FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BENZÍN/Ë,~A f. Lëng i hollë e pa ngjyrë me erë të fortë, i avullueshëm, i cili nxirret nga nafta, ndizet shpejt dhe përdoret për motorë, në industri etj. Benzinë e pastër. Erë benzine. Depo benzine. Motor me benzinë. Çakmak me benzinë. Pastroj me benzinë. Tret në benzinë. Ndizet si benzinë. Punon me benzinë. Benzinë automobili benzinë për motorë me djegie të brendshme. Benzinë aviacioni lëndë djegëse për aeroplanë.
♦ I hedh benzinë (vajgur) zjarrit (hedh benzinë në zjarr) (dikush) nxit qëllimisht grindjen e dy vetave; nxit sherrin, i acaron edhe më shumë mosmarrëveshjet; i hedh dru zjarrit; fut zjarrin në kashtë; i fryn zjarrit; fut flakën; i fryn farkës; shtyn (shkrep, ngacmon) urët; luan (trazon) urët; kund. i hedh ujë zjarrit. I vuri benzinën (diçkaje) shih i vuri flakën (diçkaje).

BRÉSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Bredhishtë. Hije breshte. Breshta e fshatit. Shkrep një xixë e djeg një breshtë. (fj. u.).

BULËZ/ÓN vep., ~ÓI, ~ÚAR 1. jokal., vet. v. III Lëshon sytha, mugullon; fillon të dalë, fillon të mbijë. Bulëzojnë drurët. Bulëzoi patatja. Bulëzoi gjethi.
2. jokal., vet. v. III Nxjerr pika në sipërfaqe kur zien, nxjerr bula, lëshon bulëza, bulon. Bulëzon uji në tenxhere. Bulëzon djersa. Kanë bulëzuar xhamat e dritares.
3. jokal., vet. v. III Rrjedh a derdhet pikë-pikë, pikon. Çatia bulëzonte.
4. jokal., vet. v. III, fig. Nis të dalë a të shfaqet diçka e re. Më bulëzon një dëshirë. Po bulëzonte një miqësi e re.
5. edhe fig., jokal., vet. v. III Del në shesh; nis të duket, jep shenjë, shfaqet. Bulëzoi pikëza jeshile në majë të degëzës.
6. bujq., kal. E lë të nxjerrë sytha, e bën të nxjerrë bula.
✱Sin.: mugullon, buçkon, çel, bumbëzon, bumbon, burbuqet, sython, sumbullon, lulon, bleron, mbin, bulon, djersin, pikon, rruzullon, loton, qan, buron, shkrep, shkreh, del, zbulohet, shfaqet, përshenjet.

CINGËRÍS vep., ~A, ~UR kal. 1. E ngacmoj dikë me dorë ose e shpoj me diçka që ta mërzit; lëndoj. Cingëris plagën. Cingëris gomarin. Cingëris me dorë. Cingëris me shkop.
2. Trazoj urët ose prushin që të ndizet zjarri më mirë, shkrep zjarrin. Cingëris zjarrin (prushin).
3. fig. Ngacmoj me fjalë dikë për ta shqetësuar ose për ta zemëruar, cyt, e bëj dikë të acarohet. I cingërisi nervat.
✱Sin.: cyt, cys, ngacmoj, ngas, shpoj, shkrep, trazoj, thumboj, shpoj, cuk, gërgas.

CËRRFÁT vep., ~A, ~UR kal. Shkrep urët e zjarrit. Cërrfat zjarrin për të ngrohur kasollen.
✱Sin.: cingëris, trazoj, anagas.

DRU,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Trung ose degë druri; pjesë e prerë nga trungu, nga degët ose nga rrënjët e drurëve a të pemëve, që përdoret për t'u djegur, për ndërtim etj. Dru e thatë (e njomë). Dru të prera (të çara, të sharruara). Dru të holla (të trasha, të gjata, të shkurtra). Dru ahu (dushku, shkoze, lisi). Fusha e druve. Makina e druve. Stivë drush. Një krah (një barrë) dru. Preu (çau) dru. Shkurtoi drutë. Ngarkon (shkarkon) drutë. U ndezën drutë. I hedh dru zjarrit. Një dru e shtrembër rrëzon (prish) gjithë stivën. (fj. u.). Bëj dru e digj, bëj hi e hiq. (fj. u.).
2. edhe fig. Shkop i trashë; hu, dajak, kopaçe. Drunjtë e gardhit. Drunjtë e qerres. Nguli një dru. E rrah me dru. Hëngri një dru të mirë. I dha (i hoqi) një dru. Kush ka tru, s’ha dru. (fj. u.).
3. Druri. Degët (rrënjët) e drusë. S’merr vesh druja. I vuri drunë derës. Druja në zjarr, vihet nga e mbara. (fj. u.). Sa gjethe ka druja – aq halle ka gruaja. (fj. u.).
♦ S’i bën drutë *të gjata (dikush). I do drutë *të shkurtra (dikush). Ashtu i do mushka drutë duhet bërë ashtu, sepse ashtu duhet; hapur, pa dredha; sipas kokës (i vënë) festen (dikujt). I gjeti mushka drutë keq. gjeti atë që kërkonte dikush, e pësoi siç e meritonte, mori përgjigjen a dënimin e duhur. Hëngri (mori) një dru (të mirë) (dikush) u rrah keq; u mund keq, humbi keqas (në një lojë, në një ndeshje, në një betejë etj.); hëngri dajak; hëngri kopaçe. I hedh dru zjarrit (dikush) e ndez më shumë sherrin, bën që marrëveshjet e grindjet ndërmjet dy vetave a dy palëve të acarohen më shumë; i hedh benzinë zjarrit; luan (trazon) urët; shtyn (shkrep, ngacmon) urët. I dha (i hoqi) një dru (një hu) të mirë (të shëndoshë) (dikujt) e rrahu keq a e qortoi rëndë; e mundi keqas, e theu për turp; i dha (i hoqi) një dajak të mirë; i dha (i hoqi) një hu të mirë; i hoqi një dredhë. I ka drutë *të thata (dikush). S’më lagen drutë nuk më prishet puna, nuk bëhem merak fare për diçka; s’e prish gjakun; s’e prish terezinë; aq më bën; s’më djersin veshi; nuk më prishet gjiza iron. bised. S’kish një dru të vriste miun (dikush) ishte shumë i varfër; s’kish zjarr në vatër; s’kishte ku të lidhte kokrrën e kripës. Merr dru e digj, merr hi e hiq iron. shih digj dru e hiq hi! iron. Pëlcet *gur e dru (dikush). Pret dru e shet ashkla (dikush) është tahmaqar e dorështrënguar, kërkon të nxjerrë sa më shumë fitime për vete; ka plot, por nuk të jep gjë. I pret drutë *shkurt (dikush). I pret drutë *të shkurtra (dikush). Shkurtoja drutë! (dikujt) mos ia zgjat më tej, preja shkurt (fjalët etj.). E shtroi (e shqepi, e zhdëpi, e ngordhi) në dru (dikë) e rrahu për vdekje; i theu dhëmbët; i nxori shkumë nga goja; e bëri për lemzë. I tregon drunë (dikujt) e kërcënon; e frikëson, duke e paralajmëruar për dhunë. I vuri drunë (dikujt) mospërf. e përzuri me të keq (nga shtëpia, nga një vend etj.); e përjashtoi (nga një organizatë, nga një mbledhje etj.); i vuri dajakun.

DYFEKSHÚAR mb., mospërf. Që nuk është i zoti të mbrojë as veten, që nuk ia shkrep fare.

FÁRK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Punishte e vogël për farkëtimin e metaleve, punishtja e farkëtarit, farkëtari. Punoi në farkë gjithë ditën.
2. Vatra ku digjet qymyri në këtë punishte dhe ku farkëtari nxeh metalin para se ta rrahë. I fryu farkës.
3. fig. Soj, fis; racë. I farkës sonë. Ashtu e kishte farkën ai.
4. Pamja e jashtme e dikujt, trajta e shtatit dhe e fytyrës. E njoha pas farkës.
✱Sin.: farkëtari, kudhër, soj, fis, racë, farefis, komb, sarkë, çehre.
♦ Del si *lisi para farkës (para sharrës, para sëpatës) (dikush). I fryn farkës (dikush) nxit grindjen; i shtyn dy vetë të zihen edhe më keq, acaron sherrin; i fryn zjarrit; i hedh benzinë zjarrit; shtyn (shkrep, ngacmon) urët. I farkës sonë. Një bark e një farkë.

FEKS vep., ~A, ~UR 1. jokal., vet. v. III Fillon të ndriçojë; shkëlqen, regëtin, llapëtin, llamburit. Feksi drita. Feksin reklamat. Feksin muret.
2. v. III Agon. U nisën për udhë sapo feksi.
3. kal. E pastroj diçka me të fërkuar etj. dhe e bëj që të shkëlqejë, e ndrit. I feksi mobiliet.
4. v. III, fig. Duket a shfaqet qartë diçka, bie menjëherë në sy; më vjen në mendje diçka menjëherë; shkëlqen, veton. I fekste gëzimi në fytyrë.
5. v. III (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore) fig., bised. Ia arrij qëllimit, ia dal në krye; më ndez. U përpoq, por nuk i feksi.
✱Sin.: shkëlqej, ndrit, llamburit, regëtin, llapëtin, agon, shkrep, shkëlqen, veton.
♦ I feksin *sytë (dikujt).

FEKTÚES,~E mb. 1. Që nis të zbardhëllojë në agim. Qiell fektues.
2. Që fekton a shkrep në çast. Mendimet fektuese të djalit.

FLESH,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Shkëndijë drite e çastit që shkreptin në aparatin fotografik, në telefonin celular etj. Ndenjën drejt kur u shkrep fleshi i aparatit.
2. Blic. Montoi fleshin në aparatin fotografik.
3. Lajm i shkurtër e i shpejtë për ngjarje në zhvillim e sipër. Dëgjoj fleshin e mëngjesit.
4. kompj. Pajisje elektronike e vogël ku hidhen të dhëna për t’u transferuar në pajisje të tjera elektronike për t’u përdorur sa më shpejt dhe sa më lehtë. Mori fotografitë dhe videot me një flesh.

KÁRP/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Shkrep; shkëmb i thepisur.

KRÉP,~I m. sh. ~A, ~AT Shkrep, shkëmb me thepa.

KRÉSHKË,~A f. sh. ~A, ~AT 1. bot. Tërësi leskrash, kleçkash e gjethesh që bien përtokë nga drurët zakonisht kur thahen.
2. përmb., bot. Gjethnajë.
3. zool. Luspë peshku. Kreshka peshku.
4. Shkëmb a shkrep i përbërë nga disa shtresa a pllaka gurësh.
✱Sin.: leskër, gjethnajë, luspë.

KRÉSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Tufë qimesh të ashpra që kanë disa kafshë mbi qafë; jele; krifë. Kreshta e kalit (e luanit).
2. Tufë puplash si xhufkë që kanë disa shpendë mbi kokë; kaçul; kaçulitë. Zog me kreshtë.
3. Lafshë e kuqe që kanë disa shpendë. Kreshta e gjelit. Këndes me kreshtë.
4. Kurrizi shkëmbor i një mali ose i një kodre; majë mali me disa thepa të mprehtë; shkëmb me thepa; krep. Kreshtë shkëmbore (e zhveshur). Në kreshtë të malit.
5. edhe fig. Diçka që i ngjet jeles a krifës së kalit ose kaçulit të shpendëve. Kreshta e rrënjëve të qepës (të preshit). Kreshta e hullive. Kreshta e dallgëve. Mbjellja e patateve me kreshta.
✱Sin.: jele, krifë, kaçul, shkrep, krep.

LÁGËT (i, e) mb. 1. Që ka ujë a lagështirë, i qullur; që ka thithur ujë; i njomur, i lagur; kund. i thatë. Rroba të lagëta. Me këmbë të lagëta. Me flokë të lagët. Lesh (pambuk) i lagët. Tokë e lagët. Dru i lagët.
2. Që është me reshje, i lagësht (për stinët, motin). Mot (muaj) i lagët. Vjeshtë e lagët. Klimë e lagët.
♦ Pushkë e lagët mospërf. njeri që nuk vlen fare; njeri që s'ia shkrep, i ngathët, i paaftë.

MARR vep., MÓRA, MÁRRË kal. 1. E kap diçka a dikë me dorë a me një send tjetër dhe e heq nga vendi i vet; e rrok me duar a me diçka tjetër dhe e mbaj. Mori bukën (kazmën, librin, penën, rrobat). Mori gotën e çajit (e rakisë, e qumështit). Marr topin. Merrni nga një mollë! E mori me duar (me mashë, me lugë, me pirun). E mori me dhëmbë. E mori për krahu (për flokësh, për veshi). Ia mori me forcë.

2. E shpie diçka a dikë në një vend tjetër duke e mbartur a mbajtur vetë ose me një mjet, e çoj diku; sjell me vete; mbaj me vete. E mori çantën (thesin, dengun) në krah. E mori fëmijën në shpinë (në duar, në krahë, në qafë). E mori vogëlushin hopa. E mori për dore (zvarrë). I mori fëmijët me vete. Nuk e kishte marrë kartën e identitetit me vete. E mori lumi (era).

3. Më bie në dorë një send që ma dërgon dikush ose diçka që më takon për punën a për veprat që kam kryer etj.; fitoj; më vjen diçka që është për mua; (fig.) e dëgjoj a e mësoj diçka, më bëhet e njohur diçka. Mori një letër (një telegram, një lajmthirrje). Mori pakon. Mori një njoftim (një lajm, një mesazh). Mori emërimin. Mori urdhra (udhëzime) të reja. Mori një porosi të veçantë. Mori urimet. Marr rrogën (pagën mujore). Mori shpërblim. Sa merr në muaj (në ditë)? Morën flamurin. Morën diplomat (fletëlavdërimet, medaljet). Mori titullin ‘Doktor i shkencave’. Marr lejen e zakonshme. Ç’të japësh, do të marrësh. (fj. u.).

4. bised. Blej; porosit diçka për të ngrënë a për të pirë në kafe, në restorant etj. Mori ushqimet (bukën, qumështin, një palë këpucë, një kostum, një biçikletë). Mori biletën. I morëm në dyqan (në pazar, në qytet, në fshat). E mori për nënën (për babain, për gruan, për fëmijët, për vete). Mori një kafe (një ujë, një birrë, një raki, një kos). E mori lirë (shtrenjtë). Sa (ku) e more?

5. Nxjerr një prodhim duke përpunuar ose duke shfrytëzuar diçka, siguroj një sasi të caktuar prodhimi; nxjerr fitime, të ardhura etj. nga diçka. Mori pesëdhjetë kuintalë për hektar. Morën prodhime të bollshme. Nga delja marrim leshin, qumështin, mishin. Marrim qymyrgurin (naftën, mineralet) nga toka. Marrin të ardhura të mëdha.

6. Kërkoj një shumë a shpërblim të caktuar për diçka; zgjedh diçka nga një tërësi, nga një grumbull gjërash etj., heq, veçoj a nxjerr një pjesë nga diçka për qëllime të caktuara. Merrnin taksa. Merrnin të dhjetat. Sa merrnin për të qepur një kostum? Merrnin shtrenjtë. Marr për prova (kafshë, bimë, minerale). I marr gjak (për analiza).

7. vet. v. III Kërkon (një sasi të caktuar lënde, sendesh, kohe etj.). Stërvitja i merr shumë kohë. Ndërtesa mori shumë tulla (çimento, gëlqere). Dyert (dritaret) morën shumë bojë.

8. edhe fig. Pajisem me diçka, gjej a siguroj diçka për vete; e shtie në dorë a e bëj timen diçka për ta pasur përgjithnjë ose për ta përdorur përkohësisht; përvetësoj. Mori shtëpi (dy dhoma e një kuzhinë). Morën vetura të reja. Kanë marrë ujë të pijshëm (energji elektrike). Mori një taksi. Marr për një vit (për një muaj, për një natë). E mori me qira. E mori falas. Kanë marrë dije (njohuri) të thella. Mori një mijë lekë hua (borxh). I mori një libër. Ka marrë huqet e t’et. Kanë marrë mënyrën e huaj të jetesës (modën e huaj).

9. Shtie në dorë diçka me luftë a me përpjekje, pushtoj një vend; arrij të siguroj, të fitoj, të kaloj a të kapërcej diçka, ia dal në krye diçkaje. Morën qytetin (kështjellën). Morën pushtetin (fuqinë). I mori provimet. E mori klasën. Mori diplomën (patentën). Mori vendin e parë në festival. E morën me sulm (me dredhi). E mori me vështirësi (me punë).

10. Ia rrëmbej dikujt diçka a dikë ia fitoj dikujt në lojë; i heq dikujt të drejtën a mundësinë për të përdorur ose për të shfrytëzuar diçka. I morën paratë (pasurinë, tokën, pronat, çifligjet). I marr dikujt drithin (bukën, ujin). I morën patentën (diplomën). I morën fëmijët peng. I mori dy pikë (një lojë) (sport.). I mori tre ushtarë (kalin, mbretëreshën) (shah.).

11. bised. Fejohem a martohem me dikë. E mori nuse. E mori për burrë (për grua). Morën njëri-tjetrin. E mori me dashuri. E merrnin me mblesëri (burrin, gruan). Nuk e mori vetë, ia dhanë. Lum ai që e merr atë vajzë!

12. bised. E tërheq dikë nga një vend a nga një grup njerëzish dhe e çoj diku; e arrestoj. E mori mënjanë (më tutje). E morën natën. E morën fshehurazi (me forcë).

13. bised. Heq, fshij, pastroj. Marr pluhurat. Marr me fshesë (me leckë).

14. Pres a shkurtoj (për flokët); ha, zvogëloj, ngushtoj (një rrobë). Marr flokët (anët). I mori lart (poshtë). E mori pak te mënga (te supi, te beli).

15. E pranoj a e emëroj dikë në një punë, e caktoj me një detyrë; e pranoj dikë si pjesë të familjes a të një grupi njerëzish ose e lejoj të marrë pjesë diku; e thërres dikë të kryejë një shërbim të detyrueshëm; i ngarkoj vetes një detyrë; pranoj të bëj diçka, i dal zot një pune; i përvishem një pune a një detyre në një mënyrë të caktuar. Morën një punëtor (një hidraulik, një mësues). E morën në punë. E morën në çetë (në brigadë). E mori në shtëpi. E morën në fshat. E morën si ndihmës (si specialist). E morën si ekspert (si arbitër). E morën në arsim (në teatër, në skuadër). E morën ushtar. E morën për ta edukuar (për ta mësuar, për ta stërvitur). Marr një temë studimi. Mori shërbimin. E morën për botim. Morën zotime të reja. E mori me qejf (me dëshirë, me guxim, me frikë, me shaka) punën (detyrën) që i ngarkuan. E mori shtruar (rrëmbyer, me rrëmbim). E mori në provim (në pyetje).

16. Më ngjitet a më zë një sëmundje. Ka marrë të ftohur. Mori zgjeben.

17. vet. v. III Nxë, përmban (një masë të caktuar, një vëllim, një sasi etj.). Merr dy litra (pesë kilogramë). Merr dy shtretër (dhoma). Merr dyqind veta (salla). Merr shumë (makina, ena, thesi). Sa merr?

18. bised., vet. v. III E përmbledh, e përfshin e zë (një ndarje administrative, një ligj, një detyrim etj.); përmbahet brenda në diçka, e parashikon a e ka diçka (ligji, gazeta etj.). E merr rrethi i Tropojës. E merr plani i qytetit. Ç’merr nga Korça në Bilisht. E merr edhe ligji. E ka marrë gazeta.

19. bised. E sjell dikë a diçka për shqyrtim, si shembull etj., përqendroj a tërheq vëmendjen e të tjerëve te diçka; flas për diçka, e trajtoj, e parashtroj. Le të marrim çështjen e... (problemin e...). Marrim një pikë (një drejtëz, një rrafsh). Marrim kohën e luftës... Marrim për shembull nxënësit... (arsimtarët, ekonomistët, punëtorët, fermerët...). E marr në shqyrtim e shqyrtoj.

20. Sillem a veproj me dikë ose me diçka në një mënyrë të caktuar. E mori me të mirë (me të egër, me të keq, me lajka). E morën me të fishkëllyera (me dru, me domate).

21. E quaj, e vlerësoj; e mbaj; më duket se është i tillë ose i atillë, e kujtoj, më duket; e kuptoj, e gjykoj në një mënyrë të caktuar. E merrnin për të zgjuar (për budalla, për të vdekur, për të huaj). E mori për të vëllain (për mjek, për njeri të mirë). E marr si shembull. E mori pazinë për spinaq. Sido (ngado) që ta marrësh. Merre si të duash.

22. edhe fig. Pësoj një goditje, me zë diçka, ha; më qëllojnë a më gjuajnë me diçka. Mori një grusht (një shuplakë, një shkelm). Mori një plumb. Mori një dru të mirë e rrahën mirë. Mori përgjigjen e duhur.

23. fig., vet. v. III E zë, e kap diçka; arrin ta kapë, mund ta kapë e të veprojë mbi të, e ha. E mori plumbi në ballë (në kokë, në shpatull, në ijë, në gjoks, në zemër). E mori shkarazi (mirë, drejtpërdrejt). E mori uria (etja). E mori të qeshurit (gazi, vaji, frika). Është tepër lart, nuk e merr pushka (plumbi). Nuk e merr era (dielli). I merr mirë qimet brisku (makina e rrojës).

24. edhe fig., bised., edhe jokal., Shkoj, lëviz në një drejtim, ia mbaj nga...; ndjek një rrugë; shkoj drejt një gjendjeje (edhe në një varg njësish frazeologjike). Mori arave (bregut, pyllit, maleve). Mori malet doli në mal. Mori kthesën. Flaka mori qiellin flaka u ngrit deri në qiell. Mori nga e djathta (nga e majta, nga jugu). Mori përpjetë (lart, poshtë, tatëpjetë, anës). Mori për keq (për mirë). Mori shtrembër (gozhda, vidha), Mori për në fshat (për në qytet, për në veri). Mori anës lumit (anës bregut). Po merr udhë të mbarë (të shtrembër). Ka marrë të tatëpjetën. Moti po merr për mbarë. Ç’fill do të marrë?

25. bised. Hipi në një mjet udhëtimi për të shkuar diku. Mori trenin e pasdites (e orës 10). Mori autobusin e unazës.

26. Nis diçka; filloj; vet. v. III Nis. Mori hov (vrull, shpejtësi). Mori valë filloi të valojë. Mori vrapin. Merr zhvillim nis të zhvillohet. Merr cifël nis të prishet, merr të krisur. Merr të krisur nis të kriset. Merr të skuqur (të nxirë) nis të skuqet (të nxihet). Merr zgjerim nis të zgjerohet.

27. Filloj të këndoj a të hedh valle ose të luaj një pjesë muzikore (me një vegël). Mori një këngë (një valle). Ia morën këngës shtruar (bashkë). Ia morën labçe. Ia merrte me të qarë. E merrte me fyell. Njëri ia merr, tjetri ia kthen (ia pret).

28. jokal., vet. v. III Fillon të ndizet a të digjet, ndizet flakë; shkrep (arma). S’marrin (mezi marrin) drutë. S’mori zjarri. Mori eshka. Morën mullarët. S’mori pushka. Mori baruti. Mori menjëherë. Merr shpejt (ngadalë).

29. fig. Shkëput nga dikush një gjë që më hyn në punë ose që është në dobinë time, i kërkoj dikujt një mendim, një këshillë etj. me qëllim që të përfitoj. Marr mendimin e kolektivit. Marr pëlqimin. Marr përvojën (mjeshtërinë) e dikujt. Marr këshilla nga dikush këshillohem me dikë. I marr fjalën dikujt e bëj të më japë fjalën, të zotohet. Ia mori zemrën ia fitoi zemrën, e bëri për vete. Mori një mësim të mirë përfitoi shumë, vuri mend.

30. fig., vet. v. III Fillon të ketë një vlerë, rëndësi a kuptim të caktuar, fiton. Merr rëndësi (vlerë). Merr domethënie të madhe. Merr një kuptim të ri. Merr një trajtë (një ngjyrë) tjetër. Mori përpjesëtime të mëdha.

31. jokal., vet. v. III (zakonisht me një emër të mashkullit të një kafshe) Ndërzehet; mbarset. Mori dash delja. Mori dem lopa. Mori derr dosa. S’mori lopa sivjet.

32. vet. v. III E bën që të mos lëvizë a të mos punojë më, e paralizon (për pjesë ose organe të trupit). Sëmundja i mori gojën (sytë, këmbën, duart).

33. Përdoret zakonisht me emra veprimi për të formuar togje me vlerë foljesh, të cilat lidhen si nga kuptimi ashtu edhe nga ana fjalëformuese me emrat përkatës (edhe në një varg njësish frazeologjike). Merr ajër ajroset. Mori arratinë u arratis. Marr fotografi fotografoj. Merr fund përfundon, mbaron. Merr gjallëri (fuqi, forcë) gjallërohet (fuqizohet, forcohet). Marr guximin guxoj. Marr hak hakmerrem. Marr lidhje me dikë lidhem. Merr masa. Merr ngjyrë ngjyroset. Marr shënim shënoj. Marr vendim vendos. Merr zgjidhje zgjidhet. Marr për bazë bazohem. Marr në dorëzim më dorëzohet. Marr nën mbrojtje mbroj. Marr nën kujdes kujdesem. Marr për qafe (për gryke) e përqafoj. Mori bark. Merr anë anon nga njëra anë. Mori erë u qelb. Mori zjarr u ndez. Mori frikë (tmerr) u frikësua (u tmerrua). Marr inat (mëri) inatosem.

34. Përdoret si folje gjysmëndihmëse, me kuptimet ‘filloj, nis, zë; përpiqem, matem’. Marr të dal (të hyj, të flas, të ngrihem, të shkoj, ta kap).

✱Sin.: kap, tërheq, bie, sjell, fshij, pastroj, rrëmbej, heq, përvetësoj, siguroj, blej, porosit, zë, pushtoj, zaptoj, thith, shpenzoj, kërkoj, pres, zvogëloj, shkurtoj, pranoj, mbaj, fut, nxë, zë, quaj, vlerësoj, kuptoj, mbaj, shkoj, fitoj, ha, kap, filloj, shkrep, mbarset, përmbaj.

♦ Harroi të marrë *frymë (dikush) tall. *Dhashë e mora. *Japim e marrim (me dikë). As *jep as merr (dikush). Sa *jep merr (dikush). Jep e merr me *gishta (dikush). Nuk më lë të marr *frymë (dikush). I mori *amanetin (dikujt). Merr *amë (diçka). Nuk merr *amë (nga diçka). Marr *anën (e dikujt). Më merr *ana. I marr *anët (dikujt). Ia marr *anën (diçkaje).Mori *arratinë (dikush). E mori *arratia (dikë). Mori *avull (dikush). Ia marr *avullin (dikujt a diçkaje). Ia mori *avullin (dikujt). Më mori *barkun (dikush a diçka).I mori bashkën (dikujt) S’merr *bojë (diçka). Si të marrë *bora. Mori *botën (dynjanë) (diçka). Mori *botën (dheun) ndër (në) sy (dikush). E merr me *bu (dikush). E mori me *cep (diçka). E ka marrë për *cep (dikë). Merr *cifël (diçka). Mori *çairet (dikush) keq. Ka marrë *të çarë (diçka). Merr *dallgë (dikush a diçka). Merr *detin (dikush). E mori *deti (dikë a diçka). Marr në *dorë (diçka). I marr *dorën (dikujt). Ia marr *dorën (diçkaje). Ia mori (ia rrëmbeu, ia zhvati) nga duart (dikë a diçka). Mori dynjanë (*botën) (diçka). Mori *dheun. Merr *erë_I (diçka). Merr *erë_II (nga diçka). E merr *era_I (dikë). E merr *era_II (diçka). I marr (i mbaj) *erë (diçkaje). Ia ka marrë *erën (dikujt a diçkaje). Merr *faqe (diçka). Mori *ferrën (diçka). Merr *fill (diçka). Ka marrë *fitilin (dikush). Mori *flakë (diçka). Marr *frymë. I mori *frymën (dikujt). Nuk merr (më) frymë (dikush). Sa të marrësh *frymë. Derisa të marr *frymë. Mezi marr *frymë. Përton të marrë *frymë (dikush) tall. Ka marrë *fund (dikush a diçka). Mori *fushat (dikush). Merr *fytyrë (diçka).I mori *fytyrën (dikujt). Mori *gardhin (dikush a diçka). S’merr (nuk ha) *të gdhendur (dikush). E merr (e mban) nëpër *gojë (dikë a diçka). E mori (e lau) *gjakun etnogr. I marr *gjurmën (dikujt a diçkaje). Marr (laj) *hakun. Mori (u bë) *hamull (dikush). Më marrsh *hijen! mallk. E merr *historia (dikë a diçka), edhe iron. Merr *hov (diçka). Merr *hundë (dikush). Mori *huq (dikush). E kam marrë *inat (dikë a diçka). Merr *jetë (dikush a diçka). I mori *jetën (dikujt). S’e merr (s’e ngre) *kalemi (diçka). Sa s’i merr (s’i rrok) *kalemi. E mori *kallëp (diçka). Na e mori *të keqen (të ligën) (dikush) mospërf. Më marrsh *të keqen! mallk. Të marrsha *të keqen! Mori *këmbë (diçka). Mori *këmbët (dikush). I mori këmbën (dikujt). E mori nga *këmbët (diçka). E merr nëpër *këmbë. Mori *këmbët në krahë (dikush). Marr *kërrabën. T’i marrësh (t’i rrëmbesh) *kokën (kryet) (dikujt). Merr *kot (dikush). Mora *krahë. I marr *krahët (dikujt). Marr (mbaj) *krahun (e dikujt). E marr nën *krahë (dikë). Mori *kthesën (dikush) libr. Mori *kuturu (dikush). Merr *lak (diçka). E merr *lehtë (diçka). Mora *lemerinë. Nuk merr *lesë (dikush). Merr e lër krejt, si dikush a si diçka tjetër, tamam si ai, gjallë ai, shumë i ngjashëm; hiq e vër atë vetë; lot e shpirt. I mori (i rropi, i hoqi) *lëkurën (dikujt). Na e mori të ligën (*të keqen) (dikush) mospërf. Të marrsha *të ligën! Më marrsh *të ligat! mallk. E mori *lumi (dikë a diçka). Ia mori *lyrën (diçkaje). Marrsh *malet! mallk. Mori *malet (dikush). Nuk më merr *malli (për dikë a për diçka) mospërf. Merre ta marrim rrëmujë e potere e madhe diku (kur bëhet një punë e veprohet si të vijë a si të mundet); bjeri burri burrit; s’e merr vesh i pari të dytin. Merr (për) *mbarë (diçka). I mori *mbrapsht (fjalët) (dikush). Merr *mend (dikush). Merr *mendtë (e dikujt). Më mori *mendtë (dikush). Ia mori *mendtë (dikujt). E marr me *mend (diçka). Merr *mendjen (e dikujt). Ia mori *mendjen (dikujt). Ma merr (ma ha, ma pret) *mendja. Ta merr (ta pret) *mendja. E mori *mësysh (dikë). Të marrtë *e mira! ur. Të marrtë (të ngrëntë) *mortja! mallk. S’e merr *mundimin (për diçka) libr. Merr *musht (dikush). I mori *nderin (dikujt). E merr *ndore (dikë) etnogr. Të më marrësh *opingat! bised. I marr *pahun (diçkaje). Nuk e marr *parasysh (diçka). E mori (e vuri) *përpara (dikë). Merr *përpjetë (dikush). Mori *të përpjetën (dikush a diçka). Marr *përsipër (diçka). Marr *pjesë (diku). Ka marrë *të plasur (diçka). Më marrsh *pleshtat! mospërf. bised. E merr *prapa (dike a diçka). E mori *së prapthi (diçka). Sa të marrë *prush. S’merr (s’ha) *pykë (dikush). Më mori më *qafë (dikush). Të merr më (në) *qafë (dikush a diçka).E merr me *të qeshur (diçka). Ka marrë *revan (dikush). E mori *revanin (dikush). E mori *rrëkeja (dike a diçka). Mori rrëpirën (*tatëpjetën, të tatëpjetën, teposhtën) (dikush a diçka). Mori *rripën (dikush). E mori *rrjedha (dikë a diçka). Mori *rrokullimën (dikush a diçka). Mori *rrugë (udhë) (diçka). Mori *rrugët (udhët) (dikush). E mori *rryma. Të merr nën *sqetull (dikush). E ka marrë (e mban) nën *sqetull (dikë a diçka). Mori *stafetën (dikush) libr. Marr mbi *supe (diçka). T’i merr *sytë (dikush a diçka). E mora në *sy (diçka). Ma merr (ma ha) *syri (diçka). Ta merr prej *syrit (një mendim etj.) (dikush) Mori *sytë (e iku) (dikush). Mora (bëra) një *sy gjumë. S’merr *shat (dikush). E ka marrë në *shenjë (dikë a diçka). Mori *sheshin (diçka). Marr (mbaj) *shënim (për diçka) libr. Marr mbi *shpatulla (diçka). Marr shpirt (*zemër). Ia mori *shpirtin (dikujt). Mori një *shuplakë (një dackë) (dikush a diçka). Nuk e ka marrë (s’e ka) me *tapi (diçka). Të marrtë *tartakuti! mallk. Mori *tatëpjetën (të tatëpjetën, teposhtën, rrëpirën) (dikush a diçka). E morën me *teneqe (dikë). Mori teposhtën (*tatëpjetën, të tatëpjetën, rrëpirën) (dikush a diçka). Mori *ters (diçka). E mori (për) *ters (diçka a dikë). Mori torbën (*trastën) (dikush). Mori *thellomën (dikush). Merr (zë) në *thua (dikush). Mora *thundrat. Mori udhë (*rrugë) (diçka). Mori udhët (*rrugët) (dikush). Të merr *vaji. E mori *vala. Merr *valë (diçka). E mori *vala (dikë). E mori me *valë (dikush). Mori vdekjen në *sy (dikush). E marr (e kap) për *veshi (dikë). Marr *vesh. E mori *veten (dikush). *Vetë ia merr e vetë ia pret (dikush). Ia mori (ia dha, ia theri, i ra) *vrapit (dikush). Ia mori *zanatin (diçkaje). Marr *zemër. Më mori *zemrën (dikush). Mori *të zezën (dikush). E mora *zët (dikë a diçka). Mori *zjarr (diçka a dikush). Sa të marrësh një *zjarr. E mori *zvarrë (dikë).

MOSSHKRÉPJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET [lexo: MOS-SHKRÉPJE] Nuk arrin të shkrepet; kur nuk shkrep ose kur nuk shkrepet diçka; kund. shkrepje. Mosshkrepja e armës e tërboi plaçkitësin.

MURRÁK,~E mb. 1. Që vjen si i zi, i murrmë, i zeshkët a në ngjyrë gështenje (për sende etj.) Anije murrake. Shkrep murrak. Korja murrake e bukës. Me fytyrë murrake. Gjahtari murrak u drodh.
2. Murrash (për kafshët). Dhi murrake. Kuaj murrakë.
3. si em. m. e f. Kafshë murrashe.

NDEZ vep., ~A, ~UR kal. 1. kal. I jap zjarr, e bëj që të digjet diçka; kund. shuaj, fik. Ndez zjarrin. Ndez fitilin. Ndez oxhakun. Ndez furrën (sobën). Tjetrit i digjet mjekra, ai kërkon të ndezë cigaren.
2. bised., kal. I vë zjarrin cigares a duhanit dhe nis ta thith; kund. shuaj, fik. Ndez një cigare (një duhan). E ndezim nga një! Nuk e ndez (fare) nuk e pi (fare) duhanin.
3. kal. I jap flakë diçkaje për të bërë dritë; e bëj që të japë dritë; kund. shuaj, fik. Ndez dritën. Ndez qiriun (llambën). Ndez kandilin.
4. kal. Bëj që të nisë punën një pajisje që punon me djegie të brendshme, me rrymë elektrike ose me bateri; vë në punë; kund. shuaj, fik. Ndez motorin (tornon). Ndez makinën. Ndez radion (televizorin). Ndez celularin.
5. fig., kal. Bëj që të nisë; jap shkas që të fillojë me vrull, që të marrë hov, shkaktoj. Ndezën luftën (betejën). Ndezi diskutimet. Kjo çështje i ndezi debatet. Ndezi grindje (sherr). Ndezi këngën. E ndezën bisedën.
6. fig., kal. E bëj të gjallërohet e të marrë hov, e ngre peshë. Fitorja u ndezi zemrat. I ndezi shpirtin. Ua ndezi gjakun. I ndezi dëgjuesit.
7. fig., kal. E bëj t’i shfaqet një ndjenjë, një dëshirë etj., i ngjall me forcë, nxit. I ndezi dëshirën. I ndezi ndjenjat. I ndezi kureshtjen (zemërimin, urrejtjen). I ndezi një zjarr në gji. Ndez kërshërinë. Ndez shkëndijat e shpresës. Ndez pakënaqësinë. Ndez armiqësinë.
8. fig., bised., kal. E bëj të zemërohet, të marrë zjarr ose të mos përmbahet. I ndezi loja (rakia). E ndezi me fjalë. E ndezi më tepër (më keq).
9. kal. E bëj të ketë ose të ndiejë shumë të nxehtë; skuq. Atë e ndezi vapa (pija). Furra e nxehtë ia ndezi faqet (fytyrën). Më ndezën këto rroba.
10. fig., bised., kal. Qëlloj me forcë; godas me diçka, i bie. Ia ndezi me shuplakë (me shqelm). Ia ndezi fytyrës (prapa veshit). Ia ndezi me top.
11. jokal., vet. v. III Merr zjarr; shkrep (për armët). Nuk i ndezi eshka. Nuk i ndezi pushka.
12. fig., bised., jokal., vet. v. III Më ecën, ia arrij asaj që dua, më ndrit (zakonisht me mohim). Nuk i ndezi me të. Nuk po i ndez gjëkundi. E pa që s’i ndezi. Nuk i ndezi fjala.
13. fig., bised., jokal., vet. v. III Më gjen një e keqe, nga e cila nuk shkëputem dot, më zë; bie keq me dikë, gjej belanë nga dikush. I ndezi me atë njeri të keq. Më ndezi me të. Më ka ndezur keq. Ç’na ndezi me të!
✱Sin.: shkrep, çel, kall, çikëloj, djeg, zjarrtis, tymos, hap, zhegoj, lëshoj, zë, feks, ndrit, shkaktoj, gjallëroj, furroj, nxeh, zgjoj, përndez, ngjall, nxis, shtyj, zemëroj, skuq, qëlloj, shuplak, godit, zbraz, zbrazet, shkrehet.
♦ Më ndezi (më polli, më gjeti) *belaja (me dikë). Nuk i ndez *fisheku (dikujt). I ndez *gjakun (dikujt). I ndezi (i nxehu) *gjakrat (dikush). Ia ndezën *kandilin (dikujt) mospërf. Ia ndezi *mizat (dikujt). Ndez *motorët libr. Sikur ka ndezur *murin (dikush) iron. I ndezën *pizgat. Nuk i ndezi (nuk i shkrepi) *pushka (dikujt). I ndez *qiririn (dikujt). Ia ndezi (ia veshi) *syve (dikujt). Ndezi *shkëndijën (dikush). As ndez e as shuan (dikush) është njeri i plogët e moskokëçarës, që nuk merr pjesë gjallërisht në diçka ose që nuk të mbaron punë; as të ngroh e as të ftoh; as prish e as ndreq; as të prin e as të ndjek; as qan e as qesh; as turbullon e as kullon; (s’është) as për tutje e as për tëhu. Është ndiz e shuaj (dikush). 1. Merret me punë të kota, s’e ke për gjë. 2. Nuk është i qëndrueshëm, herë merr vrull e herë bie në plogështi. Ia ndez *zemrën (flakë) (dikujt). Ndez *zjarrin (dikush).