FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

►AFR/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Lëviz duke iu afruar dikujt a diçkaje, i shkoj më pranë dikujt e diçkaje; kund. largohem. I afrohem rrugës kryesore. I afrohem banesës sime. I afrohem parkut. Afrohem te djepi. Iu afrua nënës. Afrohu! (usht., sport.) komandë për të zvogëluar largësinë midis rreshtave, për t’i bërë rreshtat më të shpeshtë.
2. vetv., vet. v. III Vjen më afër kohësisht, ndodh më afër, afrohet në kohë, zvogëlohet koha për të kryer a për të përfunduar diçka; kund. largohet. Afrohet të ftohtët. Afrohen të korrat. Afrohet agimi (muzgu). Afrohet pranvera (vera, vjeshta, dimri). Afrohet Viti i Ri. Afrohet Dita e Mësuesit. U afruan pushimet e dimrit. Po afrohet dasma e djalit. Iu afrua fundi.
3. fig., vetv. Mbërrij afër një qëllimi, një caku; arrij përfundimin e diçkaje; është në të mbaruar e sipër. I afrohem fundit (zgjidhjes).
4. fig., vetv. Shoqërohem ose bëhem i afërt e i dashur me dikë, miqësohem, lidhem ngushtë me dikë; i ndihmoj, i jap krahun, i rri pranë dikujt, e bëj për vete dikë me qëllim të caktuar; kund. largohem. Afrohem me shoqërinë. Afrohem me njerëzit. Afrohem me fqinjët.
5. vetv. Jam si dikush, jam i ngjashëm me dikë ose përngjaj me dikë; bëhem pothuajse i njëjtë me dikë a me diçka tjetër; kund. largohem. Afrohem në mendime. Afrohen nga botëkuptimi (qëndrimet, shijet). Afrohen nga shprehitë. Afrohem në interesimet. Nuk i afrohet (nuk i vjen) as te gishti (te thoi) i këmbës dikujt nuk mund të krahasohet aspak me dikë, është shumë më lart se dikush.
6. pës. e AFRÓJ.
♦ I janë afruar *ditët (dikujt).

AKTÍ,~A f. Të qenët i dendur, i shpeshtë e i ngjeshur. Akti e lartë. Aktia e malit. Aktia e dheut (e tokës).
✱Sin.: dendësi, dendësim, denduri, shpeshtësi, ngjeshje, ndrydhje, shtypje.

BAJÁT,~E mb., bised. 1. Që është prodhuar ose është vjelë me kohë dhe ka humbur shijen, freskinë dhe cilësitë e tjera të mira; i ndenjur, i ndiçëm; kund. i freskët; i proshkët. Pemë (perime) bajate. Bukë bajate. Mish bajat. Gjellë bajate. Ushqime gjysmë bajate. U bë bajat. Kur vjetrohet buka bëhet bajate.
2. fig., keq. Që i ka dalë boja, i vjetruar; që ka humbur vlerën nga përdorimi i tepruar dhe është bërë i mërzitshëm nga përsëritja e shpeshtë e pa vend, banal. Refren bajat. Arsyetime (argumente) bajate. Shpifje (akuza) bajate. Shaka (narrativa, deklarime) bajate. Demagogji (propagandë) bajate. Këngë (muzikë) bajate. Mitingje bajate. U bë bajat. Fjalime (diskutime) plot me slogane e ide bajate.
3. mospërf. Që e ka humbur nderin e respektin; që nuk i ka më vlerat e dikurshme. Njeri bajat. Mania për të krijuar personazhe bajate në letërsi.
✱Sin.: i bajatosur, i pashije, i bujtur, i përbujtur, i ndiçëm, i ndenjur, i motuar, i mëllënkshur, i hupët, i pakripë, i dalëboje, i vjetruar.
♦ U bë bajat (dikush) shih i doli boja (dikujt).

BANÁL,~E mb. 1. Që ka humbur forcën shprehëse për shkak të përsëritjes së shpeshtë, që është bërë bajat e pa shije; tepër i përdorur dhe i njohur prej të gjithëve; i pakripë, i dalëboje. Mendime (thënie, bisedë) banale. Krahasim banal. Është bërë banal. Ngjarje (skenë) banale. Zhargon banal. Në mënyrë banale.
2. keq. I pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm (për fjalët etj.); që përdor fjalë të ndyra e sillet në mënyrë të shëmtuar. Fjalë (shprehje) banale. Shaka (anekdotë) banale. Sharje (shpifje) nga më banalet. Batuta (nofka) banale.
3. Që nuk ka ideale të larta; që ka shije të ulët. Njeri banal.
✱Sin.: bajat, i pakripë, i dalëboje, i pahijshëm, i ndyrë, i turpshëm.

BIR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. I bëj vrimë a e bëj me vrima diçka; shpoj. Biron drurin. Biroj dërrasën me gozhdë. E biroi teneqenë. Pika e shpeshtë e biron gurin. (fj. u.).
2. Vras me shumë plumba dikë, duke ia bërë trupin bira-bira; e bëj shoshë. Ia biruan shtatin anembanë. Ia biroi jetën (dikujt) ia nxiu jetën.
3. fig., keq. I sulem dikujt me fjalë e nuk i lë gjë pa thënë, ia thyej samarin; e bombardoj me pyetje. Iu lëshuan dhe e biruan të gjithë.
✱Sin.: shpoj, vrimoj, brimoj, zhbiroj, shporoj.

BÓZ/Ë,~A_I f. Pije freskuese që bëhet me miell meli ose misri të thartuar me brumë buke dhe që ka shije majhoshe; sasia e kësaj pijeje sa nxë një gotë. Bozë meli (misri). Bozë e ftohtë. Bozë me akullore. Një gotë (një shishe) bozë. Ngjyrë boze. Pinë nga një bozë.
♦ U bë bozë (dikush a diçka) shpërf. e humbi vlerën e rëndësinë, i doli lezeti nga tepria a nga përsëritja e shpeshtë; u bë diçka e mërzitshme; i doli (i ra) boja. M’u bë gjaku (zemra) bozë u shqetësova shumë; u turbullova; m’u prish (m’u turbullua) gjaku; m’u bë gjaku ujë. M’u bë koka (mendja) bozë shih m’u bë koka (mendja) dhallë. Ia bëj kokën (mendjen) bozë (dikujt) shih ia bëj kokën (mendjen) dhallë (dikujt).

DÉNDUR (i, e) mb. 1. Që përbëhet nga fije a grimca të shumta e të shpeshta; që i ka pjesët ose njësitë përbërëse shumë afër njëra me tjetrën; i shpeshtë; kund. i rrallë. Lesh i dendur. Mjekër e dendur. Bar i dendur. Grurë (misër) i dendur. Krehër i dendur. Sitë e dendur. Pëlhurë e dendur. Punim i dendur. Shkrim i dendur. Shi (breshër) i dendur. Dëborë e dendur. Pyll i dendur. Popullsi e dendur.
2. zakon. sh. Që ndodhen shumë afër njëri-tjetrit (për sende të njëllojta); i shpeshtë; kund. i rrallë. Fije (vrima, vija) të dendura. Flokë të dendur. Bimë të dendura. Rreshta të dendur. Shtëpi të dendura. Qytete (fshatra) të dendura. Rrugë të dendura.
3. Që ka dendësi të madhe e përshkohet me vështirësi nga drita, i ngjeshur. Re të dendura. Mjegull e dendur. Tym (pluhur) i dendur.
4. Që bëhet me ndërprerje shumë të shkurtra dhe shpesh, që ndodh shpesh, që përsëritet shumë herë, i shpeshtë; kund. i rrallë. Vizita (takime) të dendura. Sulme të dendura. Zjarr i dendur. Rrahje të dendura të zemrës. Pyetje të dendura. Letërkëmbim i dendur. Përdorim i dendur.
5. fig. Që bëhet me veprime të njëpasnjëshme, në mënyrë të përqendruar e pa ndërprerje, i gjallë. Breshëri e dendur plumbash. Veprimtari e dendur.
✱Sin.: i shpeshtë, i plotë, i ngjeshur, i trashë, i rrasët, i gjallë.

DENDËSÍM,~I m. 1. Veprimi kur dendësoj diçka; procesi i bërjes së diçkaje më të dendur a më të shpeshtë se ajo që ishte; kund. rrallim. Dendësimi i ndërtimeve. Dendësimi i popullsisë. Dendësimi i veprimtarive (i përpjekjeve).
2. Gjendja e diçkaje që bëhet më e ngjeshur dhe më pak e tejdukshme. Dendësimi i avullit. Dendësimi i zjarrit.
3. fiz. Ngjeshje; rritje e dendësisë së një lënde nën trysni.

DIARRÉ,~JA f., mjek. Sëmundje që shfaqet me dalje jashtë të shpeshta e hollë; heqja e shpeshtë e barkut. Bar që përdoret kundër diarresë. Ndikon kundër të vjellave dhe diarresë.
✱Sin.: bark, purthë, spirë, bizgë.

DIHÁTJ/E,~A f sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur dihat; frymëmarrje e shpeshtë dhe e rëndë pas një vrapimi të gjatë, pas një lodhjeje të madhe fizike etj. Dihatja e ajrit.
2. Zhurma që dëgjohet kur dikush dihat. Dihatje e rëndë (e shpeshtë, e çrregullt). Dëgjohet (ndihet) dihatja e dikujt.
✱Sin.: gulçim, gufim, guhatje, shëmim, të dihaturit.

ELEKTROLITÍK,~E mb., kim., fiz. Që lidhet me elektrolizën dhe me elektrolitet, i elektrolizës. Çekuilibri elektrolitik. Suplement ushqimor elektrolitik. Çrregullim elektrolitik mjaft i shpeshtë. Qelizat elektrolitike të oksidit të ngurtë. Veshje elektrolitike.

FËRGËLLÍM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Lëkundje e shpeshtë dhe e lehtë e diçkaje në trajtën e valëve; dridhje e lehtë; zhurma që dëgjohet kur lëkundet diçka valë-valë ose kur dridhet diçka lehtë. U dëgjua një fërgëllimë e lehtë gjethesh.
2. Zhurma që del kur turfullon kali nga një mundim i madh. Kuajt ecnin duke lëshuar fërgëllima.
3. kryes. sh. Dridhmat e trupit kur kemi të ftohtë a ethe ose kur na pushton një ndjenjë e fortë, fërgëlli. I shkonin fërgëllima nëpër trup.
✱Sin.: fërgëllim, fërgëlli, fërfëllimë, turfullimë, dridhmë.

GJÉTH/E,~JA_I f. sh. ~E, ~ET 1. Pjesë e rëndësishme e bimëve si fletë me trajta të ndryshme, që del në degë, në kërcell ose drejt nga rrënja dhe që shërben për përftimin e lëndëve ushqyese nën veprimin e dritës, si edhe për shkëmbimin e gazeve; kjo pjesë e bimëve që përdoret për ushqim nga njerëzit ose nga kafshët. Gjethe e gjelbër. Gjethe të thata. Gjethe vezake (gjatore, heshtore). Gjethe e madhe (e vogël, e gjerë). Gjethe e përbërë. Gjethe të këmbyera. Gjethe të dhëmbëzuara (të lëmuara). Gjethet e bimëve (e drurëve, e pemëve).
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje bimësh. Gjethe delli (lat. Plantago) bimë barishtore e egër me gjethe të trasha, me shumë deje e të shtrira përtokë dhe me lule të vogla, që rritet anës vijave të ujit e pranë moçaleve dhe përdoret në mjekësinë popullore; dejëz. Gjethe thuapulë (lat. Nigella arvensis) bimë shumëvjeçare e kullotave; me rrënjë boshtore, me kërcej të shpeshtë e të lartë, me gjethe pesë e nga pesë në çdo degë dhe lule të verdha në të kuqërremtë. Gjethe hardhie raskal. Gjethe delli dejzë, dejçë. Gjethe mani material kryesor gjethor, i përbërë prej gjetheve të manit dhe që shërben si ushqim për krimbat e mëndafshit për rritjen dhe për zhvillimin e tij.
3. përmb. Degë të holla me gjethe të disa drurëve, që përdoren si ushqim për bagëtinë; ushqim prej bimësh për bagëtinë; mullar me degë e gjethe të tilla; gjeth. Çeli gjethja.
4. Thikë me teh të gjerë (e zdrukthit).
✱Sin.: fletë, fije, kreshkë, gjeth, llapë.
♦ Me *bar e me gjethe. U bë gjethe vjeshte (dikush) u dobësua, u tret fare, u zverdh; u bë lule kungulli. Bën hesap me gjethe të prasit (të preshit) (dikush) përb. është koprrac i madh, është njeri zemërngushtë; bën hesap me krundet keq.; s’të jep gurin të çash kokën. Gjethe fiku diçka e sajuar që përdoret më kot për të fshehur një gjë të vërtetë a që njihet ose për të mbuluar një turp a një poshtërsi. Gjethe plepi. 1. keq. Dikush që nuk e mban fjalën a premtimin, ai që e dredh. 2. përb. Grua që shkon lehtë me burra të tjerë, që s’ia ruan nderin të shoqit; e luan (e dredh, e lëviz) bishtin. E kam gjethe (dikë) e mund a e mposht lehtë, as që matet dot me mua, është shumë i brishtë për t’u kapur me mua; e kam bukë e djathë; e kam një kafshatë bukë; nuk e kam për gjë; e hedh me një gisht. *Lis pa gjethe (pa degë).

GULÇÍM/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Frymëmarrje e shpeshtë e me mundim; kolla a zhurma që del nga kjo frymëmarrje; shtrëngim.
2. Zhurmë e fortë dhe e mbytur. Gulçimat e trenit.
✱Sin.: gulçim, shtrëngim.

HÉQJ/E,~A_III f. sh. ~E, ~ET bised. Jashtëqitje e shpeshtë dhe e hollë; diarre. Heqje barku.

KÁLLO,~JA f. sh. ~, ~T anat. Pjesë e lëkurës (zakonisht në dorë ose në këmbë) që forcohet nga fërkimi i shpeshtë; lyth, rrëgjyrë. I ka duart (gishtërinjtë, këmbët) me kallo (tërë kallo). Iu bë kallo. Ilaç kundër kallove.
✱Sin.: lyth, rrëgjyrë.
♦ I ka duart me kallo (dikush) ka punuar shumë, gjithë jetën; është punëtor i madh, nuk është njeri i rehatit. I shkeli në kallo (dikujt) e preku atje ku i dhemb më shumë, ia gjeti se ku duhet ta prekë; e preku në pikën më të dobët; i preku interesat vetjakë; e preku në plagë; i ra nenit të këmbës.

KOLLÍTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Të kolliturit.
2. Kollë. Kam kollitje të shpeshtë. Dëgjoheshin kollitje.

LETËRKËMBÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Këmbimi i letrave me dikë. Letërkëmbim i shpeshtë (i gjerë). Letërkëmbim zyrtar (privat). Ka letërkëmbim me dikë.
2. Tërësia e letrave që një njeri i ka dërguar dikujt dhe e atyre që ka marrë prej të tjerëve. Letërkëmbimi i Sami Frashërit (i Asdrenit, i Migjenit, i De Radës).

LLÚG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT krahin. 1. Korie, prozhëm; pjesë e vogël mali me drurë të shpeshtë (zakonisht në mes të arave të punueshme).
2. si ndajf., fig. Ngatërrueshëm, pështjellshëm. I janë ngatërruar punët, i janë bërë punët llugë.

LÓJ/Ë,~A_I f. sh. ~ËRA, ~ËRAT [LÓJ/Ë,~A f. sh. ~NA, ~NAT] 1. Veprim a veprimtari që kryhet për zbavitje, ushtrim, ose për të përfaqësuar një rol apo ngjarje, zakonisht me rregulla të caktuara dhe konkurrencë. Lojëra sportive; lojë teatrale. Loja me top. Loja me letra. Ndalohet loja në rrugë.
2. Tërësia e lëvizjeve dhe e veprimeve të tjera që bëjnë ata që luajnë; ndeshje sportive; lloji i mënyrave dhe i mjeteve që përdorin ata që luajnë; mënyra si luan dikush. Lojë e bukur (argëtuese, edukuese). Lojërat popullore. Lojëra sportive. Lojërat ballkanike (olimpike). Lojëra për fëmijë (për të rinj). Loja e futbollit (e basketbollit, e shahut). Pjesa e parë e lojës. Gjyqtari i lojës. sport. Edukimi i fëmijëve nëpërmjet lojës. Mori pjesë në lojë. E fitoi (e humbi) lojën. I pëlqen loja. Është dhënë pas lojës.
3. Send a tërësi sendesh që përdorim për të luajtur, lodër. Lojëra fëmijësh. Bleu lojëra të reja.
4. art. Veprimet e lëvizjet që bën një aktor kur luan një rol në skenë; mënyra si e luan rolin e tij; mënyra si luhet një pjesë a një vepër muzikore. Loja skenike (teatrale). Lojë e shkathët. Loja e aktorit (e artistit).
5. fig. Sjellje e shtirur e veprime dredharake për të mashtruar të tjerët; diçka që organizohet me dredhi për t'ia hedhur një njeriu ose për t'u tallur me të; shaka. Lojë e rrezikshme. I luajti një lojë. Mos i bëj lojëra! E ka për lojë. Bëri lojë me dikë u tall; bëri shaka me të.
6. usht., vjet. Stërvitje luftarake, që kryhej nga forcat ushtarake të njësive të ndryshme sipas një plani të organizuar për të arritur një qëllim të caktuar. Lojë luftarake (operative). Loja e trupave.
7. Tërësia e veprimeve që kryhen nga njësitë speciale zbuluese të një ushtrie etj. për të mashtruar kundërshtarin, për të shpëtuar prej tij a për të fituar kundër tij. Hyri (mori pjesë) në lojë.
8. fig. Këmbim i shpejtë i njollave të dritave, të ngjyrave etj.; ndryshimi i shpejtë e i shpeshtë a i përsëritur i diçkaje. Lojë dritash. Loja e flakëve. Loja e çmimeve të tregut. Loja e bursës.
✱Sin.: lëvizje, bredhje, lodrim, argëtim, kënaqësi, ndeshje, shaka, lodër, trill, shtirësi, dyfytyrësi, stërvitje, dredhi, mashtrim.
♦ U bë lojë (dikush) e tallin a e përqeshin të gjithë; u bë gazi i botës; u bë beja e dheut. Bën lojë (me dikë) tallet a bën shaka me dikë; e përqesh duke e shkërbyer; shtiret për ta ngatërruar, bën veprime mashtruese për t’ia hedhur dikujt. Bën (luan) lojën (e dikujt) sillet e vepron si ia do puna një tjetri, është vegël e dikujt, i shërben atij. Bën lojë të dyfishtë (dikush) punon me hile e mashtron, duke bashkëpunuar njëherazi me të dy kundërshtarët. Bën lojën e strucit (dikush) libr. përpiqet të fshihet a të shpëtojë nga një rrezik i pashmangshëm, duke u munduar më kot me mënyra të padobishme ose duke kujtuar se po ia arrin qëllimit; mundohet më kot t’i shmanget së vërtetës, pa qenë i sigurt në atë që bën. Doli nga loja (dikush) u largua nga një punë ose nga një vështirësi e rrezikshme a e ndërlikuar, u mënjanua, u tërhoq; doli nga vallja; kund. hyn (futet) në lojë. E hapi lojën (dikush) nisi të veprojë, filloi të bëjë diçka që kish ndërmend, e zbuloi qëllimin e vepron haptas. E humbi *lojën (dikush) dështoi në diçka, nuk ia doli në krye; nuk fitoi, s’ia arriti qëllimit; e humbi davanë. Hyn (futet) në lojë (dikush) hyn në një punë të vështirë, të rrezikshme a të ndërlikuar; hyn (futet) në valle; kund. doli nga loja. Lojë fëmijësh (kalamajsh). 1. Veprim i papjekur e i pamenduar; sjellje joserioze; shaka a sjellje e papjekur, por e padjallëzuar. 2. Punë pa vlerë e qesharake; diçka që mund të bëhet fare lehtë, pa ndonjë mundim; punë shumë e thjeshtë. Lojë fjalësh. 1. Përdorimi i fjalëve të afërta a të ngjashme në shqiptim për të bërë përshtypje, për humor, për të fshehur mendimin etj.; diçka që thuhet për shaka a për qëllime të tjera, duke përdorur fjalë që tingëllojnë njësoj ose në mënyrë të ngjashme, por që kanë kuptime të ndryshme. 2. Fjalë që thuhen sa për të kaluar radhën dhe që nuk i japin zgjidhje a përgjigje të vërtetë një çështjeje. I luajti një lojë (dikujt) e gënjeu a e mashtroi me dredhi; ia hodhi me një veprim dredharak për t’u tallur me të a për shaka; e vuri në lojë (dikë). E nxjerr jashtë loje (dikë) i heq të drejtën për të bërë diçka, për të qenë a për të vepruar diku, e përjashtoj; e shpërfill. E vuri në lojë (dikë) e talli, e qesëndisi; e bëri fare qesharak; e vuri në bisht të lahutës; e bëri lolo; i vuri daullen (dikujt); e luajti (e solli) në majë të gishtit (të gishtave); luajti teatër (me dikë) libr.