E vë (e shkoj) në hell. E poqi në hell. E shpoi me hell. Mishi te piqet, helli të mos digjet. (fj. u.).
2. Diçka si shufër e drejtë që vjen duke u holluar në majë. Hell akulli qiri akulli. Hell guri stalagmit. Helli i këmbës kocka e trashë e kërcirit. Helli i mullarit strumbullari. Helli i parmendës.
3. si ndajf. Drejt e pa lëvizur. Qëndroi hell. Rrinte hell në këmbë.
✱Sin.: shtagë, shish, ehull, cepik, cungal, qiri, drejt.
♦ U bë hell (dikush) u zgjat e u hollua nga trupi; u dobësua a u tret shumë nga sëmundja ose nga meraku; u bë shkop; u bë kallam. U bë *mish për hell (dikush). *Dele në hell. E ka hellin në *prush (dikush). Kërkon *qiqra në hell (dikush) iron. Kërkon *vezë në hell (dikush) iron. *Mishi të piqet e helli të mos digjet (fj.u.). Ta pjekë në hell (dikë) keq. e urren jashtëzakonisht; do që ta shohë të vdesë në mënyrën më të egër. E shkoi në hell (dikë) e mundoi shumë, e sfiliti; e vrau në mënyrë të egër e barbare. Ta shohë në hell (e s’ngopet) (dikë) e urren shumë, e ka inat, nuk do ta shohë me sy. E vë (e shtie) morrin në hell (dikush) bised. kursen çdo gjë, ruan e shfrytëzon edhe gjënë më të vogël; është shumë dorështrënguar; e rrjep morrin nga bishti; nxjerr dhjamë nga pleshti.

HOZHÉG,~U m. sh. ~Ë, ~ËT Shkop i gjatë a shtagë që përdoret për të trazuar zjarrin në furrën e bukëve ose për të nxjerrë tepsitë nga furra.

LÚND/ËR,~RA_I f. sh. ~RA, ~RAT 1. Mjet i thjeshtë lundrimi prej druri, që vihet në lëvizje me lopata ose me shtagë, barkë e ngushtë dhe e gjatë; anije e vogël me fund të sheshtë, që vihet në lëvizje me lopata ose me vela. Lundër peshkatarësh (peshkimi). Shtaga e lundrës. Hipi në lundër.
2. Trap druri që shërben për të kaluar lumin.
3. tek. Pjesë e makinës shirëse, që ka trajtën e një govate.
✱Sin.: barkë, kaike, sandall, katanike, sul, sule, fajkore, take, trap.
♦ U bë lundër mospërf. u deh sa mezi qëndron më këmbë, u bë tapë, u bë bërryl. S'bëhet lundra me dru marene fj. u. shih te MAREN/Ë,~A.

MACALLÚNG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Shkop i daulles, me kokë të vogël të rrumbullakët. Macallunga e tupanit. Tupanxhiu i bie daulles me macallungë.
2. Gungë në degë peme ose në dru. Kishte në dorë një shtagë me macallungë.
3. Gungë që formohet në kokë a në trup, xhungë. Iu bë kryet me macallunga.
✱Sin.: maçarungë, gungë, xhungë.

MATÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Purtekë që përdoret për të shkundur arrat, shtagë.

PESHKATÓR/E,~JA_II f. sh. ~E, ~ET tek. Shtagë e gjatë e metaltë, me majë të kthyer si grep, e cila përdoret për të nxjerrë nga toka pjesët e këputura të gypave që janë futur gjatë shpimeve të puseve të naftës. Kunja për peshkatore. Nxjerr me peshkatore.

PÉTËS,~I_I m. sh. ~, ~IT Shkop i lëmuar, me të cilin shtrihet e hollohet brumi për ta bërë petë, hollues. E tëholli me petës. I ra me petës.
✱Sin.: hollues, tëhollës, shtagë, cabik, pepellashkë, kallm, shkop, okllai.

PURTÉK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Thupër e hollë dhe e drejtë që përdoret për të thurur një gardh, një lesë etj. Purteka të njoma. Purtekë thane (shelgu). Purtekat e gardhit. Preu ca purteka.
2. Shkop i gjatë e i drejtë që përdoret për të shkundur arrat, bajamet, ullinjtë etj. Purteka e ullinjve. I vuri një purtekë.
3. Shufër prej metali a prej diçkaje tjetër. Purtekë bakri (hekuri).
4. krahin. Shtizë për të thurur çorape, triko etj.
5. bised. Goditje me thupër. I dha ca purteka këmbëve. Bjeri nja dy purteka!
6. edhe si mb., fig., keq. Ai që i rri mbrapa dikujt për të përfituar prej tij; njeri që bëhet urë për të tjerët.
✱Sin.: thupër, cupil, fregull, shtagë, fushtagë, furatë, hozheg, bosti, matinë, shtizë, purtekëz, dredhë, fshikull, shkop, kalore, shufër, dajak, rrahje.
♦ Dy (tre, shtatë, dhjetë) *hunj e një purtekë. Nuk mban kali purtekë iron. thuhet për dikë që nuk pranon asnjë qortim a kritikë; s’mban pluhur mbi vesh. Pret (prish) tre *lisa për një purtekë (dikush).

SHKOP,~I m. sh. ~ÍNJ, ~ÍNJTË 1. Një copë dru i hollë e i gjatë rreth 1m i gjatë, që shërben për t’u mbështetur kur ecim apo për qëllime të tjera; stap. Shkop i gjatë. Shkop thane. Shkopi i bariut. Kërcim me shkop. (sport.) Shkop e cingël lojë fëmijësh, cingëlthi. I tregoi shkopin. E zuri (e rrahu, i ra) me shkop. Kullot dhentë me shkop e shfrytëzoj kullotën ngastra-ngastra, nuk i lëshoj dhentë të kullotin nga të duan. Kullot dhentë pa shkop i lëshoj dhentë të kullotin nga të duan. Kur s’ke shokun, pyet shkopin. (fj. u.).
2. Mjet a send i hollë, i gjatë e i rrumbullakët prej druri, prej gome etj., që përdoret për qëllime të ndryshme. Shkopi i stafetës. (sport.) Shkop bejsbolli. (sport.) Shkop gome mjet prej gome të fort, i gjatë e i rrumbullakët, që e përdorin policët.
3. Dru i hollë e i gjatë me dorezë të kthyer që e përdorin zakonisht pleqtë; bastun. Ecën me shkop. Nuk ecte dot pa shkop.
4. Kunj i drunjtë që bashkon shtizën e parmendës me veshët. U thye shkopi.
5. fig., bised. E qëlluar me dajak a me dru, goditje. I tregoj (i rrëfej) shkopin. Ai do një shkop të mirë. I dhanë (hëngri) tridhjetë shkopinj.
6. fig., bised. Detyrim me dhunë për të bërë diçka; kërcënim. Me shkop me detyrim, me dajak. Frika e shkopit. Bien shkopinjtë mbi dikë.
7. sh. Dy thupra të vogla që përdoren zakonisht në vendet aziatike për të ngrënë ushqime të ndryshme. E hëngri orizin me shkopinj. Sushi me shkopinj.
8. fig., keq. Ai që është i trashë nga mendja, hu. Është shkop ai.
9. fig. Diçka që është e gjatë dhe e hollë. Është si shkop.
10. si mb. Shumë i dobët (nga trupi). Ishte bërë shkop.
✱Sin.: bastun, stap, mastap, lakadredhë, çomange, dorak, dajak, hu, fshikull, frushkull, purtekë, përbishtje, shilor, shtagë, cingël, cungal, domaçung, mbajtës.
♦ U bë shkop (dikush) u dobësua shumë, u hollua shumë nga trupi; u bë kallam; u bë shkarpë; u bë gisht; u bë dru; u bë furkë; u bë gjalmë; u bë hell; u bë laskar krahin. U bë për shkop (dikush) u plak sa nuk mund të ecë dot lirisht; ka rënë fare nga shëndeti. Me një të rënë të shkopit si me magji, menjëherë e me lehtësi, pa u munduar e pa u përpjekur, vetvetiu; me shkopin magjik. I bindet shkopit të dirigjentit (dikush) libr. i bindet verbërisht dikujt, bën ashtu si thotë një më i madh a më i fuqishëm, i nënshtrohet diktatit të dikujt. Gjeti shkopi *doçen keq. S’ia ha qeni shkopin (dikujt) është shumë i zgjuar e i zoti, është i shkathët e me përvojë, nuk ia hedh dot njeri; s’e gjen gjë nga askush e nga asgjë; s’ia ha pulat dhelpra; të ha në dritë të syrit (dikush); të merr gjak në vetull (dikush); (është) qyqe në degë (dikush); është për t’i qitur (për t’i nxjerrë) sytë (dikush); s’e ha thatë (dikush); zë peshk në bar (dikush). E heq shkopin *zvarrë (dikush) përçm. Kërkoj *detin me shkop. Kujto *qenin e bëj gati (rrëmbe) shkopin keq. Përzien *detin me shkop (dikush) përb. Me *plaçka në shkop. Shkop haleje bised. përçm. vulg. njeri shumë i lig. Shkop hallve mospërf. shih lugë (shkop) çorbe përb. Shkop magjik mjeti më i mirë për të zgjidhur vetiu e si për çudi çdo gjë; çelës i artë. Me shkopin magjik menjëherë e pa mundim, me një të thënë, si çudibërës; me urdhër të peshkut iron.; me frymën e shenjtë iron.; me një të rënë të shkopit. Trazon *baltën me shkop (dikush). I tregoi shkopin (dikujt) e kërcënoi se do të përdorë forcën kundër tij; i tregoi vendin. Vetë *zot e vetë shkop (dikush). I vë (i fut) shkopinj në rrota (dikujt) i nxjerr pengesa e ngatërresa qëllimisht, e pengon në punën e tij, i nxjerr telashe; i vë gur nën rrota; mbjell ferra nëpër këmbë (dikush).

SHTÁG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Shkop; shtizë. Shtaga e bariut (e plakut). Shtaga e cingla. Shtaga e flamurit shtiza e flamurit. Çoi shtagën t'i binte. E kapi me një shtagë.
2. Shufër e gjatë, me të cilën shkundin ullinjtë, arrat a pemë të tjera. Shtaga e ullinjve (e arrave).
3. Shkop i gjatë, të cilin lundërtari e mbështet në mundin e ujit për të shtyrë lundrën në cekëtina.
4. krahin. Petës.
✱Sin.: purtekë, fushtagë, matinë, brenë, furatë, stavar.
♦Shtagë arrash njeri i gjatë e shumë i hollë; gjatosh; kallam; stekë bilardoje shaka.

SKÉL/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Vend në breg të detit, të liqenit a të lumit, i mbrojtur nga dallgët e stuhitë, i ndërtuar e i pajisur për t'u afruar anijet që të ngarkohen e të shkarkohen; urë e futur në det, në liqen a në lumë, ku afrohen anijet për t'u ngarkuar e shkarkuar; mol. Skelë detare (lumore). Hyri (zbriti) në skelë. U afrua te skela. Shkarkoi në skelë.
2. Qytet në breg të detit a të lumit, që ka vend të posaçëm ku mund të afrohen anijet për t'u ngarkuar e për t'u shkarkuar; lagje e një qyteti afër bregut ku ngarkohen e shkarkohen anijet; port. Skela kryesore e portit. Skelat e Adriatikut. Lagjja e Skelës në Vlorë. Skelat tregtare ishin një burim i rëndësishëm për ekonominë e vendit. Lagjja ku ishte vendosur skela ishte shumë e populluar.
3. ndërt. Armaturë e përkohshme prej trarësh e dërrasash ose prej gypash metalikë të lidhur, që ngrihet rreth një ndërtese a një ndërtimi tjetër dhe që shërben për të mbajtur punëtorët e materialet, kur ngrihen ose suvatohen e lyhen muret e larta. Bënë një skelë. Hoqën skelën. U ngjit në skelë. Punon në skelë. Skela e drurit (e hekurit) ishte shumë e fortë. Po montonin dërrasat e skelës.
4. Pjesë e ngritur, e ndërtuar me trarë e dërrasa, që shërben si mbështetëse për diçka a për të sharruar trupat; samar për të mbajtur a për të sharruar trupat. Ngritën skelën.
5. Dru pingul i çikrikut të pusit, që ul e ngre kovën; lejlek për të nxjerrë ujë nga pusi me një shtagë përmes. Rregulluan skelën e çikrikut që të nxirrnin ujë nga pusi.
✱Sin.: liman, limer.