FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

►AFR/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Lëviz duke iu afruar dikujt a diçkaje, i shkoj më pranë dikujt e diçkaje; kund. largohem. I afrohem rrugës kryesore. I afrohem banesës sime. I afrohem parkut. Afrohem te djepi. Iu afrua nënës. Afrohu! (usht., sport.) komandë për të zvogëluar largësinë midis rreshtave, për t’i bërë rreshtat më të shpeshtë.
2. vetv., vet. v. III Vjen më afër kohësisht, ndodh më afër, afrohet në kohë, zvogëlohet koha për të kryer a për të përfunduar diçka; kund. largohet. Afrohet të ftohtët. Afrohen të korrat. Afrohet agimi (muzgu). Afrohet pranvera (vera, vjeshta, dimri). Afrohet Viti i Ri. Afrohet Dita e Mësuesit. U afruan pushimet e dimrit. Po afrohet dasma e djalit. Iu afrua fundi.
3. fig., vetv. Mbërrij afër një qëllimi, një caku; arrij përfundimin e diçkaje; është në të mbaruar e sipër. I afrohem fundit (zgjidhjes).
4. fig., vetv. Shoqërohem ose bëhem i afërt e i dashur me dikë, miqësohem, lidhem ngushtë me dikë; i ndihmoj, i jap krahun, i rri pranë dikujt, e bëj për vete dikë me qëllim të caktuar; kund. largohem. Afrohem me shoqërinë. Afrohem me njerëzit. Afrohem me fqinjët.
5. vetv. Jam si dikush, jam i ngjashëm me dikë ose përngjaj me dikë; bëhem pothuajse i njëjtë me dikë a me diçka tjetër; kund. largohem. Afrohem në mendime. Afrohen nga botëkuptimi (qëndrimet, shijet). Afrohen nga shprehitë. Afrohem në interesimet. Nuk i afrohet (nuk i vjen) as te gishti (te thoi) i këmbës dikujt nuk mund të krahasohet aspak me dikë, është shumë më lart se dikush.
6. pës. e AFRÓJ.
♦ I janë afruar *ditët (dikujt).

AMBËLTÓR/E,~JA_I f. sh. ~E, ~ET krahin. Vend ku përgatiten dhe shiten ëmbëlsira. Shkoj në ambëltore. Ambëltore buzë parkut.
✱Sin.: ëmbëltore, pastiçeri.

►ANÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR vetv. Përkulem nga njëra anë, varem nga njëra anë; shkoj mënjanë, anësohem. Anohet barka (aeroplani). Anohet shtëpia. Anohem për të parë. Anohem nga barra. Anohem nga e majta (nga e djathta).
✱Sin.: përkulem, anësohem, prirem, lakohem, epem, thyhem, përthyhem, kërrusem, anosem.

ÁNËS ndajf. 1. Në anë, në krah, anash, jo përmes; rreth (diçkaje) rrotull. Anës e anës. Anës e përqark. Anës rreth e rrotull. Shkoj anës. Shikoj anës. I bie anës.
2. fig. Rrotull; tërthorazi, jo drejtpërdrejt. I shkoi anës. I bie (i vij) anës e anës. Ia them anës e anës. E sjell fjalën anës e anës. Vij anës për diçka sillem, kërkoj andej e këtej. Ma sillte fjalën anës.
♦ Anës e anës. 1. Nga një rrugë e tërthortë dhe e gjatë, rrotull. 2. Rrotull, tërthorazi, jo drejtpërdrejt; rrotull e rrotull. I vjen anës. 1. (diçkaje). Vepron në mënyrë të tërthortë, nuk i bie drejtpërdrejt. 2. (dikujt a diçkaje). Matet ta thotë a ta bëjë diçka; i vjen rrotull dikujt e përpiqet ta shtjerë në dorë; ngurron t’i drejtohet dikujt. Vjen anës (diçka) është gati të fillojë (shiu, dëbora etj.); duket sikur do të vijë a do të bëhet diçka; vjen rrotull.

ANËSHK/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. I shkoj anash, i bie anash, jo përmes; anashkaloj. Anëshkova qytetin me biçikletë.
2. fig. I shkoj anash një çështjeje, një problemi etj.; anashkaloj.

ARRÍ/J vep., ~TA, ~TUR 1. jokal. Vij ose shkoj më këmbë a me një mjet qarkullimi në vendin për ku jam nisur, ndalem në pikën e fundit të udhëtimit; mbërrij. Arrij në shtëpi (në shkollë, në punë). Arrij më këmbë. Arriti me aeroplan. Arritën vonë (herët, me kohë). Arriti i pari (i fundit). Arriti treni. Arriti letra (lajmi).
2. vet. v. III, jokal. Vjen një kohë e caktuar; vjen një stinë e motit, një muaj, një ditë; vjen një ngjarje a një dukuri e caktuar. Arriti dreka (nata). Arriti dimri (pranvera). Arriti dita e festës. Arriti bora (shiu). Arritën të korrat. Arritën krushqit. Arriti radha ime.
3. kal. Zë (kap) dikë në të ecur, vij krahas me një tjetër që ecte para meje; vij deri te diçka; zë. E arrita në rrugë.
4. kal., fig. Barazohem me një tjetër, që është përpara në një punë, në një veprimtari etj. E arrij në mësime. E arrij në mjeshtëri. E arriti dhe ia kaloi.
5. kal. Zë, prek diçka që është pak si larg, duke u zgjatur. E arrij me dorë. E arrij me maja të gishtave.
6. kal. dhe jokal., fig. Vij te një qëllim ose rezultat i caktuar me anë të përpjekjeve; përmbush një dëshirë, kryej një detyrë. Arrij sukses (fitore). Arrij qëllimin (objektivat). Arrij në një marrëveshje. Arrij në një përfundim.
7. kal. dhe jokal. Vij deri në një cak, në një shkallë ose në një masë. Arriti shumën. Arriti kulmin. Arriti nivelin më të lartë (majat më të larta). Arrin deri në gju.
8. kal. Vij deri në një kohë të caktuar, rroj deri në një kohë të caktuar; mbush një moshë; jetoj që nga një kohë. Arrij moshën shkollore (të punës). Arriti të tetëdhjetat. Më arriti pleqëria. Ia arrita ditës. Ia ka arritur kohës së Turqisë. Mos arrifsh! (mallk.) vdeksh i ri!
9. kal. Ia dal në krye një pune, mundem ta bëj diçka, ia dal mbanë. Arrij ta mbaroj. S’arrij ta kuptoj. S’arriti të nxirrte zë.
10. jokal., vet. v. III Është aq sa duhet, është mjaft, del, mjafton. Arrin për një fustan. Arrin e tepron. S’më arrijnë paratë. S’më arrin fuqia.
11. jokal. Vij deri në një pikë sa bëj diçka të padëshirueshme ose të keqe; vjen në një cak në të cilin ndodh një e keqe e papritur, katandis puna. Arriti puna deri në grushte. Arriti të ndahet nga prindërit. Arriti të vjedhë. Arriti deri atje sa... Arriti deri në atë pikë sa... Deri aty ka arritur!
♦ Aq i arrijnë *litarët (dikujt) tall. Ka arritur *apogjeun (dikush) libr. Nuk më arrin *çapi. Deri ku i arrin *çapi (dikujt). S’më arrin *dora (kaq më arrin dora). (Me) sa më arrin *dora. (Me) sa më arrin *krahu. Aq ia arrin (ia pret) *mendja (dikujt) mospërf. Deri ku të arrin (sa të ha) *syri. S’i arrijnë *thonjtë (dikujt) mospërf.
✱Sin.: vij, mbërrij, vete, zë, kap, kryej, mbush, përmbush, mund.

ASGJËKÚND [ASGJËKÚNDI] ndajf. Në asnjë vend, askund. S’dukej asgjëkundi. Nuk shkoj asgjëkundi. S’e gjej asgjëkund.
♦ Ku ishe? Asgjëkundi! përdoret duke e bërë pyetjen e duke u përgjigjur vetë, kur themi diçka ose kur bëjmë një punë pa pasur ndonjë fryt konkret.
✱Sin.: askund, kurrkund, askurrkund, askurrkundi.

ATËHÉRË ndajf. 1. Në një kohë të caktuar në të shkuarën ose në të ardhmen, në atë kohë kur ka ndodhur ose do të ndodhë diçka, jo tashti; në atë çast, në atë kohë; asokohe, motit. Që atëherë. Deri atëherë. Atëherë u kujtova. Atëherë ia nisën punës. Njësoj si atëherë. Ashtu ishte atëherë. Tash (sot) e atëherë.
2. Në atë rast; kështu, pra (përdoret me kuptim përmbyllës ose për të pyetur se ç’duhet bërë a ç’pritet të ndodhë). Atëherë, u morëm vesh. Atëherë, ikim. E çfarë, atëherë? Atëherë, ç’thua? Atëherë, shkruaj!
3. Si rrjedhim, si pasojë (përdoret në fjalinë kryesore si fjalë e bashkëlidhur, kur në fjalinë e varur ka një lidhëz kushtore). Po të shkosh ti, atëherë do të shkoj edhe unë. Meqë e kuptove gabimin, atëherë po ta fal.
✱Sin.: asokohe, motit, qëmoti, dikur, asohere, asimoti.

AUTOAMBULÁNC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Automjet i specializuar për bartjen e të sëmurëve dhe të të plagosurve drejt qendrave spitalore për trajtimin e mëtejshëm dhe për të mbartur pacientë ndërmjet qendrave spitalore; ndihma e shpejtë, automjet urgjence. Autoambulanca e spitalit (e poliklinikës). Autoambulanca e ndihmës së shpejtë. Autoambulancë private. Shoferi i autoambulancës. Ekipi mjekësor i autoambulancës. Shkoj (marr) me autoambulancë. Autoambulanca erdhi me kohë.

AUTOMOBÍL,~I m. sh. ~A, ~AT Automjet që shërben për qarkullim personal ose publik, për mbartjen e udhëtarëve ose të mallrave, për gara sportive etj. Automobil sportiv. Automobil udhëtarësh. Boria e automobilit. Rrugë automobili. Sallon automobilash. Udhëtoj (shkoj) me automobil. Ngas automobilin. Hipi në automobil. Frenimi i automobilit.
✱Sin.: automjet, makinë, veturë.

AZIL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. Strehoj dikë që është në kërkim të azilit, duke i ofruar mbrojtje dhe siguri nga përndjekja ose kërcënimet në vendin e tij të origjinës; i jap dikujt statusin e azilantit. Aziloj dikë. Qeveria vendosi të azilojë refugjatët.
2. jokal. Shkoj për të gjetur strehim ligjor në një vend tjetër.
✱Sin.: strehoj, mbroj, siguroj, përkujdes, trajtoj.

BÁLT/Ë,~A f. 1. Dhe i përzier me ujë, tokë e qullët zakonisht në fushë, nëpër udhë etj.; llucë, ledh, lym, tinë. Baltë e kuqe (e zezë). Baltë e bardhë deltinë e bardheme që përdoret për të larë kokën. Baltë shtambash deltinë e kuqe për të bërë enë balte. Baltë e madhe. Baltë vjeshte. Ngjyrë balte. Vend me baltë. Këpucë me baltë. Bëhet baltë. Bëhem me baltë. Zë baltë (udha). Lyej me baltë. Eci nëpër baltë. Bie (ngec) në baltë. Fshij baltën. E squllët si baltë. Fusha na bën baltë, mali bën furtunë, / Pritmë djalo, pritmë, sa të rritem unë. (folk.). Kali i huaj të lë në baltë. (fj. u.). Nuk i bie vlera floririt se hidhet në baltë. (fj. u.). I zoti e nxjerr gomarin nga balta. (fj. u.). Kur të bie gomari në baltë, lloj-lloj rrugësh të kallëzojnë. (fj. u.). Sa ka kosherja mjaltë, të gjithë të bëhen baltë. (fj. u.).
2. edhe sh. ~A, ~AT; ~ËRA, ~ËRAT Vend me dhè të përzier me ujë; copë dheu e njomur ose stërpikë uji e përzier me dhè. Pastroj baltërat. Heq baltat. Shkoq baltën.
3. Dhe (zakonisht deltinë) i përzier me ujë, i ngjeshur e i mbrujtur për të bërë enë, tulla etj., ose për të lyer murin. Baltë e pjekur. Baltë shtambash. Enë (poçe, tas) balte. Kandil balte. Mur me baltë. Kasolle prej balte. Gatuaj (përziej) baltën. Lyej me baltë.
4. Tokë në përgjithësi; truall, dhè; poet. toka mëmë, atdheu. Balta jonë. Balta arbërore. Ka lindur në këtë baltë.
5. Lëndë e butë si brumë që përdoret për punë të ndryshme; lënda me të cilën është bërë një gjë; fig. brumë. Baltë xhamash lëndë si brumë për të zënë anët e xhamave. Baltë dylli dyllë i zbutur që përdoret për të bërë qirinj. Unazë me baltë të keqe.
6. Lymi i disa ujërave minerale që përdoret si mjet kurimi. Baltë llixhe. Banjë me baltë.
7. edhe sh. ~ËRA, ~ËRAT Mbeturina të një lëngu që kullojnë në fund; fundërri, llum, llurbë; papastërti që zë diçka, zgjyrë. Baltë kafeje. Baltë vaji. Baltë duhani. Balta e kokës. Baltë veshi. Baltë dhëmbësh. Balta e dyfekut. I pastroj baltën çibukut (llullës).
8. fig. Formimi a përbërja e dikujt, brumë. Është nga e njëjta baltë.
9. fig., keq. Send a njeri pa vlerë; diçka që kushton fare lirë. U bë baltë dikush a diçka.
10. edhe sh. ~ËRA, ~ËRAT fig., keq. Diçka e ndyrë, ndyrësi, diçka e pandershme. Baltërat e shekujve. Balta e turpit. Pastroi baltërat.
✱Sin.: llucë, llum, lym, lyshtër, ledh, lerë, lëtyrë, llubatë, llapërçinë, lloç, llome, llomështi, llurbë, llurbëtirë, muzgë, tinë, fundërrinë, fundërri, zgjyrë.
♦ Ai *mur atë baltë do përçm. Ajo baltë për atë mur është përçm. ka gjetur shoku-shokun, janë të një brumi, si njëri, si tjetri; gjeti tenxherja kapakun; sipas kokës edhe festen. Baltë e dobët. 1. Njeri i dobët nga trupi, që nuk u qëndron dot sëmundjeve, lodhet shpejt etj. 2. keq. Njeri i pakarakter; njeri i paqëndrueshëm, që thyhet shpejt; njeri i lëkundshëm. Baltë e ngjitur keq. njeri i mërzitshëm, që të ngjitet nga pas e nuk të shqitet. Baltë e vjetër njeri me përvojë të madhe në punë dhe i rrahur nga jeta; ka pirë ujë në shumë burime (kroje); (është) ujk i vjetër (plak). Baltë e Zotit (e Perëndisë) njeri i thjeshtë, si gjithë të tjerët, dikush që nuk ka asgjë të veçantë nga të tjerët; njeriu me të mirat dhe të metat që ka. U bë baltë (dikush). 1. shih u bë dhè (dikush). 2. I ra vlera fare; u bë llucë. Iu bë baltë (dikujt) iu përul shumë, i vete pas i nënshtruar e i poshtëruar; i lëpihet; u bë baltë (e pluhur); iu bë lepitkë; iu bë opingë; iu bë bajgë bised.; i lëpin (i puth) këmbët. U bë baltë e bardhë (dikush) shih u bë baltë në fytyrë (dikush). I bëhet balta *flori (dikujt). U bë baltë në fytyrë (dikush) u zverdh, u zbeh shumë (nga frika, nga tronditja); u bë dhè (dikush); i ra çehrja e vdekjes (dikujt); iu zbardh buza (dikujt). Iu bë baltë pas këpuce (dikujt) keq. iu ngjit shumë dikujt sa e mërziti, nuk i ndahet fare, i shkon gjithnjë pas; iu bë bajgë pas opinge bised.; iu bë baltë; iu bë lepitkë; i lëpin (i puth) këmbët. Bëhem baltë e pluhur shkatërrohem krejt; shpartallohem; përulem përpara dikujt, i nënshtrohem tërësisht, bëj çdo gjë që do ai pa asnjë kundërshtim; i bëhem urë (e vig) (dikujt). Bën baltë (dikush) tall. rri kot, rri pa punë ose merret me diçka të padobishme; trazon baltën me shkop; tund (luan) derën; numëron qimet e postiqes; vret (numëron) miza. E bëri baltë (diku) ka shkuar dendur te dikush, e ka tepruar me hyrje-dalje të shpeshta; e bëri kalldrëm përçm. S’të bën baltë (diçka) është e nevojshme, duhet, s’të prish punë po ta kesh a të ruash. E bëri baltë e pluhur (dikë a diçka) e shkatërroi; e shpartalloi; e bëri pluhur (e hi). Bën baltë pa shi (dikush) tall. krijon probleme e shqetësime edhe kur s’ka shkak ose arsye, grindet kot së koti. Bën baltën e nuk bën vorba (dikush) nuk e çon deri në fund një punë, e lë diçka në mes; mbjell e nuk korr. E bën mjaltin baltë (dikush) është i keq nga shpirti e të prish çdo gjë, gëzimin, jetën e mirë, nderin, të vërtetën etj.; e bën të bardhën të zezë. E bëra rrugën baltë shkoj e vij tutje-tëhu për të mbaruar një punë, vete në shumë vende për të njëjtën gjë; sillem rrotull sa andej-këtej për të zgjidhur diçka, sorollatem varavinga; bëj çap e jak; hip e zbrit. Ra në baltë (dikush). 1. U fut padashur në një gjendje të keqe, ra në rrethana të vështira, ka ngecur në një punë. 2. I ra vlera; nuk ka forca e mundësi për diçka; ra në llum; ra në batak; ra në moçal; kund. doli (u ngrit) nga balta. Çan baltën për të tjerët (dikush) punon me gjithë fuqitë, derdh djersë e mundohet për botën; i vë gjoksin (diçkaje). Doli (u ngrit) nga balta (dikush) doli nga një gjendje e vështirë, e prapambetur ose poshtëruese; shpëtoi nga një hall, nga një vështirësi a nga një e keqe; doli nga bataku; kund. ra në baltë. *Flori në baltë (në pleh). Hëngri baltë (dikush) përçm. 1. Është munduar shumë në jetë; ka rrojtur me të keq, ka vuajtur në varfëri; u rropat. 2. mospërf. Vdiq; hëngri dhè; kafshoi (zuri, hëngri) gjuhën. Ha baltë me dhëmbë (dikush) vuan shumë, heq keq, u rraskapit (në jetë a në një punë); heq pikën e zezë; heq gurin e gjakut. Hedh baltë (mbi dikë a mbi diçka) e poshtëron duke shpifur, e përlyen, e njollos, ia nxin emrin e mirë; i hedh lerë (dikujt a diçkaje); i hedh gurë (dikujt); i lë hije të zezë (dikujt a diçkaje). E hedh në baltë (diçka) keq. e hedh poshtë si diçka pa vlerë, e flak; e shkel me këmbë. S’është baltë për tjegulla (dikush) mospërf. nuk ka fuqi a zotësi për të bërë diçka, nuk ka vlera për diçka të mirë. E kam gojën baltë kam një shije të keqe në gojë; më është pështirosur goja. Me *këmbë balte (argjile). E la në baltë (dikë). 1. E la në vështirësi kur duhej ta ndihmonte, nuk i dha ndihmën që priste; i doli i pabesë dhe e braktisi në rrethana të vështira; e la në llucë; e la në batak; kund. e nxori (e ngriti) nga balta. 2. Ia kaloi një tjetri, ishte më i aftë, më i zoti a më i fuqishëm se ai; qëndron shumë më lart se një tjetër. Nuk i la baltë nën thua (dikujt) ia zbuloi të gjitha të metat, veset, hilet, gabimet etj.; s’i la gjë pa ia thënë; ia nxori të palarat (në shesh). U lëshon baltë varreve (dikush) përçm. është njeri shumë i lig, nuk i lë të qetë edhe të vdekurit; nxjerr të vdekurin nga varri; ia ka shitur shpirtin shejtanit keq. Nuk mban baltë në vesh (dikush) është shumë i ndërgjegjshëm e i çiltër, nuk duron dot dyshime të kota mbi vete; e thotë hapur të vërtetën. Mbeti (ngeci) në baltë (dikush) ka mbetur në një gjendje të keqe, nuk i kapërcen dot vështirësitë e pengesat, nuk del dot nga gjendja e vështirë; mbeti (ngeci) në llucë; mbeti (ngeci) në moçal; mbeti në zall. Mbuloi balta baltën përb. thuhet kur vdes një njeri i keq, i pavlerë a i poshtër, që ka bërë shumë të liga (në kuptimin “mirë bëri që vdiq!”). E nxori (e ngriti) nga balta (dikë) e ndihmoi që të dilte nga gjendja e vështirë, e shpëtoi nga një vështirësi, nga një hall a nga një e keqe; e nxori (e ngriti) nga lluca; e nxori nga bataku; kund. e la në baltë. Nuk e nxjerr *gomarin nga balta (dikush). I qëroi baltën e thoit (dikujt) ia nxori të palarat; s’i la gjë pa thënë e pa bërë; ia numëroi një e për një të gjitha të këqijat. Trazon baltën me shkop (dikush) nuk ka punë e rri kot ose bën diçka të padobishme; bën baltë; tund (luan) derën; vret (numëron) miza; numëron qimet e postiqes; kërcet gishtërinjtë. I zuri thoi baltë (dikujt) filloi ta marrë veten nga ana ekonomike, nisi të dalë nga gjendja e keqe; doli mbi ujë₁ (dikush); doli në sipërfaqe (dikush).

BÁNJ/Ë,~A f. ~A, ~AT 1. Pjesë e shtëpisë e ndarë më vete e pajisur me dush ose me vaskë për t'u larë; ndërtesë e veçantë me shumë të ndara të pajisura me dushe për t'u larë njerëzit; lajtore. Banjë popullore. Banjë me dush (me avull). Dhoma e banjës. Shkoj (lahem) në banjë. Pajisjet e banjës.
2. Enë e madhe dhe e thellë që shërben për t'u larë në të; vaskë. Banjë porcelani. Banjë fëmijësh.
3. Larje e trupit me ujë. Banjë me ujë të ngrohtë. Bëj banjë.
4. Larje në det, në liqen etj.; kalitja e trupit ose mjekimi me anë të ujit, të diellit, të ajrit etj. Banja të ngrohta (termale). Banjë deti (uji). Banjë dielli (ajri, rëre, avulli). Rroba banje. Bëj banja dielli.
5. kryes. sh. Vend me ujëra të ngrohta minerale që kanë veti mjekuese; llixhë. Banjat e Elbasanit (e Peshkopisë). Banjat e Kollkotit.
6. spec. Enë me madhësi e forma të ndryshme, ku hidhet një lëng i veçantë në të cilin zhyten sende për përpunim kimik. Banjë me acid. Banjë për larje filmi.
7. spec. Zhytja e një sendi në një enë me lëng të veçantë për përpunim kimik. Banjë ngjyrimi.
8. euf. Nevojtore. Dera e banjës. Banjë e lënë pas dore.

►BASHKÓH/EM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Lidhem me një tjetër për të formuar një të tërë, shkrihem në një njësi me një tjetër; v. III njësohet, puqet; kund. ndahem. U bashkuan në një fshat. U bashkuan në një organizatë. Oksigjeni bashkohet me hidrogjenin. Zjarri dhe uji nuk bashkohen dot. (fj. u.).
2. vetv. Hyj në një grup me të tjerë, grupohem, përzihem, rreshtohem e shkoj bashkë me ta. Bashkohem me shokët. U bashkuan me çetën. U bashkuan me grevistët.
3. vetv., kryes. sh. Lidhemi fort për një çështje të përbashkët, forcojmë njësimin, ngjeshim radhët për një qëllim të përbashkët; arrijmë një sasi të caktuar, jemi (si numër). Në mërgim mërgimtarët bashkohen më shumë. U ndave - u përlave, u bashkove - u forcove. (fj. u.).
4. vetv. Miratoj a përkrah mendimin e dikujt, marr anën e dikujt; pranoj e përkrah një mendim, një pikëpamje, një vendim, një kërkesë etj. të një tjetri; bëhem me dikë; pajtohem. Bashkohem me mendimin e shokëve. Bashkohem me vërejtjet (me propozimet). Bashkohem me parafolësit. Nuk bashkoheshin me sjelljet e tij.
5. vetv., bised. Takohem me dikë; takohem me dikë që ka shkuar përpara. Bashkohemi në shtëpi.
6. vetv., bised. Lidhem me martesë, martohem; kund. ndahem. U bashkuan e u trashëguan. Pas një muaji u bashkuan përsëri.
7. vetv., euf. Bie në marrëdhënie seksuale, çiftohen (për kafshët). Bleta mëmë bashkohet me meshkujt.
8. pës. e BASHKÓJ₁.
✱Sin.: lidhem, njësohem, puqem, grupohem, përzihem, rreshtohem, bëhem, pajtohem, takohem, martohem, çiftohem.

BASHKËSHOQËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. libr. E shoqëroj një veprim, një dukuri, një mendim etj. me një tjetër a me të tjerë; shkoj krahas me diçka tjetër; e bëj bashkë me diçka tjetër. Dukuri që bashkëshoqërojnë njëra-tjetrën. Fakte që bashkëshoqërojnë lajmet e ditës. Parafjalë që bashkëshoqërojnë rasën emërore (gjuh.).
2. bujq. Mbjell një bimë së bashku me një bimë tjetër kryesore në të njëjtin vend. Bashkëshoqëroj misrin me fasulen.

BATÍS vep., ~A, ~UR 1. kal. Batërdis. Batisi mallin (tokën, vendin, shtëpinë). Na batisën me gjithçka kishim.

2. kal. E rrëzoj përtokë, e përmbys, batoj. Tërmeti batisi tre fshatra.

3. kal. E pllakos sipër, e vë poshtë; fundos, mbyt. I batisi uji. - Mos ano shumë andej, se do na batisësh varkën!

4. fig., kal. Më rëndon si peshë e madhe, më pllakos. Më batisi malli. E batisi dëshpërimi.

5. kal. Fut në dhè a shtrij e mbuloj me dhè lastarin e një pjergulle për ta nxjerrë në një vend tjetër ose për të marrë fidanë hardhish; përpajnoj, stërpik. Batisi pjergullën. Batisi degën e hardhisë.

6. fig., kal. E degdis, e tret larg; e bakaris. I batisën në dhe të huaj. E kapën dhe e batisën larg.

7. fig., kal. Mërzit shumë dikë, e bezdis me fjalë. - Boll se na batise tërë ditën! - Mos më batis më!

8. jokal. Shkoj diku papritur e pakujtuar; vij befas, ia beh, çatis; v. III vjen menjëherë, papritur e me forcë (zakonisht diçka e keqe); vjen me shumicë; zbret, pllakos, teptis. Batisi lumi. Batisi në derë. Batisi papritur. Po batiste nata.

9. jokal. Batiset. Batisi toka. Batisi shtëpia.

✱Sin.: rrëzoj, përmbys, batoj, fundos, mbyt, përpajnoj, stërpik, degdis, tret, bakaris, beh, çatis, zbret, pllakos, teptis.

►BATÍS/EM jovep., ~A (u), ~UR bised. 1. vetv., vet. v. III Shembet, fundoset, vithiset; batohet, humbon; rrëzohet rrafsh me tokën. U batis toka (vendi). U batis muri (shtëpia). Batisej barka. U batis qerrja.

2. fig., vetv. Shkoj në një vend të largët e të panjohur; vete në një vend të thellë e të humbur; degdisem, bakarisem. - Pse u batise gjer prapa diellit?

3. pës. e BATÍS.

✱Sin.: shembet, fundoset, vithiset, batohet, humbon, humbullon, degdisem, bakarisem, roit, rrëzohet.

BÁZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pjesa e poshtme e një trupi mbi të cilën mbështetet a qëndron ai; pjesa e fundit e një trupi që zakonisht është më e gjerë në krahasim me majën; themeli. Bazë e gjerë. Baza e shtyllës (e piramidës). Baza e ndërtesës. Baza ku qëndron shtëpia. Baza e dhëmbit.
2. fig. Mbështetja kryesore e diçkaje, parimi themelor mbi të cilin ndërtohet diçka, themeli; arsyeja që shpjegon a që përligj diçka. Baza fiziologjike. Baza dialektore e gjuhës standarde. Bazë e shëndoshë. Baza e bazave. Bazat e shtetit shqiptar. Mbi baza të drejta (shkencore). Arsyetim pa baza. Mbi këtë bazë. Mbi bazën e përvojës. Mbi një bazë të re. Ka (shërben) si bazë. Kam (marr) për bazë mbështetem. Këtu e ka bazën. Nuk ka bazë. Është pa baza. Vë në bazë e marr si mbështetje. E vë mbi baza të shëndosha. Flet me baza.
3. kryes. sh. Parimet kryesore të një shkence; parimet themelore mbi të cilat ngrihet e mbështetet një dituri; njohuritë themelore të një fushe të dijes. Bazat e filozofisë. Bazat e vizatimit teknik. Bazat e astronomisë (e darvinizmit).
4. Tërësia e mjeteve, e sendeve dhe e kushteve që janë të domosdoshme për një punë a për një veprimtari; qendër e pajisur me mjetet e nevojshme për të ndihmuar një veprimtari ose për furnizim. Bazë materiale (teknike, mësimore, ushqimore, mekanike). Bazë sportive (turistike). Bazë furnizimi.
5. ek. Tërësia e marrëdhënieve në prodhim që i përgjigjen nivelit të zhvillimit të forcave prodhuese të shoqërisë në një periudhë të caktuar historike dhe që përbëjnë strukturën ekonomike të shoqërisë, mbi të cilën ngrihet superstruktura e saj. Baza ekonomike. Baza dhe superstruktura. Ndryshime në bazë. Ndërtimi i një baze të re.
6. vet. nj., përmb. Organet më të ulëta, zakonisht ato të rretheve, kundrejt aparatit qendror të administratës shtetërore e të organizatave politike-shoqërore; ndërmarrjet e prodhimit, institucionet lokale ose vartëse dhe rrethet kundrejt institucioneve qendrore drejtuese dhe qendrës; terren. Qendra dhe baza. Organet (punonjësit) e bazës. Mendimi (zëri) i bazës. Punoj (shkoj, zbres) në bazë. Vjen nga baza. Lidhem me bazën. Ndihmon (forcon) bazën.
7. usht. Vend ku janë përqendruar trupa dhe mjete ushtarake për qëllime luftarake; pikëmbështetje për nisjen e veprimeve luftarake, për furnizimin e trupave etj. Bazë ushtarake (detare, ajrore). Bazë bërthamore. Bazë raketash (nëndetësesh). Baza e nisjes. Ndërtoi (ngriti) një bazë. Mban baza. U nisën nga baza.
8. Vendstrehim i përkohshëm për njerëz dhe për mjete që shërben si pikëmbështetje për një veprimtari; vend strehimi i përkohshëm në një shtëpi. Baza e teknikës (e shtypit). Fjetën në një bazë. I ndanë (i çuan) njerëzit në baza. Kjo shtëpi ishte baza jonë.
9. Diçka që merret si pikënisje ose si njësi për matje, për vlerësim etj. Bazë e një sistemi numërimi. Marr si bazë.
10. gjeom. Brinja ose sipërfaqja e poshtme e një figure a e një trupi, mbi të cilën ngrihet pingul lartësia. Baza dhe lartësia. Baza e trekëndëshit. Baza e piramidës (e prizmit, e konit). Sipërfaqja (brinjët) e bazës. Gjatësia e bazës.
11. mat. Numri që ngrihet në fuqi.
12. gjeol. Vijë që përcaktohet në tokë si mbështetje për të formuar një trekëndësh të nevojshëm te matjet. Bazë e vogël (e madhe). Shtrij bazën.
13. kim. Bashkim kimik i cili me acide jep kripëra. Bazë e fortë. Bazë e tretshme. Bazë organike.
14. Pjesa kryesore përbërëse e një lënde të përzier. Baza e një bari. Helm me bazë arseniku. Pomadë me bazë vaji.
15. tekst. Majë. Bazë e ind. Fijet e bazës. Masur baze.
♦ Hodhi (vuri) bazat (*themelet) (e diçkaje) libr.

►BEDÍT/EM jovep., ~A (u), ~UR vjet. 1. vetv., vet. v. III Shfaqet papritur; bëhet ose del diçka pa e ditur se nga vjen. Iu bedit një sëmundje e rëndë (një lungë). Iu beditën ethet. Iu bedit një fjalë. Iu bedit në shtëpi. Diçka po më beditej nëpër mend. Cilat ëndrra i bediten njëriut? Rreziku i është beditur para kohe.
2. vetv. I ngjitem pas e nuk i ndahem fare, i shkoj gjithnjë pas; i bie më qafë dikujt, e mërzit, i bëhem baltë pas këpuce. Iu bedit e s'i ndahej. Nuk ta kam bërë atë reng për të cilin je beditur.
3. pës. e BEDÍT.

BERR,~I m. sh. ~A, ~AT Bagëti e imët; një kokë bagëti e imët (si njësi numërimi). Mish berri. Lesh berrash. Dhjetë berra dhen (dhi). Ruaj (kullot) berrat. Shkoj me berra. Theri një berr. Çdo berr varet nga këmbët e veta. (fj. u.). Dhe bjeshka ushqen berra sa të duash. (fj. u.). Berri një lëkurë ka. (fj. u.). Kur qethen berrat mbetet nga ndonjë qime në gërshërë. (fj. u.).
♦ Nxjerr dy *lëkurë nga një berr (nga një dele) (dikush). Unë berra e ai mështjerra tall. shih s’e njeh qeni të zotin (diku).