FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BLÚAR (i, e) mb. 1. Që është bërë miell a pluhur, i thërrmuar imët; i copëtuar, i grimcuar. Grurë (misër, bereqet, piper) i bluar. Kafe e bluar. Urov i bluar. Mish (peshk) i bluar. Sheqer (oriz) i bluar. I bluar trashë (ashpër, hollë, imët). Gjysmë i bluar. I bluar si pluhur.
2. I përtypur me dhëmbë; i tretur në stomak, i përtretur. Ushqim i bluar.
3. Që është bërë si miell nga mola, nga tenja etj., i brejtur. Qilim i bluar. Rrobë e bluar.
4. fig. I përvetësuar mirë, i përtypur siç duhet. Mësim (ushtrim) i bluar.
5. fig. I menduar mirë, i rrahur me hollësi në mendje, i stërmenduar, i përsiatur, i shoshitur, i bërë me mend në kokë. Një propozim i bluar mirë.
6. fig. I munduar shumë, i vuajtur (nga ndonjë sëmundje etj.). I kishte gishtërinjtë si të bluar. I bluar nga sëmundja.
✱Sin.: i thërrmuar, i copëtuar, i grimcuar, i grirë, i imshtuar, i shkërmoqur, i bërlutur, i bërsirë, i breshnisur, i ronitur, i brishtuar.

HAMBÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Arkë e madhe prej druri, që shërben për të mbajtur drithë ose miell; kasolle e thurur me thupra a me dërrasa, që shërben për të mbajtur drithë, drithnik. Hambar i madh. Hambari i grurit (i misrit). Hambar i miellit. Fut drithin në hambar. Mbush (zbraz) hambarët. E fut në hambar pa e shoshur. Hambar i peshkut vend në anije ku mbahen peshqit e zënë.
2. Arkë a depozitë e madhe prej dërrasash që shërben për të mbajtur diçka. Hambar qymyri.
3. det. Kthinë a pjesë e anijes nën kuvertë, ku vendosen mallrat, valixhet etj. Hambari i mallrave.
4. fig. Tokë që prodhon shumë drithëra. Hambari i vendit.
5. Njësi matëse e peshës, e barabartë me njëqind kilogramë, peshë prej njëqind kilogramësh, kuintal.
6. si mb. Zemërgjerë, bujar; i durueshëm (edhe në disa njësi frazeologjike). Zemër hambar. Bark hambar.
7. zool. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta në disa togje fjalësh. Flutur e hambarëve (lat. Pyralis farinalis) flutur e vogël, vemjet e së cilës ushqehen me të lashta në hambarë dhe me mbeturina kashte në grazhde etj. Tenjë e hambarëve (lat. Sitotroga cerealella) vemje e hollë që ushqehet me drithë në hambarë.
✱Sin.: drithnik, drithanik, grunar, arkë, gaviç, bujar, zemërgjerë, zemërbardhë, xhymert, shpritgjerë, i durueshëm, durimtar, i duruar, durimplotë.
♦ M’u bë barku hambar shih m’u bë barku daulle. E bëri barkun hambar (dikush). 1. shih e bëri barkun daulle (dikush). 2. Duroi shumë, u bë zemërgjerë, nuk i vuri re të këqijat që i bënë të tjerët dhe i fali. I ka rënë *miu në hambar (dikujt) shak. E fut në hambar pa e *shoshitur (dikë). Kemi ngrënë një hambar miell (bashkë) shih kemi ngrënë një furrë bukë (bashkë). E ka barkun hambar (dikush). 1. Ha shumë e nuk ngopet kurrë; është hamës i madh; e ka gojën shpellë. 2. Është shumë i durueshëm; është zemërgjerë, nuk vë re të këqiat që i bëjnë të tjerët dhe fal shpejt; është shumë bujar; e ka barkun të gjerë₁; e ka zemrën (shpirtin) të gjerë; e ka zemrën hambar. E ka hambarin *dërrasë (dikush). E ka hambarin *plot (dikush). E ka zemrën hambar (dikush) është shumë i durueshëm; është zemërgjerë, nuk vë re të këqiat që i bëjnë të tjerët dhe fal shpejt; është shumë bujar; e ka zemrën (shpirtin) të gjerë; e ka barkun të gjerë₁; e ka barkun hambar₂. I ushtojnë hambarët (dikujt) s’ka asgjë në shtëpi, s’i ka mbetur gjë për të jetuar; është shumë i varfër; i ushtojnë kadet.

LAPS,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Mjet për të shkruar a për të vizatuar, që përbëhet nga një shufër e hollë prej grafiti ose prej ndonjë lënde tjetër me ngjyrë, e mbështjellë me një mbulesë prej druri; kalem. Laps i zi (i kuq, blu). Laps dyngjyrësh. Laps kopjativ. Laps i fortë (i butë). Laps plumbi. Lapsa me ngjyra. Maja e lapsit. Mprehëse lapsash. Mpreh lapsin. Shkruaj (vizatoj) me laps.
2. Send në trajtën e një gypi të hollë e të zgjatur, që përdoret për qëllime të caktuara. Lapsa mjekësorë.
♦ I bie lapsit (kalemit) e mendoj dhe e shoshit mirë diçka, e llogarit si më del më mirë a si më leverdis; i hyj me laps (me kalem) (diçkaje). I hyj me laps (me kalem) (diçkaje) e mendoj dhe e shoshit mirë, e llogarit si del më mirë; i bie lapsit (kalemit). E ka lapsin (kalemin) *të mprehtë (dikush). Me laps (me kalem) në dorë duke e menduar e duke e shoshitur mirë diçka, duke e llogaritur si del më mirë; në krye të punës a i gatshëm për të vepruar. E mprehu lapsin (kalemin) (dikush) libr. u përgatit mirë për të sulmuar dikë me kritika; iu përvesh mirë dikujt. Me një të rënë të lapsit (të kalemit) shumë lehtë e me nxitim, menjëherë e pa u menduar gjatë, duke vendosur shpejt e pa e gjykuar si duhet (për të vlerësuar dikë a diçka, për të përjashtuar dikë nga puna etj.); me një të rënë të penës (pene). Ia thotë lapsit (kalemit) (dikush). 1. Është i zoti në llogari, di mirë si bëhet hesapi. 2. Është i zoti në punë krijuese me shkrim, shkruan lirisht, ka prirje; e ka lapsin (kalemin) të mprehtë.

MENDÚAR (i, e) mb. 1. Që ka rënë në mendime, i kredhur në mendime; që shpreh gjendjen e një njeriu të zhytur në mendime. Njeri i menduar. Me fytyrë të menduar. Rri (ecën) i menduar. Ishte shumë i menduar.
2. Që është menduar dhe është studiuar mirë që më parë, që është shoshitur si duhet nga të gjitha anët; i peshuar, i matur. Punë (vepër) e menduar. Fjalë e menduar. Vendim i menduar.
✱Sin.: i mendueshëm, i përqendruar, mendar, ballërrudhur, i matur, i peshuar, i mbështetur, i studiuar, i arsyetuar.

PAPARAMENDÚAR (i, e) mb. 1. Që është bërë pa ndonjë qëllim të caktuar, që nuk është bërë me paramendim; kund. i paramenduar. Vrasje e paparamenduar.
2. Që nuk është menduar mirë që më parë; që është bërë me nxitim e pa e shoshitur mirë me kohë. Veprim i paparamenduar.
✱Sin.: rastësor, çastor, i papritur.

PAPESHÚAR (i, e) mb. 1. Që nuk është i peshuar (për një mall etj.); që nuk është peshuar; kund. i peshuar. Mall i papeshuar. E mori në dorëzim të papeshuar.
2. fig. Që bëhet pa u menduar mirë e thellë, që nuk është shoshitur me kujdes e pjekuri; i pamenduar, i pamatur; kund. i peshuar. Fjalë (veprime) të papeshuara. Hap i papeshuar.
✱Sin.: i pamenduar, i pamatur, i pakontrolluar, i pashoshitur, i pastudiuar, i nxituar, i rrëmbyer, i papjekur.

PARAMENDÚAR (i, e) mb. Që është menduar dhe shoshitur mirë që më përpara; që është bërë me paramendim. Veprime të paramenduara. Plan i paramenduar. Vrasje e paramenduar (drejt.).
✱Sin.: i parallogaritur, i shoshitur, i rrahur, i shqyrtuar, i qëllimshëm, i paracaktuar, i paravendosur.

PASHOSHÍTUR (i, e) mb. 1. I pashoshur; kund. i shoshitur. Zhavorr i pashoshitur.
2. fig. Që nuk është shoshitur a sqaruar mirë, që ka ende gjëra të paqarta, të pazgjidhura etj.; kund. i shoshitur. Çështje (punë) e pashoshitur.

PESHÚAR (i, e) mb. 1. Që është matur në peshore, që është peshuar (për një mall etj.).
2. fig. Që është menduar mirë e me kujdes që më përpara, që është gjykuar si duhet; i drejtë, me vend. Vendime të peshuara. Fjalë të peshuara. Masa të studiuara dhe të peshuara.
3. fig. I matur; që mendon mirë para se të flasë ose të veprojë. Njeri i peshuar.
✱Sin.: i drejtë, i matur, fjalëmenduar, i arsyeshëm, i urtë, i menduar, i shqyrtuar, i shoshitur, i trajtuar, i rrahur.

PËRBLÚAR (i, e) mb. 1. Që është përbluar, që është menduar mirë para se të merret një vendim. Çështje përbluar.
2. I shestuar, i sendërgjuar, i bluar.
✱Sin.: i shestuar, i sendërgjuar, i shoshitur, i bluar, i shpërbluar.

PËRSHÓSHUR (i, e) mb. 1. I shoshur së dyti. Grurë i shoshur e i përshoshur.
2. fig. I shoshitur; i përzgjedhur. Mendime të përshoshura.

QËLLIMÓR,~E mb. 1. Që ka të bëjë a lidhet me një qëllim të caktuar; i qëllimshëm. Përdorim qëllimor. Lidhje qëllimore.
2. gjuh. Që përdoret kur shprehet një qëllim (për lidhëzat që, me qëllim që, në mënyrë që); që lidhet me lidhëza të tilla dhe tregon qëllimin e veprimit të shprehur në fjalinë drejtuese (për fjalitë). Lidhëz qëllimore (Doli që të blejë disa libra). Fjali qëllimore (Që të dish, duhet të mësosh).
✱Sin.: i parallogaritur, i shoshitur, i rrahur, i shqyrtuar.

RRÁHUR (i, e) mb. 1. Që është përpunuar a përgatitur duke e goditur ose duke e përzier shumë herë me një mjet. Grurë i rrahur. Vezë të rrahura. Qumësht i rrahur qumësht që i është hequr një pjesë e gjalpit. Hekur i rrahur hekur i farkëtuar.
2. fig. Që e kanë shkelur shumë njerëz; që ka lëvizje të madhe (për rrugën). Rrugë e rrahur. Pyje të rrahura.
3. fig. Që është i njohur, që nuk çelet a nuk bëhet për të parën herë; i njohur. Eci në rrugën e rrahur nga të tjerët. Kaloi shtigje të rrahura.
4. fig. Që është shqyrtuar ose trajtuar gjerësisht e hollësisht prej kohe; që nuk ka më gjë të re e nuk ka nevojë të trajtohet më. Problem i rrahur. Çështje të rrahura. Foli për një temë të rrahur tashmë.
5. fig. Që ka përvojë të madhe, i regjur. Njeri i rrahur me jetën (me vështirësitë). Është i rrahur me të gjitha.
6. euf. I tredhur. Dash (cjap, dem) i rrahur.
✱Sin.: i tundur, i pagjalpë, i payndyrshëm, i shukur, i shoshitur, i goditur, i shkelur, i njohur, i trajtuar, i punuar, i regjur, i tredhur, i kalitur, i përvuajtur, i shkelur, i njohur, i shoshitur, i shqyrtuar, i trajtuar, i peshuar, i menduar, i paramenduar, i përsiatur.
♦ (Është) i rrahur (i regjur) me *vaj e me uthull (dikush). *Qen i rrahur përb. *Rrugë (udhë) e rrahur (e shkelur). *Shtigje të rrahura (të shkelura).

SHOSHÍT vep., ~A, ~UR kal. 1. Shosh Shoshit grurin (misrin). Shoshit rërën (zhavorrin). Shoshit plehun.
2. fig. Shqyrtoj me imtësi e me kujdes një çështje, e rrah mirë e nga të gjitha anët, e shkoq një punë hollë-hollë; hetoj diçka me kujdes për të nxjerrë një përfundim. E shoshitën mirë punën (gjendjen, çështjen). E shoshiti me vete tërë natën.
♦E fut në hambar pa e shoshitur (dikë) e bën mik pa e njohur mirë, e afron pa e vënë në provë, pa e studiuar e pa e ditur kush është.

SHOSHÍTUR (i, e) mb. Që është i shoshur. Punë e shoshitur.

SHOSHÍTËS,~E mb. Që shërben për të shoshitur. Makinë shoshitëse.

TESTËRÚAR (i, e) mb. Që është testëruar; i shoshitur, i shqyrtuar, i diskutuar mirë (një çështje, një punë). Problem i testëruar mirë.
✱Sin.: i shoshitur, i shqyrtuar, i shestuar.

TOROSHÓSHUR (i, e) mb., bised. Që është toroshoshur, që është shqyrtuar, që është analizuar me imtësi. Mendim i toroshoshur gjatë. Punë e toroshoshur mirë.
✱Sin.: i shoshitur, i rrahur, i peshuar, i shqyrtuar, i analizuar.

VRÁSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur vras a vritem. Vrasje me armë. Vrasje për hakmarrje. Vrasje me të pabesë. Vrasje pa (me) dashje. Vrasje në masë. Bënte vrasje vriste. Shpëtoi nga vrasja. U bë vrasje e madhe u vranë shumë veta, u bë gjak i madh. Vrasja e njerëzve të pafajshëm. Vrasja e kafshëve është e ndaluar me ligj.
2. Pjesa e parë e emërtimeve për lloje të ndryshme vrasjesh. Vrasje mizore mënyrë e rëndë dhe brutale e kryerjes së vrasjes duke i shkaktuar viktimës dhembje, torturë dhe vuajtje fizike ose psikike. Vrasje e paramenduar vrasje për të cilën autori është menduar dhe e ka planifikuar (shoshitur) mirë që më përpara; e që është bërë me paramendim. Vrasje në afekt vrasje e kryer në gjendje të tronditjes së fortë mendore. Vrasje nga pakujdesia vrasje aksidentale. Vrasje pa paramendim vrasjes por e paqëllimshme e një personi tjetër; vrasje për të cilën autori nuk është menduar dhe nuk e ka planifikuar (shoshitur) mirë që më përpara, por është pasojë e një situate të krijuar aty për aty. Vrasje e privilegjuar konsiderohen si të privilegjuara, ose forma të lehta të vrasjeve. këto tri lloje të vrasjeve: vrasje e kryer në gjendje të afektit mendor, vrasje nga pakujdesia dhe vrasja e foshnjës gjatë lindjes.
3. Veprimi kur dikush është goditur me diçka dhe ka dëmtuar një pjesë të trupit dhe i është bërë një plagë a vurratë. Vrasja e krahut (dorës, syrit).
3. Veprimi kur është goditur nga vrasa, vrugu dhe është kalbur (për pemët, perimet), etj. Vrasja e mollëve. Vrasja e frutave. Vrasja e gjetheve. Vrasja e perimeve. Vrasja e gjelbërimit.
4. bised. Shtytje e madhe e shumë njerëzve, që e shtrëngojnë keq njeri-tjetrin. Ishte vrasje e madhe. Ishte vrasje për bileta sporti.
5. bised. Çdo rast kur vritet dikush. Numri i vrasjeve.
6. fig. Gjendja kur lëndojmë a pikëllojmë dikë duke e prekur thellë në ndjenja a në sedër a kur lëndohemi e pikëllohemi. Vrasja e shpirtit. Vrasja e ndërgjegjes. Vrasja e mendjes.
✱Sin.: vrasë, vrasi, vrarje, pushkatim, kërdi, kasaphanë, masakër, gjakderdhje, gjakësi.