FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

A pasth. 1. Përdoret për të shprehur habi kur gjendemi para një të papriture; ah. - A, kush na erdhi!
2. Përdoret për të theksuar shprehjen e ndjenjave: gëzim, kënaqësi, dëshirë, miratim etj.; ah. - A, sa e bukur qenka!
3. Përdoret kur shprehim zemërim, urrejtje, qortim, dhembje, keqardhje etj.; ah. - A, sa më bezdis! - A, ç’pikëllim kishte ai!
4. Përdoret për të shprehur mospërfillje, ironi, qesëndi ose kundërshtim, pakënaqësi për dikë a diçka që nuk e miratojmë. - A, mos e thuaj! A, po, ai nuk e pranon gabimin! - A, këtë zgjodhe ti!
5. Përdoret kur i drejtohemi një njeriu zakonisht të afërt a të njohur, me fjalë a shprehje të ngjyrosura emocionalisht. - Mirë, o fatbardhë! Ç’u the, a ua mbylle derën! - Ah t’u bëfsha kurban!
6. Përdoret edhe në rastet kur kujtohemi papritur për diçka gjatë bisedës me dikë; aha. - A, po, më ra ndërmend!

ABRAKADÁBRA f. Shprehje e pakuptimtë me ndikim besëtytnor, që përdoret si një formulë magjike kundër të këqijave të panjohura dhe për shërimin e sëmundjeve të ndryshme.

ABSTRÁKT,~E mb. 1. Që nuk përjetohet ose që nuk ndihet me anë të shqisave, por që del me anë të përgjithësimit mendor; që nuk lidhet me objekte ose pamje të njohura dhe reale, por që është më shumë një shprehje e lirshme ose e përgjithshme e ideve, e ndjenjave ose e përvojave; që del me anë të abstraksionit dhe që mbështetet tek ai; kund. konkret. Mendim abstrakt. Nocion abstrakt. Roman abstrakt. Muzika abstrakte. Puna abstrakte (tek.).
2. Që është i shkëputur nga realiteti, që është shumë teorik dhe i papërcaktuar; që është i vështirë për t’u kapur e për t’u kuptuar. Teori abstrakte. Diskutim abstrakt. Flet në mënyrë abstrakte.
3. filoz. Që nuk lidhet drejtpërdrejt me realitetin konkret, që ekziston vetëm si ide, si koncept ose si formë përgjithshme e jo si diçka e prekshme. Koncept abstrakt. Ide abstrakte.
4. gjuh. Që emërton një cilësi, një tipar ose një veprim të shkëputur nga sendi ose objekti që ka cilësi a tipare ose nga vepruesi; kund. konkret. Emër abstrakt. Kuptim abstrakt. Fjali abstrakte. Ligjërim abstrakt.
5. art. Që ka të bëjë me një stil a shprehje artistike, që nuk përfaqëson drejtpërdrejt realitetin, por që përqendrohet në përdorimin e formave, të ngjyrave dhe të linjave për të shprehur ide ose ndjenja. Arti abstrakt. Pikturë abstrakte. Figura abstrakte. Vija abstrakte.
6. mat. Që nuk shoqërohet me emrin e njësisë së matjes ose të sendeve të numëruara; që ka të bëjë me gjedhe ose struktura që nuk ekzistojnë fizikisht, por që ndihmojnë në kuptimin e fenomeneve reale. Numër abstrakt. Madhësi (shifër) abstrakte. Algjebra si fushë abstrakte e matematikës.

ADEKUÁT,~E mb., libr. Që përputhet plotësisht me diçka tjetër, që është i përshtatshëm, i duhur ose i mjaftueshëm për një qëllim të caktuar, që i përshtatet ose që i përgjigjet plotësisht diçkaje tjetër. Kuptim adekuat. Masë adekuate. Sasi adekuate. Shkallë adekuate. Nocione (shprehje) adekuate. Përkthim adekuat. Kualifikim adekuat. Burime adekuate. Paraqitje adekuate e njëmendësisë. Në rrethana adekuate. Në mënyrë adekuate.
✱Sin.: përkatës, i përshtatshëm, i duhur, i njëjtë, i përputhshëm, i mjaftueshëm.

AFEKTÍV,~E mb. 1. psikol. Emocional. Sjellje afektive. Në gjendje afektive.

2. gjuh. Që lidhet me situata, me shprehje, me fjalë a me kuptime që shquhen për ngjyrim shprehës-emocional. Të folur afektiv. Kuptim afektiv. Shprehje afektive.

AFORISTÍK,~E mb., libr. 1. Që ka të bëjë me aforizmin, i aforizmit, që shprehet me aforizma.
2. Që ka veçoritë e një thënie a një fjalie të shkurtër e me fuqi shprehëse, që shpreh një mendim të mençur në mënyrë të ngjeshur e me fuqi shprehëse. Mendim aforistik. Shprehje aforistike. Stil aforistik. Forma aforistike. Krijim aforistik. Poezi aforistike.

AFORÍZ/ËM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT libr. 1. Thënie, shprehje a fjali e shkurtër, që shquhet me fuqi shprehëse, që përmbledh një mendim të mençur e të përgjithësuar, një mësim a një përvojë nga jeta dhe që përdoret në ligjërime e dije të ndryshme (filozofi, letërsi, politikë, histori, mjekësi etj.). Flet me aforizma. Aforizma të njohur. Autor aforizmash. Aforizëm filozofik. Aforizëm moral. Aforizma intelektualë. Aforizmat politikë.
2. let. Mikrostrukturë gjuhësore-letrare, që shpreh në mënyrë të ngjeshur dhe artistike, shpesh humoristike, një pohim a një mendim të mençur që përmban brenda vetes paradoksin, duke pasur karakter politik, shoqëror, filozofik, etik etj., e duke përdalluar një ton kritik përmes ironisë, sarkazmit, kontrastit, hiperbolës dhe alegorisë. Aforizëm letrar. Përmbledhje aforizmash. Aforizma humoristikë.

AFRIKANÍZ/ËM,~MI m. 1. Tërësia e karakteristikave të kulturës afrikane, që mund të gjurmohen përmes praktikave sociale dhe institucioneve të diasporës afrikane në botë.
2. Stil a shprehje artistike afrikane; që ka tipare a zhvillim afrikan. Ndikimi i afrikanizmit në letërsinë e huaj. Afrikanizmi në artet botërore.

AJS pasth. Përdoret si shprehje nxitëse për t’i yshtur a nxitur qetë a kafshët e tjera të punës për të ecur, oksh, ojç. Ajs, kuqeshë!

AKLAMACIÓN,~I m., libr. 1. Brohoritje, thirrje, shprehje entuziaste miratuese ose përshëndetëse. Përshëndetën me aklamacion.
2. Miratim ose refuzim i njëzëshëm, me brohoritje, i një propozimi. Aklamacion i fuqishëm. Aklamacion i përnjëhershëm. Rezoluta kaloi me aklamacion.
3. drejt. Zgjedhje ose votim me zë me pëlqimin të gjithëve ose duke ngritur dorën, pa votim individual. U votua me aklamacion.
✱Sin.: brohoritje, thirrje, miratim, pëlqim, pajtueshmëri, dakordësi.

AKSIOLOGJÍK,~E mb., filoz. Që ka të bëjë me aksiologjinë, që i përket aksiologjisë, i aksiologjisë. Çështje aksiologjike. Interpretim aksiologjik. Diskutim aksiologjik. Shprehje aksiologjike. Mësim (studim) aksiologjik. Term aksiologjik. Sipas pikëpamjeve aksiologjike.
✱Sin.: vleror, moral, etik, normativ.

AKTBETÍM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Premtim solemn zyrtar me rastin e marrjes së një detyre të rëndësishme, zotim për të vepruar në përputhje me ligjin. Aktbetimi i Presidentit të Shtetit me rastin e marrjes së detyrës. Aktbetim para Flamurit. Aktbetimi i të pandehurit (i avokatit) para trupit gjykues. Aktbetim ushtarak (luftarak). Bëj aktbetimin. Harroi (shkeli) aktbetimin.
2. Teksti që përmban premtimin solemn; deklaratë ose shprehje e bindjes dhe e besimit zakonisht në një kontekst moral ose filozofik; akti betimi. Formula tekstore e aktbetimit.

AKUMUL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. libr. Grumbulloj pjesë-pjesë në një sasi, shtoj pak e nga pak në një vend; mbledh e vë mënjanë diçka, për ta përdorur më vonë. Akumulon energji elektrike (tek.). Akumuloj ujë në hidrocentral. Akumuloj ushqim.
2. fin. Grumbulloj pjesë-pjesë mjete financiare për zhvillimin ose zgjerimin e mëvonshëm të prodhimit. Akumuloj mjete financiare. Akumuloj fonde. Akumuloj fondin rezervë.
3. fig. Grumbulloj dije (përvojë, forcë, energji). Akumuloi urrejtje të madhe. Akumuloj fjalë e shprehje.
✱Sin.: grumbulloj, mbledh, mbush, akumuloj.

ALBANÍZ/ËM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT gjuh. Fjalë a shprehje me prejardhje shqipe e njohur edhe në gjuhë të huaja. Albanizmat si nocion. Albanizmat në gjuhët fqinje. Albanizmat në rumanishten.

ALEGORÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. let. Shprehje e ideve dhe e mendimeve në një vepër artistike tërthorazi, nëpërmjet figurave të gjalla e konkrete; metaforë e gjatë; vepër artistike e ndërtuar me figura të tilla. Përdor alegorinë. Alegoria komike. Alegoria e personazheve. Gjeneza e alegorisë.

2. Fjalë ose shprehje, prapa të cilave fshihet një domethënie tjetër, shprehje e tërthortë. Me gjuhën e alegorisë. Flet me alegori. Alegoria e kujtesës. Alegoria politike. Të kuptuarit e alegorisë. Alegori filozofike. Alegori politike.

3. stil. Figurë stilistike që shfrytëzohet në letërsi, në artet pamore dhe në muzikë. Alegoria në arte. Alegoria e pikturës.

ALEGORÍK,~E mb., let. Që përmban një alegori, që është ndërtuar si alegori; që ka kuptim tjetër të fshehur ose simbolik. Figurë (vepër) alegorike. Shprehje (gjuhë) alegorike. Elemente alegorike. Ligjërim alegorik. Kuptim alegorik. Personazh alegorik. Tekst alegorik. Narracion alegorik. Metodë alegorike.
✱Sin.: i figurshëm, simbolik, i fshehët, i tërthortë, i nënkuptueshëm.

ALEGORIZÚAR (i, e) mb. I shprehur në mënyrë alegorike, i metaforizuar, jo i drejtpërdrejtë, i tërthortë. Kuptim i alegorizuar. Shprehje e alegorizuar.
✱Sin.: i figurshëm, i figurativizuar, i jodrejtpërdrejtë, i tërthortë.

ALELÚJA pasth. Lëvduar qoftë Perëndia (përdoret në adhurim ose si shprehje gëzimi ndaj Zotit).

ALGJEBRÍK,~E mb., mat. Që ka të bëjë me algjebrën, i algjebrës; që është sipas rregullave të algjebrës. Numër algjebrik. Formulë (shprehje) algjebrike. Veprime algjebrike. Barazim algjebrik. Shprehje algjebrike.

ALUZIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Fjalë ose shprehje me kuptim të mbuluar, e thënë tërthorazi për dikë a për diçka. Aluzion i hapur. Bën aluzion për dikë (për diçka). Flet me aluzione.
2. poet. Figurë stilistike me të cilën aludohet për dikë, për diçka ose për situata e për rrethana të kontekstit të jashtëm, duke u shoqëruar zakonisht me ironinë, me alegorinë etj. Shfrytëzoi mirë aluzionet në poezinë e tij. Aluzionet klasike (postmoderniste). Fjalimi i tij kishte aluzione të qarta. Drama përmban aluzione. Bëj aluzione.